Skip to main content

Full text of "Folengo Le Maccheronee 2"

See other formats


SCRITTORI  D’ITALIA 


MERLIN  COCAI 

(TEOFILO  FOLENGO) 


LE  MACCHERONEE 


A <0RÀ  DI 

ALESSANDRO  LUZIO 


VOLUME  SECONDO 


y 


òrV.  . 1 ,j 


•#,  »,  | r wJ3L“  ! ; > '*•.  * ili ™ f 41-  c ^ 

■ 


- mm 

- jf 

- 3j 

c Ji 


; ìf<a 

i -i/:.  » * \/0  . 


W ■ • r. 


Il  S !.  K 


. ; . yv  ■* . 


.1  u i p 


» f-Vii  V ,v;  s*  * 


I 

! -.iti  liliali 


.r.v  , 1 • * .% 

. {•  ’ V.1' i £ •’  a *" 


k 


FL  IO 


SCRITTORI  D'ITALIA 


M . COCAI 


LE  MACCHERONEE 


n 


MERLIN  COC AI 

(TEOFILO  FOLENGO) 


LE 

MACCHERONEE 


A CURA 


ALESSANDRO  LUZIO 


volume:  secondo 


BARI 

GIUS.  LATERZA  & FIGLI 

TIPOGRAFI-ED1TORI-LI  BRA 1 

1 9 1 1 


PROPRIETÀ  LETTERARIA 


DICEMBRE  MCMXI  — 39647 


CONTINUAZIONE 


DEL 


BALDUS 


L1BER  DECIMUS  NON  US 


Menter  ego  in  Berghem  lauratus,  et  urbe  Cipada. 
praeparor  ad  sonitum  gringhae  cantare  diablos, 
Fracassique  provas,  horrendaque  facta  balenae, 
altorium  vestro,  musae,  donate  Cocaio. 

Non  ego  frigidibus  Parnassi  expiscor  aquabus, 
ceti  Maro  castronus,  quo  non  castronior  alter, 
dum  gelidas  Heliconis  aquas  in  corpora  cazzat, 
agghiazzatque  sibi  stomacum,  vinumque  refudat, 
unde  dolet  testam  rumpitque  in  pectore  venam. 

Per  quid?  per  quatros  soldos;  dum  cantat  in  umbra 

— Die  mihi,  Dameta  — tondenti  braga  cadebat. 
Malvasia  mihi  veniat,  non  altra  miora  est 
manna,  nec  ambrosiae,  nec  nectaris  altra  bevanda. 

Scosserat  a sonino  iam  pulcher  Apollo  cavallos, 
portabatque  diem  tam  bellum,  tamque  tilatum, 
quam  non  portavit  per  multum  tempus  avantum. 

Ne  volet  ergo  dies  tam  candida,  sitque  facendis 
tota  malenconicis  consumpta,  Boccalus  ad  ipsos 
compagnos  guidat  Beltrazzum  more  scolari, 
qui  tremat  atque  ca<  at  stopinos  ante  pedantum, 
nani  male  cum  numiro  casum  grosserus  acordat; 
increpat  hunc  primo,  facit  inde  levare  cavallo. 

Cingar  equus,  Beltrazzus  eques,  spronatque  Bocalus, 
qui  dum  bragarum  sopraveste  culamina  scoprit. 
ut  queat  impazzo  menare  stafilia  nullo, 
omnis  in  allegro  versa  est  gramezza  cachinno. 

— Die  — Boccalus  ait,  — Beltrazze  galante:  « poèta  », 
quae  pars  est?  — Respondet  : — Amen.  — Boccalus  ad  illuni: 


4 BALDI 

— Optìme  respondes,  si  vellem  dicere  messam.  — 

30  Quo  dicto  vibrat  scuticam.  vibrandoque  clamat: 

— Non  « amen  »,  ast  « ari  » est,  pru,  sta,  mala  rozza 

[camina. 

Ille  trcmens  poverellus  ait:  — Perdona,  magister, 
nescio  gramaticam.  — Boccalus  menat  un’altram, 
unde  cito  respondet  ei  Gallante  secunda: 

35  — lanua  sum  rudibus.  — Risu  tunc  Baldus  et  omnes 

se  buttant  herbae,  seguitat  sua  coepta  Bocalus, 
datque  alias  centum  nudo  sine  fine  quaderno, 
sic  ve  sculazzatus,  Baldo  mandante,  fugatur 
per  sylvas,  nec  plus  oltra  comparuit  ille. 

40  Ast,  ubi  conditio  patuit  turpissima  cagnae, 
non  disgroppantur  Pandraghae  vincula  sic  sic 
per  dominimi  nostrum;  sed  strictior  illa  tenetur, 
ad  cuius  guardam  stat  Falco  provistus  in  armis, 
dum  duo  busta  simili  comites  soterare  parecchiant. 

45  Centaurus,  nec  non  pariter  Moschinus  abirat 

quaerere  marmoreum,  quem  vidit  nuper,  avellimi , 
in  quo  binorum  deposta  cadavera  stabunt, 
donec  iudicii  giorno  taratanta  sonetur. 

Giubertus,  Cingarque  simili  cum  torzibus  ibant 
5 o tollere  Lonardum,  portareque  iuxta  Guidonem. 

Baldus  retro  manet  solettus,  et  ossa  parentis 
componit  plieretro,  violas  et  lilia  spargit 
perque  super  corpus,  perque  altum,  perque  dabassum. 
Ghirlandam  lauri  merito  dat  tempora  circum. 

55  Inque  marni  eiusdem  fioret  fr  >ns  congrua  palniae, 
congrua  victori  tot  guerris,  totque  baruffis. 

Centaurus  tumulum  lactis  candore  biancum 
reppererat,  qui  sic  vasto  fabricatur  in  antro. 

Inter  montagnas  alias,  quas  nigra  nigrorum 
60  turba  Sathanorum,  Pandraghae  astretta  parolis, 

bue  tulit,  est  Metrapas,  quae  lunam  altissima  toccat, 
portat  et  in  testa  semper  nebulosa  capellum. 

Ipsius  in  fundo  scurissima  tumba  cavatu r, 


LIBER  DECIMUS  XONUS 


5 


cuius  in  introitu  primo  suspenditur  ingens 
65  petra  sepulturae,  qua  sic  epigramma  taiatur: 

« Molchael  et  Bariel,  alter  rnagus,  alter  astrolech, 
ambo  governarunt  isto  sua  membra  sepulchro  ». 

Quo  lecto,  Centaurus  ait:  — Ventura  catata  est. 

Ut  quid  perditio  haec,  si  non  tenet  urna  coèllum? 

70  Molchael,  auditor  Zoroastris,  tempore  Nini 
floruit;  an  spatio  tam  longi  temporis  ossa 
non  sua  putrescunt,  et  tandem  facta  nientum? 

Bramo  videre  provam.  — Sic  dicens,  fortiter  urnae 
desuper  annellos  brancat,  prò  alzare  copertum. 

75  En  Moschinus  adest,  Baldo  mandatus,  et  illi 
porrigit  altorium,  donec  dabanda  gitatur. 

Quo  vix  cascato,  niger  ecce  diavolus  exit, 
atque  super  groppas  Centauri  balzat  equinas. 

Hic  illum  crebro  pugnadis  chioccat  acerbis, 

80  nec  scortesus  eum  lassat  repiare  fiatum. 

Hunc  per  curva  tamen  Moschinus  cornua  zaffat, 
sed  corlans  testain  muzzat  levis  ille  per  umbras. 

Mox  revolans  iterum  Centauri  terga  flagellat, 
atque  iubet  (si  vult  lassari)  ponere  librum, 

85  librum,  quem  tulerat  nuper  per  forza  puellae. 
Centaurus  reprobans  certamen  contra  diablos, 
illum  proiectat  terrae,  pacemque  domandat, 
quem  cito  daemonium  nullo  prohibente  rapinat, 
atque  facit  festam,  velut  esset  laetus  habere 
yo  scartafazzum  illud,  fuerat  quo  saepe  domatus, 
et  bastonatas  susceperat  ante  cotoras. 

Obstupidant  illi,  tum  magno  corde  sedentes 
constituunt  penitus  rerum  cognoscere  finem. 

Ille  super  saxum  levibus  se  balzat  in  alis, 

95  nulla  quibus  forma  est,  nisi  quam  gregnapola  portat. 
Quattuor  ingentes  stant  alto  in  vertice  cornae, 
binae  coperiunt  montonis  instar  orecchias, 
binae  incastrati  surgunt  bovis  instar  aguzzae. 
Mostazzus  canis  est  morlacchi,  cuius  ab  ore 


6 nALDl 

ioo  hinc  atque  bine  sannae  vista  panduntur  acerba. 

Non  griphonus  habet  nasum,  harpyaque  becchum, 
tam  durimi,  sodumque,  aptumque  forare  corazzas. 
Barba  velut  becchi  marzo  de  sanguine  pectus 
concacat,  et  magno  foetet  puzzore  bavarum. 

105  Plus  asini  longas  huc  illue  voltat  orecchias, 
deque  cavernosis  oculis  duo  brasida  vibrat 
lumina,  quae  diris  obscurant  sydera  sguardis. 
Serpentis  caput  est  pars  vergognosa  davantum, 
codazzamque  menat  pars  vergognosa  dedretum. 
no  Gambae  subtiles  pedibus  portantur  ochinis, 

sulphureumque  magro  culamine  spudat  odorem. 

Tunc  ibi  Virmazzus  Moschino  parlat  in  aurem, 
orat  et  ut  vadat  sociis  hanc  dire  novellam. 

It  via  Moschinus,  Baldum  trovat,  omnia  contat. 

115  Cingar  erat  giuntus  tunc  tunc,  tuleratque  Lonardum. 
Sic  Giubertus  adest  cum  Cingare,  Falco  vocatur. 

Itur  et  insemma,  cupiuntque  videre  diablos, 
si  sit  tam  bruttus  quam  pingere  vulgus  avezzat. 
Iamque  subintrarant  tacito  cum  murmure  tumbam, 
120  cuius  in  ore  trovant  vacuum  sine  tegmine  saxum. 
Centaurus  latet  hic  quodam  cantone  copertus. 

Surgit  et  incontra  veniens  cum  calce  legero, 
voceque  summissa  parlat:  — Guardate,  fradelli, 
ad  mancam  guardate  manum,  niger  ecce  diavol.  — 
125  Sic  dicens  illuni,  digito  monstrante,  palesat, 
qui,  licet  astutus  sit  spiritus  atque  sotilis, 
non  tamen  a Baldo  se  se  putat  esse  vedutum. 

Ergo  facit  danzam,  guardat,  sotosoraque  voltat 
librimi  sacratum  Pandraghae,  vixque  videndo 
130  esse  putat  verum  quod  sit  liber  ille  tremendus, 
quo  rex  Luciferus,  quo  gens  inferna  ligatur, 
quapropter  saltis  balzat  matazzus  alegris, 
scambiettosque  facit  varios,  fingitque  morescam. 
Compagni  rident  inviti,  labraque  chiudunt 
135  saepe  sibi  stessis,  propter  retinere  cachinnos, 


LIBER  DECIML’S  NONVS 


7 


unde  fadigabat  mandare  silentia  Baldus. 

Non  satis  hic  ridet  Boccalus,  at  omnis  in  omnem 

se  Baldum  ficcat,  nec  lassat  apena  fiatimi, 

nani  timet  atque  tenet  strictum  busamen  aparum. 

140  Post  longas  festas.  alter  volat  ecce  diavol, 
voceque  cornacchiae,  passutae  carne  picati, 
sic  raucus  stridet:  — Quid  agis,  Rabicane?  quid  istic 
te  tenet  itnpresae?  num  aliquod  grafiabile  speras?  — 

Cui  respondet  : — Ita  est,  venias,  Libicocche  galante, 
145  nos  hodie  talem  noscum  portabimus  almani, 
qualem  non  maiuni  sibi  nostra  Caina  tiravit. 

Ecce,  viden?  liber  est  nigromantibus  ille  sacratus, 
qui  tibi,  quique  mihi  tantos  dabat  ante  travaios; 
an  cosam  nescis?  de  grada,  scolta  pochinum. 

150  Quinque  cavalieri  fortes,  quos  Taula  rotonda 
nuncupat  « errantes  »,  capitarunt  partibus  isds, 
et  potuere  dolos  Pandraghae  rumpere  nostrae. 

Illa  quidem  stat  fresca  modo:  ter  mille  picatas, 
sive  scoriatas  prò  avanzo  nuda  tiravit, 

155  unde  magis  vellet  penitus  meschina  brusari, 

quam  sic  squarzari,  quam  toto  in  corpore  frangi. 
Perdidit  en  librum,  quo  damno  se  tenet  esse 
spazzatam  penitus,  quia  nos  portabimus  Ulani.  — 

Tunc  Libicoccus:  — Heu,  squarza,  Rtibicane,  quadernum. 
160  Heu  squarza,  ne  forte  illuni  magus  alter  acattet, 
et  mala  sint  nobis  peiora  prioribus  ancum. 

— Non  — Rubicanus  ait,  — liber  est  squarzandus  adessum, 
sed  res  a nobis  facienda  est  ante  galanta. 

Omnes  quippe  volo  baratri  giurare  diablos, 

165  aut  si  non  omnes  almancum  trenta  miores. 

O quantae,  cernis?  picturae  ! qtiaeso,  pochettum 
has,  Libicocche,  vide:  plus  centum,  plusque  milanta  ! 

En  Salomonis  habet  primum  pentacula  foium, 
aspice:  quam  multis  sunt  compassata  righettis, 

170  quadratis,  punctis,  numeris,  centumque  facendis! 
Pingitur  en  primo  Zoroaster  persa  registro, 


S BALDI 

qui  prior  inferno  misit  per  forza  cavezzam: 
tu  scis,  ipse  scio,  scit  Pluto,  sciuntque  diabli, 
quos  nunc  ad  virgam  traxit,  posuit<^ie  cadenae, 

175  nunc  bastonavit,  fecitque  vogare  tapinos. 

Ecce  magus  Thebittus  adest,  destructio  regni, 
atque  Picatricis  sculpita  tabella  magistri, 
per  quam  cum  numeris  ad  amorem  quisque  tiratur. 
Pietà  Michilazzi  patet  hic  proportio  Scotti, 

180  qua  sex  effigies  cerae,  inox  una  piombi 

fingitur,  influxu  Saturni,  ac  daemone  Martis, 
unde  per  incantum  miracula  tanta  fiuntur. 

Ecce  idem  Scottus,  qui  stando  sub  arboris  umbra 
mille  caractheres  circo  designat  in  arcto. 

185  Quattuor  inde  vocat,  magna  cum  voce,  diablos. 

Unus  ab  occasu  properat,  venit  alter  ab  ortu, 
dat  mediusque  dies  terzum,  septemtrio  quartum. 
Consecrare  facit  fraenum  conforme  per  illos, 
cum  quo  fraenat  equum  nigrum,  minimeque  vedutum, 
190  quem  quo  vult  tanquam  turchesca  sagitta  cavalcat. 

En  quoque  designat  magus  idem  in  littore  navim, 
quam  levat  in  nubes,  octoque  per  aera  remis 
navigat,  et  magnum  tribus  horis  circuit  orbem. 
Humanae  spinae  suffumigat  inde  medullam, 

195  atque  docet  magicis  cappam  sacrare  parolis, 
quae  dum  sacratur,  sentita  per  aèra  strident 
murmura  spirituum,  quia  nos  per  forza  tiramur. 

Hanc  igitur  cappam,  seu  mantum,  sive  gabanum 
quisquis,  seu  maschius  seu  foemina,  mitut  atornum, 
200  non  vedutus  abit  quocumque  talentus  avisat. 

Artaus  en  gladius,  qui  atrigat  (lumina,  siccat 
pascola,  grandineat  fruges  et  amazzat  osellos. 

En  cessat  calamita  sibi  coniungere  ferrum, 
si  baptizatur,  sed  cor  de  pectore  scarpat,  m 

205  atque  hominum  carnes  in  amoris  vincula  groppat. 
Cernis  Apollonium  Thianaeum?  mox  saracenum 
incantatorem  Granatae?  deinde  Magundat 

. * 

4 - 


LIRER  DECISI  US  NON  US 


9 


quomodo  chiamatis  satiat  sua  vota  diablis? 

Hic  paduanus  adest,  cernis?  Petrus  Abanus  ille, 

210  ille  Petrus,  physica  doctor,  sed  in  arte  magorum 

doctior;  hic,  comprans  quae  sunt  mangianda  vel  altrurn. 
spendet  abundanter  scudos,  buttatque  ducatos, 
inde  casam  rediens  spesos  sua  borsa  dinaros 
ad  se  se  revocat;  sed  qui  modo  vendidit,  unum 
215  nec  minimum  retrovat  bezzum,  solumque  baioccum. 

Imo  putat  clausam  pugno  retinere  monetam, 
quando  vero  aperit,  plenus  carbone  catatur, 
seu  buschis  potius,  seu  moschis,  sive  saiottis. 

En  tibi  cuncta  patent,  bellis  depincta  figurisi 
220  ut  quid  ego  indusio?  iam  sconzurare  parecchio.  — 

Sic  ait,  et  circhium  designat  more  magorum, 
in  cuius  medio  Libicoccum  stare  comandat. 

Mox  aperit  cartas,  legit  has,  relegit  simul  illas, 
in  terramque  facit  virga  ter  mille  figuras. 

225  Magnum  Semiphoram  vocat  audax:  — Aglaque  ja  ya,  — 
et  quascumque  magi  faciunt,  facit  ille  pregheras. 

Ecce  fraccassatas  per  sylvas  impetus  ingens 
advenit,  atque  facit  totum  tremolare  paésum. 

Barbarizza  venit,  secum  baiante  cagnazzo. 

230  — Quid,  Pandraga  — cridant;  — quid  nunc,  Pandraga,  co- 

[mandas?  — 

Veruni  sbeffatos  se  se  Rubicane  videntes, 
o qualem  faciunt  schioppanti  ventre  risaiam  ! 

Procedit  Rabican  folios  voltare  quaderni. 

Tres  quoque  terrisono  veniunt  stridore  diabli  ; 

235  Calcabrina  prior,  quem  Gambatorta  sequebat, 

terzus  adest  Malatasca,  focum  qui  naribus  effìat. 

— Quid,  Pandraga,  iubes;  quid  nani,  Pandraga,  re- 

[chiedis?  — 

Urici  et  Futiel  magno  bue  rumore  galoppant. 

— Quid,  Pandraga,  vocas;  ad  quid,  Pandraga,  do- 

[mandas?  — 

240  Farfarellus  adest,  illi  Draganizza  secundat. 


BALDI 


Hi  quoque  ridentes  se  noscunt  esse  gabatos. 

Vix  quibus  adiunctis  Malacoda  ruinat,  et  ipsum 
insequitur  Marmotta  furens,  Satanasque  tricornis. 

— Quid,  Pandraga,  petis;  quid  nos,  Pandraga,  mo- 

flestas?  — 

245  Curri  vero  nullam  Pandragam  adsistere  cernunt, 
sed  tantum  magicae  Rubicanem  stare  magistrum, 
o puta  si  rident,  scherzantque  insemina  gaioffi  ! 

Astaroth  in  furiam  properat,  sic  Belzebub  unum 
portat  forconem,  seguitat  Malabolza,  nec  asper 
250  Graffidanis,  habens  rascum,  succedere  tardat. 

— Quid,  Pandraga,  spias;  ut  quid,  Pandraga,  ruinas?  — 
Astnodeus  adest,  Alchinus,  Molchana,  Zaffus, 

Taratar  et  Siriel,  omnes  facto  agmine  sbraiant  : 

— Quid,  Pandraga,  novi  est;  ad  quid,  Pandraga,' vo- 

[canuir?  — 

255  Stizzaferrus  item,  Melloniel,  Acheron  adsunt, 

quos  Malabranca  sequens  Ciriattum  guidat  apressum. 
Magnunr  quisque  facit  tenebrata  per  aera  murmur: 

— Quid,  Pandraga,  iuvat;  quid  te,  Pandraga,  talentat?  — 
Zaccara,  Searmilius,  Paymon,  Bombarda,  Minossus 
260  denique  concludunt  festam,  dicuntque  medemum: 

— Quid,  Pandraga,  iubes;  quid  nani,  Pandraga,  co- 

[mandas?  — 

Postea,  scoperta  Rubicani  fraude,  cachinnis 
talibus  urlabant,  quod  terrae  motus  et  ipsum 
nimborum  tonitrum,  coelique  ruina  videtur. 

265  Unde  viri  virtus  Baldi  generosa  repente 

se  levat,  et  tollens  animos  in  corde  feroces 
irruit  in  medios,  brando  rutilante,  diablos. 

Belzebub,  ut  princeps  aliorum,  baiat  in  auras 
more  canis,  bruttamque  aciem  rastellat  in  unum. 

270  Tamburrinus  adest  gobbus  Garapellus,  et,  ipsum 

tamburri  ad  lypitop  — Arma,  arma,  — cridatur  ubique. 
Belzebub  a tombis,  solo  sofiamine  corni, 
evocat  urmatos  sex  centum  mille  diablos. 


LIBER  DECIMUS  NONUS 


I I 


Lucifer  ignorat  causam,  spiat  omnia,  vultque 
275  scire  quid  importat  cotantum  fare  parecchium. 
Respondetur  ei:  non  altras  esse  casones 
maiores  ista,  quae  tantos  possit  avantum 
spingere  diavolos,  tantumque  levare  bagordum. 
Ule  bravus,  bravus  ille  diu  sentitus  abassum, 

2 So  et  menzonatus  tenebrosa  per  atria  Baldus, 
qui,  velut  in  libris  Seraphi  Parca  menazzat, 
debeat  inferni  per  forzam  rumpere  muros, 
est  nunc  perforzo  cuncti  prohibendus  averni, 
ne  veniat  giusum,  scalisque  ad  bassa  trovatis 
2S5  Tartara  descendat,  te  nosque,  ruinet  afattum. 

Baldus  at  inferni  sbirros  tutavia  cridantes, 
urlantesque  simul,  sbraiantes,  atque  tronantes, 
ense  sbaratabat  nunc  bue,  nunc  impiger  illuc. 

Illi  cum  forchis,  forconibus,  atque  tenais, 

290  oncinis,  graffis,  ungis,  cormsque  fogatis, 

inforcant  Baldum,  grafiant,  et  cornibus  urtant. 
Illico  Centaurus  sibi  stesso  terga  tlagellat, 
namque  cavallus  erat  retro,  paladinus  avantum; 
evolat,  et  Baldo  succurrere  prestus  afrettat, 

295  ingentemque  travem  fert  prò  bastone  gaiardus. 
Falchettus  currit,  Cingar,  Moschinus;  at  ipse 
Giubertus  properat  Pandraghae  mittere  guardam, 
rizzatosque  metu  portai  sua  testa  capillos. 

Ast  animi  Boccalus  inops,  et  privus  aiuto, 

300  implerat  muschio,  nimia  formidine,  bragas. 

Hic  illic  quaerit  latebras,  bue  illue  afrettat, 
nec  retrovare  locum  scit,  sconderolibus  aptum, 
et  quamvis  aptum  semper  tenet  esse  palesum. 

De  passu  in  passa  se  signat  mille  fiatas, 

305  optat  aquam  sanctam,  quae  scazzet  longe  diablos, 
mille  paternostros  borbottat,  Aveque  Marias, 
Salveque  reginas,  sed  nescit  dicere  Credo. 

At  iuvat  alquantos  Baldi  descrivere  colpos, 
qui  diavolorum  facit  ire  ad  sydera  cornas. 


12 


BALDI 


310  Maximus  illorum  squadronus  pugnat  atornum, 
qui  ferii  in  bandis,  qui  dretum,  qui  ferit  ante: 
nil  tamen  ille  ungias,  11  il  dentes,  nilque  rapaces 
aestimat  oncinos,  forcas,  rascosque  tricornes, 
et  quascunque  usant  illi  schittare  corezas 
315  sulphureas,  pettosque  oiidos  puzzore  carognae, 
qui  nigras  habitant  Malabolgias,  quique  Cainam. 
Fulminat  ensigero  baldensis  forcia  brazzo; 
et  cum  mandrittis,  et  cum  fendentibus,  et  cum 
diversis  gucrrae  tractis,  at  maxime  puntis, 

320  spiccat  ab  inferni  soldatis  brachia,  gambas, 
cornutasque  facit  volitare  per  aèra  testas, 
quas  qui  longe  vident,  non  testas,  brachia,  gambas, 
sed  cornacchiones  credunt,  nigrasque  mulacchias. 
Cagnazzus,  cui  testa  canis  grossissima  baiat, 

325  dentibus  assannat  Baldo  post  terga  galonem. 

Ille  roversonem,  subito  gyramine,  tirat, 
cui  cornas  cum  fronte  duas  levat  ense  politas, 
atque  sub  istesso  colpo  Malatasca  trovatus 
accipit  in  testam  satis  ampio  vulnere  crostam. 

330  Ambo  viam  fugiunt,  implentque  cridoribus  auras. 
Barbarizza  subit,  magno  forcone  paratus, 
et  forconadam  toto  conamine  lassat. 

Baldus  vero  manu  manca  piat  illico  forcam, 
dumque  piat,  stringit,  spezzatque  ladiniter  illam, 

335  atque  tutantrattum  callat  sua  dextra  roversum, 
cinquinumque  facit  naso  largumque  silacchum. 

Uriel  et  Futiel  scampant,  quos  Baldus  atrigat, 
namque,  manudritto,  sine  gambis  ambo  caminant. 
Farfarellus  eos  cito  vendicare  parecchiat, 

340  rampinoque  suo  barronetn  taccat  in  elmo, 
strassinare  putans  illuni,  seu  tollere  pesum. 

Baldus  ei  rotolat  versus  ventralia  punctam, 
quae  per  vergognas  de  pisso  ad  stercora  passat. 

Sed  quid  agit  Cingar?  quid  Falco?  quid  ve  Vimazzus? 
345  Moschinusque  simul?  Levius  certamen  habebant, 


I.IBER  DECI M US  NONUS 


'3 


namque  supratuttos  vult  solum  Lucifer  illuni, 
qui  dare  (si  scampati  grandes  sibi  debet  afannos. 
Cingar  abrazzarat  se  cum  Rubicane,  diuque 
nunc  gambarolis,  nunc  forza,  nunc  ve  rasone 
350  exercet  lottam,  tentans  deponere  sottum. 

Sunt  ambo  astuti,  sunt  cimae,  lanaque  fina, 
pettenanda  (velut  dicunt  proverbia)  saxis. 

Falchettus  bruschis  Libicoccum  pascit  ofellis, 
qui  bene  passutus  nimio  lignamine  boschi, 

355  vult  scapolare  viam,  sed  non  scapolare  dabatur. 

Falco  manu  laeva  tenet  hunc,  dextraque  sedazzat, 
burrattatque  illi  solido  bastone  farinam. 

Huic  dare  se  provat  Sathanas  quandoque  socorsum, 
quum  tamen  extra  pilos  polvinum  surgere  guardat, 

360  quantum  stare  potest,  stat  dislongatus  ab  illis. 

Zaffus  afrontarat  Centaurum  fortibus  ungis, 
at  valeat  Virmazzus  eum  stimare  nientum, 
si  duo  diavoli  non  illum  semper  agrezent. 

Calcabrina  retro  falsus  traditorus  aferrat 
365  per  caudam,  firmumque  tenet,  nec  senza  casonem: 
nullos  namque  potest  sic  calzos  trare  cavallus. 

Dum  tirat  ergo  unus  retro,  multum  alter  agraffat, 
tertius  en  daemon  fert  Gambatorta  tenaiam, 
Centaurumque  omnem  nunc  bine,  nunc  inde  tenaiat. 
370  I Ile  sed,  a tali  muscarum  sorte  feritus, 

dum  sentit  streppare  codam,  picigare  culattas, 
sentit  et  ad  nasum  pariter  montare  senapram, 
cum  bastone  giocat,  caudamque  rescodit  ab  ilio, 
dansque  manum  Zaffo  per  conni  buttat  aterram, 

375  linde  tenaiarum  tantummodo  restat  arengus. 

Non  procul  bine  Moschinus  erat,  Draganizzaque  seenni 
aflfrontatus  babet  multo  sudore  travaium. 

Hoc  tamen  in  medio  Malatascam  Baldus  amazzat, 
qui  mortus  fugit  bue,  fugit  illue  absque  corada, 

380  fertque  suam  testam,  quam  troncam  Baldus  habebat. 
Inde  Malacodam  per  caudam  praestus  achiappat, 


14 


BALDI 


et  cazzafrusti  de  more  volutat  atornum, 

inde  manum  slargans  hunc  lassat  abire  per  auras, 

qui  procul  octo  mios  vadit  cascare  deorsum. 

385  Quo  saltu,  Marmotta  fugit,  fugit  Astaroth,  atque 
Belzebub  ipse  prior  longe  calcanea  menat. 

Ecce  gravem  tundis  bolzam  Malabolza  balottis 
baiulat,  et  lanzat  crudas  boiazza  nosellas. 

Non  tamen  ad  Baldum  timidus  manigoldus  acostat: 
390  sat  sibi,  quod  feriat,  nec  non  lontanus  amazzet, 

ut  nunc  qui  schioppos,  ut  nunc  qui  tempore  guerrae 
archibusa  ferunt,  moschettos,  paraque  moschas. 

Nonne  saguratus  quisquam,  sguatarusque  bisuntus, 
atque  pedocchiorum  plenus,  destructio  panis, 

395  nonne  retro  muro  latitans,  et  quattus  adocchians, 
lontanusque  pians  miram,  stringensque  ribaldam 
mozzandamque  manum,  resonansque  per  aera  tuf  tof, 
solus  amazzabit,  passabit  pectora  solus, 
aut  tibi,  de  Medicis  fortissime  Gianne  brigatis, 

400  terribilem  cuius  forzam  scit  mundus  atornum, 
aut,  Borbone,  tibi,  francorum  gloria  prima, 
cuius  consilio  nostra  aetas  fìoret  et  arinis? 
aut  tandem  Gonzaga  tibi,  Gonzaga  Loyse, 
cuius  magnanimum  pectus,  forzamque  leonis, 

405  grandezzamque  animi,  provas  sine  fine  parandas 
omnibus  Orlandis,  imo  Sansonibus  illis, 
qui  spezzant  montes,  portantque  in  tergore  scoios, 
scit  Carlus,  Carlique  duces,  scitque  ipse  diavol, 
cui  saepe  intrepida  cartellum  mente  dedisti? 

410  Sic  Malabolza  procul,  nunc  sub,  nunc  supra  volando, 
dardeggiat  valido  pomrancia  ferrea  brazzo, 
quae  tam  praecipiti  mandantur  fulgure  Baldo, 
quam  si  bombardis  ruerent  scoccantibus  arcem. 
Baldus,  ab  impazzo  tali  retenutus,  adirat, 

415  dumque  parat  se  se  vindictae,  dumque  cotalum 
vult  sibi  de  pedibus  omnino  levare  travaium, 
ille  manigoldus  scampat,  scampandoque  monstrat 


LI  BER  DECI  M US  NONUS 


15 


prò  scherno  guanzas  culaminis,  inde  revoltus 
trat  de  carnero  ballam,  slanzatque,  nec  unquani 
420  fuhninat  indarnum,  sed  chioccat  semper  in  elmo. 

Qua  re  non  opus  est  ut  stet  dormire  guererus, 
nunc  saltu  schivat,  nunc  se  se  chinus  abassat, 
poenitet  et  nullam  seenni  portasse  rodellam. 

Belzebub  hac  sola  bellandi  sorte  guadagnimi 
425  sperat,  et  hoc  fieri  Malabolzae  munere  victor. 
Providus  at  Haldus,  cernens  non  ultra  cotantis 
posse  canonatis  obsistier  absque  riparo, 

Belzebub  atfrettat  brancare,  manuque  sinistra 
fortiter  afierrat  per  folta  pilamina  ventris, 

430  inde  levans,  stesumque  tenens  cum  robbore  brazzum, 
sic  sibi  daemonium  scuti  facit  esse  repar  uni, 
opponitque  illum  Malabolzae  contra  balottas. 

Belzebub  ergo,  ducum  princeps,  archive  dia  voi, 
quantos  discaricat  Malabolzae  barca  naranzos, 

435  tantos  per  schenam,  panzamque  invitus  anasat, 
unde  comandatur  quamprestiter  archibusero: 
ut  caveat  regis  personam  laedere  tanti. 

At  nihil  attendit  simili  Malabolza  comando, 
imo  capit  pomum,  quo  quondam  stravit  Adamum, 

440  pomatamque  tirat,  non  quani  vibrare  iuventus 
napolitana  solet,  sed  quam  colubrina  Milani. 

Stridulat  illa  volans,  ducitque  fogata  lusorem, 

Belzebub  liane  recipit,  Baldo  reparante,  ceresam, 
ineschinusque  duas  sentit  sibi  rompere  costas. 

445  Tunc  ea  militibus  praesumptio  troppa  videtur, 
totus  in  un  solimi  Malabolzam  exercitus  arma 
vertit,  et  hunc  iam  iam  facient  in  mille  bocones. 
ni  det  ei  aiuttum  Baldus.  Dat  Baldus  aiuttum, 
perque  pedes  ambos,  ambabus  Belzebub  ipsum 
450  azzaffat  manibus,  fodrumque  reponit  in  ensem. 

Ìncipit  (o  bellam  festam.  giocumque  galantum!) 
liunc  diavolorum  capitanum  supra  diablos 
valde  menare  giusum,  totumque,  per  ipsa  suorum 


BALDI 


cornua.  forcones,  grafios,  lacerare  tapinimi. 

455  Sed  tamen  Alchinus,  Siriel,  Malabranca,  Minossus, 
quattuor  egregii  caporales,  arma  piarunt, 
atque  piare  suos  faciunt  insemina  guereros, 
ut  sint  auxilio  Malabolzae  quippe  cusino, 
namque  cusinus  erat  germanus  quattuor  illis. 

460  Trenta  miara  ruunt  — Arma,  arma  — gridantia  coelo, 
atque  ad  un  trattum  se  totus  inordinat  ordo, 
scinditur  in  partes  geminas  exercitus  omnis, 
quisque  suam  repetit  banderam,  quisque  suumque 
persequit  alpherum,  capitano  quisque  secundat. 

465  Fama  sub  infernum  properat,  ferturque  per  aures 
anxia  Luciferi:  gentem,  cridat,  esse  levatam 
in  se  medesimam,  ducibus  scordantibus  ipsis. 

Lucifer  in  mula,  nullo  sine  tempore  vecchia, 
liuc  salit,  et  dictum  factum  desopra  venivit. 

470  Sentit  longe  sonos,  tamburros,  cornua,  trombas, 
aéra  quae  turbant  sursum,  Phlegethonta  deorsum. 
Asmodeus,  apro  similis,  Melloniel  urso, 
cum  sex  mille  lupis  stygiis,  totidemque  cruentis 
singiaris  porcis,  adversa  per  arma  feruntur 
475  praecipites,  guerramque  nigram  manegiare  comenzant. 
His  Acheron,  Paymonque  simili,  squadraeque  suorutn 
cornibus  obsistunt,  ronchis,  ronchonibus,  atque 
dentigeris  grugnis,  quibus  ossa  miara  teruntur. 

Taratar  ante  alios  celsis  se  cornibus  effert, 

480  provocat  atque  hostes,  si  voiant  prendere  gattam. 
Stizzaferrus  aprit  bocchae  bene  quinque  cavezzos, 
sannutusque  vomit  meschias  cimi  sanguine  bavas, 
Molchana  non  tardat,  nec  Zaccara,  nec  Graficanis, 
signa  movent  raptim,  octo  mille  sequentibus  illos, 

4S5  hos  Malabranca  prior,  post  quern  Ciriattus  afrontat, 
denique  terribili  veniens  Bombarda  fracasso. 

Iamque  spaventoso  miscentur  cuncta  bagordo: 
scopius  auditur  cornarum  maximus,  atque 
sentitur  grugnire  sues,  nitrire  cavallos, 


LIBER  DECIMUS  NONLS 


17 


490  mastinos  baiare  canes,  mugiolareque  tauros, 
exurlare  lupos,  tygres  squillare,  leones 
ruggere,  sed  diros  alte  eifolare  dragones. 

Baldus  atrigarat  se  iam,  non  dante  veruno 
amplius  impazzum  seu  forchis  sive  balottis. 

495  namque  bimembris  erat  contentio  nata  fralorum. 

Ni!  tenet  in  manibus,  quo  plus  combattere  possit, 
spada  quiescit  enim,  nec  vult  exire  guainis. 
Belzebub,  officio  mazzae  iam  functus  un’horam, 
iverat  in  centum  settanta  miara  bocones, 

=;oo  inque  marni  Baldi  tantummodo  manserat  unus 

pes  ocliae;  sed  membra  quidem  sua  caetera,  partim 
arboribus  pendent,  ut  milza,  corada,  budellae; 
partim,  per  Baldi  brazzum  tridefacta  minutim, 
aspersere  nigram  faciem  cuiusque  diabli, 

505  unde  tapinellus,  sua  quo  desgratia  menat, 

ibat  membrorum  quaerens  fragmenta  suorum. 
Certamenter  habet  prò  doia  piangere  causam, 
sed  quae  membra  sibi  doleant  nessuna  trovantur. 
non  qui  bagnentur  pietosis  fletibus  occhi, 

>10  non  quae  lingua  cridet  magnis  urlatibus  — Oyme,  — 
non  qui  cum  gemitìi  tampellent  pectora  pugni. 
Cingar  cum  sociis  Baldo  retirantur  apressum, 
stantque  simili  stricti,  nigram  guardare  bataiam. 
Quale  cremonesis  plenum  caldare  fasolis, 

.s  1 5 quando  parecchi'atur  villanis  coena  famatis, 

seu  quale  in  giorno  mortorum  grande  lavezum, 
impletumque  fabis,  subiecto  brontolat  igne, 
magna  fasolorum  confusio,  magna  fabarum 
est  ibi,  dum  saltant,  tomant,  sotosoraque  danzant; 
520  tale  diabolicum  rupto  certamen  averno 

mescolat  insemmam  bruttissima  monstra  baratri: 
scilicet  absque  coda  vulpes,  cum  cornibus  ursos, 
mastinos  tripedes,  porcosque  suesque  bicornes, 
atque  quadricornes  tauros,  atque  ora  luporum 
525  inficata  super  spallas  et  colla  gigantum, 


T.  FOLENGO,  Le  maccheronee  - 11. 


2 


BALDI 


montones,  caprasque  magras,  sinaiotta,  schirattos, 
maimonesque  gatos,  baboinos  et  mamotrettos, 
semileonazzos  griphes,  aquilasque  dragonum, 
semique  gregnapolas,  civetones,  barbaque  zannos, 

530  et  qui  rostra  ferunt  guffi  sed  brachia  ranae, 

quique  asinorum  sub  orecchis  corna  becorum. 

Haec  ea  garbulio  vilupantur  monstra  medemo, 
diversumque  sonum,  neque  talem  forsan  uditum 
seu  per  passatutti,  seu  praesens,  sive  futurum, 

535  fant  siniul,  atque  simul  sex  millia  mille  fit  unum. 

Et  nisi  rex  baratri  veniat,  magnusque  monarcha 
regnorum  inferni  praestissime  Lucifer  adsit, 
cuius  maiestas,  cuius  praesentia,  cuius 
caesareus  decor  irarum  br usameli  amorzet, 

540  de  se,  deque  suis  est  actum,  terminat  aula, 
terminat  imperium,  res  publica  persa  ruinat. 

Ergo  venit,  venit  ille  ingens,  immensus,  et  altus 
mille  quaranta  pedes,  horrendus,  bruttus  et  asper 
Lucifer,  atque  facit  per  postas  currere  mulam, 

545  octoque  post  illum  proceres  galopando  stafezant. 
Grugnifer  est  primus,  cui  regis  filia  coniux, 

Mosca,  Cutiferrus,  Dragamas,  Ursazzus  et  illi 
tres  secretari  : Calacrassus,  Sesmilo,  Loffi. 

Murmura  bellantum  sentibant  inter  eundo, 

550  sed  per  aventuram  cappant  ubi  forte  Bocalus, 
non  procul  a cella  Guidonis,  fasce  sub  uno 
spinorum  nascosus  erat,  fabricando  tremantes 
atque  tremolantos  in  zugni  mense  boienti. 

Tum  vero  ut  sensit  strepitum  post  terga  novellimi, 

555  respicit  angustam  per  bucam  quacchius  in  umbra. 

Ecce  diavolazzum.  toccantem  sydera  cornis, 
cernit,  in  ingenti  mulazza  currere  postam. 

O puta,  quando  videt  monstrum  tam  granditer  altum, 
monstrum  horrendum,  ingens,  deforme,  superque  mulazzam 
560  horrcndam,  ingentem,  deformem  stringere  gambas, 
quae  passando  pedes  grevos  sibi  ponat  adossum, 


LIBER  DECIMUS  NONUS 


19 


deque  sua  panza  stampet  fonasse  fritaiam, 
protinus,  ut  vacuo  surgit  leporetta  coatto, 
quam  braccus  bau  bau  latrando  catavit  anasum, 

565  sic  levat  attonitus,  sbuccatque  frattonibus  illis; 
per  sortemque  maiam,  spinas  in  veste  tacatas, 
machionemque  illum,  quo  se  per  forza  ficarat, 
retro  tirat  fugiens,  nec  tempus  habere  videtur 
tantum,  quo  possit  se  distrigare  viluppis. 

57°  Quondam  ego  Merlinus  portabar  supra  mulettum, 
sat  male  cingiatum,  velut  est  dapocago  regazzi, 
sat  bene  passutum,  velut  est  man  larga  famei. 

Dum  fossum  volui  sprono  saltare  beato 
in  costis  muli,  se  bestia  matta  levavit, 

575  sellaque  sub  panza  cingis  mollantibus  ivit. 

Ipse  ego  sub  maltam  teneram  caput  omne  ficavi. 

Sed  veluti  mulettus,  habens  sub  corpore  bastum, 
se  magis  et  magis  ad  cursum  stimulabat,  et  alto 
cum  collo  nec  non  drittis  currebat  orecchis, 

580  sic,  sua  strassinans  post  terga  Bocalus  id  ili ud 
intricum  duris  de  spinis  deque  rovidis, 
se  magis  incalzat,  punctus  sperone  timoris, 
vestigatque  locum,  seti  pozzum,  seu  cagatorum, 
in  quo  non  dubitat,  non  spigam  stimat  aietti, 

585  zibetto  merdae  soterarier  ambruque  cano, 

dummodo  tanta  suis  de  spallis  susta  levetur. 
Grugnifer,  hoc  viso,  post  illum  protinus  urtat 
sprone  cavalazzum  sine  testa,  et  corpore  magro, 
cui  fiaschi  possent  ab  utroque  galone  tacari. 

590  Boccalus  eazzat  se  stricta  in  limina  cellae, 

mortus  ubi  et  positus  cadelaeto  Guido  iacebat. 

Illeque  spinorum  inansit  defora  viluppus, 
namque  per  angustum  poterat  minus  ire  forameli. 
Grugnifer  lume  seguitat  dentrum,  Boccalus  achiappat 
595  sic  improvistus  crucifixum  praestiter  illum, 
qui  pedibus  morti,  velut  est  usanza,  tenetur; 
non  quod  eum,  prò  se  deffendere,  vellet  aposta, 


20 


BALDI 


verum  nescio  quae  bona  sors  dat  saepe  socorsum 
improvisa  bono,  qui  nil  pensabat,  homazzo. 

600  Prohque  Deutn  atque  homines!  nam  quae  maravilia  maior 
esse  potest?  quae  cosa  magis  tradenda  librazzis 
historiatorum?  quod  opus  mage  nobile  dandum 
est  searpellinis,  pistoribus  atque  poétis? 

Grugnifer,  ut  vidit  sanctos  in  imagine  vultus 
605  illius  aeternique  boni,  summique  Tonantis, 
qui  se  consortesque  suos  castigat  in  igne, 
illico  ronzonem  voltat.  calcagnaque  menat, 
smergolat  altisono  clamore,  petitque  socorsum. 

Boccalus,  cui  sors  ad  casum  presa  riescit, 

610  cum  signale  crucis  properat  post  terga  diabli. 

Lucifer  imbattit,  voltat  quoque  Lucifer,  atque, 
quanta  cum  furia  datur  illi  currere,  currit  : 
instat  Boccalus,  — Day  dayque  — cridando  menazzat, 
vexilloque  Dei  regem  propulsat  averni. 

615  Cornutam  Ursazzus  toccat  sperone  giraffatn, 

Mosca  sequens  trepidus  groppas  bastonat  Echvdnae. 

Inde  Cutiferrus  cogit  trottare  chimaeram. 

Fertque  Minotaurus  Calacrassum,  fert  Briaraeus 
Sesmilon,  et  Poffi  portante  Geryone  muzzat, 

620  ultimus  est  Dragamas,  crocodili  terga  flagellat. 

Sic  omnes  insemma  rutint,  vellentque  tapini 
cuncta  magis  tormenta  pati,  quam  cernere  Christum. 

At  nihil  indusiat  Boccalus  currerc  dretum; 
donec  arivarunt,  ubi  grossus  praelia  campus 
625  mescolat,  et  nigri  currebant  sanguinis  amnes. 

Fece  crucifixo  procul  apparente,  diabli 
protinus,  inque  uno  subito,  miliaria  mille 
stridentes  abeunt  in  fumum,  tantaque  puzza 
linquitur  ut  prosit  nasos  stopare  nientum. 

630  Omnes  andati  sunt  in  malhora,  nec  unus 
munere  Boccali  malspiritus  ultra  videtur. 

Frgo  Boccalus  vivat,  vivatque  botazzus, 

vivat  et  antiquae  dotnus  inclyta  nostra  Folengae. 


LIBER  VIGESIMUS 

Postquam,  excazzatis  crucifixi  ad  signa  diablis, 

Baldus  avantarat  longo  sermone  Bocalum, 
inque  sua  dixit  non  pocas  laude  parolas; 
postquam  sarcophago  patrem  sepelivit  in  ilio, 

5 quem  modo  reppererat  Centaurus,  eoque  medemo 
condidit,  appressum  genitori,  busta  Lonardi, 
haec  dieta,  in  facie  tumuli  sculpita,  relinquunt: 

« Guido,  pater  Baldi,  iacet  hic  ».  Quod  nempe  motivum 
est  breve,  sed  maior  stat  eorum  notio  saeclis. 
io  Ipse  tamen  vates,  Baldo  rogitante,  Gibertus, 

postquam  cuncta  super  tumulum  suspensa  fuerunt 
arma  Leonardi,  et  factum  de  more  trophaeum, 
sic  cecinit,  sic  plura  dedit  nova  carmina  saxo: 

« Haec  ea,  vestibulo  quae  primo  adfixa,  viator, 

15  suspicis  arma,  piis  quaeso  venerare  susurris. 

Ipsa  Leonardo  decori,  Leonardus  et  armis 
ipse  fuit,  viguere  simul,  simul  ecce  quiescunt. 

Martin  Roma  suis  semper  gratetur  alumnis, 
bine  ornata  Ursis,  illinc  suffulta  Columnis  ». 

20  Talia  finierant,  ut  ut  potuere  barones; 

nani,  rogo,  quae  frifolis  est  convenientia  trombis 
cum  campanarum  sonito  Chyrieque  lysonis? 

Quid  piccas  manegiare  leves,  disponere  squadras 
cum  Requiem  aeternam,  Miserereque,  Deque  profundis? 
25  Basta,  quod  almancum,  devota  mente  pregantes, 
signentam  flexis  genibus  dixere  coronam. 


22 


BALDI 


: 

I 

* 


■ 

' 

f 


At  restat  pagare  suum  Pandraga  doverum, 

quam  tenet  arbor  adhuc,  cum  soghis  membra  ligatam. 

Parvum  de  stipulis  secchis  fecere  casottum, 

30  in  quo,  mandato  Baldi,  gabiazza  brusatur. 

Ipse  tamen  generosus  abit  lontanus  ab  illis, 
cernere  non  passus  miseri  spectacula  facti. 

Ac  ita  finivit  Pandraghae  vita  putanae, 
ac  ita  finiscant  tot  quot  retrovantur  in  orbe 
35  sgualdracchae  similes,  ruptaeque  utrinque  gaioffae. 

Sed  vix  tartareis  descenderat  illa  paésis, 
ecce  repentino  se  se  movet  insula  cursu, 
spaventatque  animos  sic  improvista  gaiardos. 

At  inox  pensantes,  memorant  hanc  esse  balenam, 

40  quam  modo  Guido  senex  Baldo  praedixit  et  altris, 
quod,  postquam  stygias  scanfarda  calarit  ad  umbras, 
ipsa  teneretur  non  aniplius  insula  monstro: 
quae  liquidas  currit  tam  praesta  per  aequoris  undas, 
quod  non  bombardam  velocius  ire  videmus 
45  et  iam  motu  oculi  complerat  trenta  mearos. 

Cingar  desperans  loquitur:  — Qui  trenta  diavoi?  — 
Centaurusque  stupet,  quia  sic  non  fecerat  ante. 
Falchettusque  alios  animat  lassare  pauram. 
cernere  namque  novas  plus  fit  laudabile  cosas, 

50  ireque  per  mundum,  variosque  patire  travaios, 
quam  semper  proprio  panzam  grattare  paéso, 
nec  bastare  animum  pagnoccam  linquere  dretum. 

At  Baldus  reticens  novitatem  masticat  illani, 
commandatque  onmes  in  littore  stare  sedentes. 

55  Boccalus  buffonus  ait:  — Gaudere  bisognat, 

mysterumque  facit,  socii,  quod  stemus  aiegri. 

Non  poterit  pedibus  nostris  mancare  terenus. 

Quid  dare  travalii  tempesta  marina  valebit, 
si  mare  passamus,  sub  plantis  stante  tereno?  — 

60  Mine  non  poca  quidem  sociis  est  orta  voluptas, 
qui  sbalzare  vident  de  boschis,  deque  cavernis, 
ursos,  cingiales,  leopardos,  atque  leones, 


I.IBER  VIGESIMUS  23 

quos  novitas  renim  cogit  se  tradere  ponto. 

Inde  reguardantes,  aliam  videre  facendam, 

65  quam  Virmazzus  eis,  digito  monstrante,  palesat: 
Guidonis  post  terga  vident  remanere  sepulchrum, 
atque  super  scopulum  mediis  fundarier  undis. 

Quin  etiam  anchoreo  detenta  est  fusta  bidenti, 
in  mediaque  maris  campagna  sola  remansit. 

70  Ast  alia  en  maior  visa  est  maravilia  longe, 

namque  super  grossam  navem  jiersona  gigantis 
apparet,  drittusque  haerens,  se  se  arboris  instar 
erigit,  et  brazzis  velam  sparpagnat  apertis, 
namque  mari  et  vento  proprius  cascaverat  arbor. 

75  Dico  quod  antennam  scusant  duo  brachia  longam, 
estque  arbor  bustum,  torrazzo  firmior  omni. 

Flent  venti,  si  dare  sciunt,  saltentque  per  undas, 

si  saltare  volunt,  castrones  aequoris  albi: 

tam  poterunt  magmi m fortemque  movere  gigantem, 

80  quam  calzus  moschae  roccam  murosque  Trevisi. 

— Doli  diavol  — ait  Cingar,  — quae  cosa  videtur? 
nonne  gigantonem,  compagni,  cernitis  illuni? 
nonne  tenens  velam  stat  saldus  more  pilastri?  — 

Cui  Boccalus:  — Amen,  o infelix  illa  taverna, 

85  in  qua  tanta  quidem  se  machina  ventris  aloggiat. 

Integer  buie  minimum  bos  implet  apena  budellum.  — 
Ast  etiam  ipse  gigas,  veniens  incontra,  stupebat: 
cur  sic  illa,  velut  navillius,  insula  currit. 

Hi  mirantur  eum,  qui  praestat  ut  arboris  instar; 

90  ille  stupet,  quondam  firmam,  nunc  currere  terram. 
Denique  iungentes  medio  se  gurgite,  sicut 
fit  quando  Paduae  per  flumen,  nomine  Brentani, 
nunc  andando  rates,  nunc  se  redeundo  salutant, 
incipiunt  occhis  se  se  guardare  ficatis. 

95  Falchettus  subito  laeta  cum  voce  favellat: 

— O Deus,  insogno?  est  ne  hoc  phantasma?  Fracassus, 
ecce  Fracassus  adest,  ille  est  qui  carbasa  tendit.  — 
Moschinus  dietimi  confirmat:  — Certe,  daverum, 


24 


BALDI 


illa  gigantaei  tota  est  persona  Fracassi, 
ioo  O Deus,  en  quali  foggia  retrovamur  amici! 

Ire  sub  infernum  tuti  poterimus  adessum, 
postquam  nobiscum  venit  haec  montagna  gigantis.  — 
Cingar  albera  vocat  laetus,  cifolatque  deinde. 

Sed  quum  Fracassus  se  se  chiamare  Fracassum 
105  audiit,  abiectis  velis,  ex  tempore  saltat, 

supraque  currentem  summa  de  nave  terenum 
saltat,  et  ipsius  magno  sub  pondere  salti 
insula  balenae  pene  est  anegata  sub  undis. 

Correre  quae  eoepit  maiori  percita  cursu, 
no  nam  sibi  spezzantur  costae,  saltante  giganto. 

Quin  edam  navis  Zenovae  grossissima,  de  qua 
sustulerat  saltum,  retro  ivit  quinque  mearos. 

Naturalis  enim  mos  est  respingere  barcam. 
quando  quis  in  terram  se  buttat  navis  ab  orlo. 

1 1 5 Illuni  quamprimum  Baldus  et  Cingar  abrazzant, 

abrazzant,  inquam,  gambas  vix  supra  cavecchias; 
nec  non  Falchettus,  nec  non  Moschinus,  et  altri 
strinxerunt  illum  et  multas  fecere  carezzas, 
nam  boncompagnum  se  vultu  monstrat  aiegro. 

120  Boccalus,  saltu  tremefactus,  fugerat  inde, 

inox  redit,  et  longam  fert  scalam,  forte  catatam. 

Id  rident  fratres,  nec  scitur  causa  facendae. 

Ut  fuit  inter  eos,  magnimi  petit  ante  Fracassum, 
vultque  suis  spallis  scalam  accostare  tamagnis, 

125  quod  nisi  cum  scala  sursum  montare  valeret. 

— Quid  facturus  — ait  Baldus,  — Boccale  galante? 
scala  quid  importat?  vis  ne  altam  prendere  roccam? 

— Non  — Boccalus  ait,  — sed  orecchiae  dire  parolam.  — 
Risit  amichevolam  Boccali  quisque  novellam, 

130  ac  nihil  alterus  comportat  cuncta  Fracassus, 

ut  bona  cum  schiettis  compagnis  semper  usanza  est. 
Attamen  ipse  stupet,  crispata  fronte,  stupendam 
rem  tantam,  sensuque  illam  submaginat  alto: 
quod  ve  videt  propriis  occliialis,  credit  apenani. 


LI  BER  VIGESIMUS 


25 


135  Miracli  bramat  tamen  huius  cernere  causam, 

vultque  quod  effectum  penitus  sua  vota  sequantur. 

En  se  despoliat  nudimi,  retinetque  mudandam. 
ut  nodare  queat  speditus,  agente  bisogno. 

Stant  ibi  perplexi:  qui!  voiat  inire  Fracassus. 

140  Quos  pregat  ut  pariter  cum  secum  corpora  nudent. 

Id  faciunt  omnes,  nietuentes  forte  negari. 

Ergo  gigas,  duro  qui  magnas  corpore  forzas 
altus  habet,  nec  se  putat  Herculis  esse  minoreni, 
extirpat  vecchiam  manibus  de  littore  querzam. 

145  Hinc  tirat  e fodro  cortellum,  panis  ad  usum 

semper  adopratum,  cui  brachia  quinque  misura  est. 
Hoc  totani  querzam  disfrondat,  more  stropelli. 
moreque  dexibilis  virgae,  qua  vigna  ligatur: 
et  faciens  partem,  quae  grossior  extat,  aguzzam, 

150  ingentem  fustum  calcans  in  littore  ficcat, 
ut  ficcare  solet  steccos  oselator  in  agris, 
seu  quum  pernices,  seu  quum  vult  prendere  quaias. 

— En  — Boccalus  ait,  — porros  mangiare  bisognat.  — 
Baldus  cum  sociis  ridet,  multumque  Gibertus 
155  miratur  tantis  de  forzibus  esse  gigantem. 

Ecce  magis  fretolosa  ruit  prestezza  balenae, 
namque  suis  sentit  costis  intrare  cavecchium. 

Quo  facto,  longam  drittamque  rafrontat  abetem; 
hanc  quoque  tam  facilem,  ruptis  radicibus,  extrat, 

160  quam  facilis  tenero  scalogna  cavatur  ab  horto. 
Undique  dispennat  tronconem  frondibus,  atque 
vult  habeat  formam  remi,  vogare  parati. 

Haec  abies  scusat  remum;  haec  querza,  tereno 
inficcata,  dabit  forcam,  cui  remus  apoggiat. 

165  Tum  bene  fundatis  pedibus,  distendere  schenam 
incipit,  et  vogat  balenae  contra  viaggium. 

Contra,  inquam,  cursum  balenae  remigat,  et  non 
onziolam  lentat,  magis  imo  magisque  reforzat 
terribiles  tanto  schenae  conamine  brazzos, 

170  ut  per  nervigerum  strepitent  ossamina  corpus, 


26 


BALDI 


deque  alto  caschet  vultu  larghissimi^  imber. 

Confessat  nunquam  similem  tolerasse  fadigam. 

Baldus,  id  aspiciens,  aliis  comitantibus,  ultro 
altoriare  parat,  quem  scridat  valde  Fracassus. 

175  — Desine,  Balde,  precor:  totum  sic  ducere  mundum 

dat'  mihi  nunc  animus;  rogo  te,  mi  Balde,  recedas.  — 
Illico  cessa vit  Baldus,  sermone  Fracassi, 
qui  magis  impellit  spallas,  gambasque,  manusque. 
Sudat  et  borrendo  repiat  cum  pectore  laenam. 

180  Nil  per  tres  horas  balenae  cursus  atrigat, 

uil  tam  praecipitem  valet  ille  siare  caminum, 
concita  namque  nimis  cavat  undis  bestia  fossam, 
et  sforzata  magis  properat,  nescitque  trigari. 

Hinc  sdegnata  quidem  mens  est  altera  gigantis. 

185  Tres  ibi  puntadas  tanto  dat  pectoris  urto, 

imam  post  aliam,  quod  naso  tangit  arenam, 
sic  basso,  sic  ille  chino  se  corpore  slongat. 

Denique  consequitur  votum,  iuxtaque  talentimi 
sistitur,  imo  retro  cursum  balena  reflectit. 

190  Obstupuere  omnes  tam  fortis  robur  homazzi: 
quando  hic  sufficiens  fuerit  voltare  caminum 
tam  magni  piscis,  qui  regnimi  tergore  portat. 
Gambarus  indretum  sic  sic  andare  videtur, 
ut  nunc  retrogrado  praeceps  ruit  insula  passu. 

195  Non  tamen  interea  cessat  vogare  Fracassus, 
vult  per  despresium  naturae  vincere  guerram. 

Navigat,  ingentesque  facit,  dum  navigat,  undas. 

Sed  tamen  impatiens  tolti  balena  viaggi, 
et  quod  per  forzam  retro  sua  poppa  tiretur, 

200  ecce  improviso  longam  super  aequora  eaudam 
exerit,  atque  illa  colpos  menare  comenzat 
tam  grandes  crudosque  simul,  tam  valde  sonantes 
ut  strepitum  nuper  diabolica  guerra  minorem 
fecerit,  et,  nisi  succurrat  possanza  gigantis, 

205  non  poterunt  certe  nostri  scampare  barones. 

Cauda  erat  (ut  referunt  annalia  nostra  Cipadae) 


I.IBER  VIGESIMUS 


longa  quatercentos,  nullo  mancante,  cavezzos. 

Hanc  menat  huc,  illue,  per  drittum  perque  traversum, 
inque  infinitos  nodos  aliquando  viluppat, 

210  ut  fit  quando  piat  truccum  villanus  aguzzum, 
dormentemque  viae  serpam  traditorus  asaltat. 

Dextriter  ad  testam,  punctam  bastonis  acostat, 
inde  premit,  schiazzatque  illi,  velut  ova,  cerebrum: 
dumque  tenet  fixum,  nitens  in  littore,  palum, 

215  illa  nihil  rehavere  potens  ab  acumine  testam, 
dimenat  reliquum  prolixi  corporis,  et  nunc 
dat  baculo  formam  thyrsi,  nunc  chioccat  arenam. 

Sic  tampellat  aquas  balena,  tiratque  roversos 
terribiles,  spezzatque  ornos  vecchiasque  cipressos, 

220  ipseque  gran  strepitus  sentitur  otanta  miaros. 

Tum  quoque  parte  alia  grossissima  testa  levatur 
fluctibus  e mediis,  et  boccam  sbarrat  edacem. 

Pro  quam  magni  oculi,  quam  larga  foramina  nasi! 

Cui  montagna  caput,  cui  frons  campagna  videtur, 

225  dentorumque  altos  pinos  longhezza  somiat. 

Non,  Fracasse,  tamen  brazzos  arcare  rafinas: 
et  magis  atque  magis  duplicatur  fonia  schenae. 

Hunc  animat  Cingar,  dicens:  — Fracasse  gaiarde, 
nunc  te  nassutum  Morgantis  semine  monstras. 

230  Sta  saldus,  stagnusque  simul,  paladine  valente.  — 

Talia  dum  stimulat  Cingar,  balena  coazzam, 
fulminis  ad  guisam,  tanto  conamine  vibrat, 
quod,  veluti  paias,  tridat  plus  trenta  cipressos, 
altaque  truncones  volitant  per  sydera  virdi. 

235  Mox  venit  ad  spallas  medesima  botta  Fracassi, 
quae  cantare  ammani  facit  illi  in  corpore  vasto. 
Protinus,  abiecto  remo,  Fracassus  aferrat 
codazzam  strictis  manibus,  retinetque  gaiardus, 
cui  tales  donat  streppos,  talesve  tiradas, 

240  quod  mugire  facit,  grossasque  molare  corezas. 

— Strictam  — Baldus  ait,  — strictam,  F'racasse,  coazzam 
detineas:  pulchrum  faciani  tibi  cernere  colpum.  — 


2S 


BALDI 


Quo  dicto,  spadam  de  taio  fortiter  urget, 
ut  possit  taiare  viam  de  netto  coazzam. 

245  At  nihil  otTendit,  retro  quia  spada  resaltat, 
nani  squamis  passim  duris  erat  illa  coperta. 

Presta  caput,  tractum  medio  de  gurgite,  voltat, 
obscurasque  aperit  multo  sofiamine  boccas, 
et  parat,  incutiens  sannas,  mordere  gigantem; 

250  cui  pede  dat  calzum  tam  grandem  tamque  gravosum 
ut  smassellaret  tres  dentes  extra  ganassas. 

Illa  boans,  reboansque  simili,  stridensque  per  auras, 
aequora  mugisonis  coelumque  revulnerat  echis. 

Inde,  cruentosos  vomitans  super  aethera  spudos, 

255  Iunonis  bellas  imbrattat  stercore  damas. 

Mox  iterimi,  dum  sentit  adhuc  sibi  stringere  caudam, 
testonem  volgit  propter  boccare  gigantem; 
at  Virmazzus  erat  brazzo  dardoque  paratus: 
hunc  iacit,  et  dextrum  sfronzando  ficcat  in  occhium, 
260  punctaque  cervellas  intrans  penetravit  ad  imas. 
Cingar,  Falchettus,  Moschinus  tela  frequentant 
conglomerare  procul:  festucos,  saxa,  quadrellos, 
spinarum  fasces,  vulsos  cum  gramine  cespos, 
omnia  convolvunt,  ridentque  insemina  novellum 
265  hoc  genus  armorum,  nec  non  risibile  bellum. 
Assaltare  lupum  vidi  talvolta  vilanos, 
quando  fame  ductus  quaerit,  queni  devoret,  agnum. 

It  bassus  bassus  per  sulcos  perque  ruidas, 
donec  aquistatur  quid  quid  sua  voia  bramabat. 

270  Ecce  fugit,  portatque  agnum,  cunctisque  palesat. 
Turba  vilanorum,  velut  est  usanza  gaioffis, 
sparpagnata  ruit,  coelum  sbraioribus  implet, 
cumque  ruginosis  spuntonibus  occupat  illuni; 
qualem  rumorem  dictis  factisque  viluppant, 

275  talem  barrones  misturant  contra  marinimi 

monstrum  illud,  magnisque  auras  clamoribus  implent. 
Baldus  habet  voiam  prorsus  taiare  coazzam, 
non  cessat  punctas,  mandrittos  atque  roversos, 


UBER  VIGESIM  US 


29 


sed  quo  plus  chioccai,  plus  mancuni  vulnerat  ensis. 
280  Ergo  viam  gittat  spadam,  plenusque  furore 

se  parat  expectans:  quod  maxima  testa  resurgat. 

En  iterum  stizzosa  menat  cum  dentibus  unum 
terribilcm  morsum,  sperans  sorbere  gigantem; 
sed  Baldus,  qui  nudus  erat  tunc  corpore.  tostus 
285  saltat,  orecchionem  manibus  prendendo  duabus, 

fortiter  hunc  retinet,  subitus  quoque  Falco  subintrat, 
atque  aliam  sudando  prius  zaflavit  orecchiam. 

Cui  tamen  altorium  donat  Moschinus;  at  illa 
granditer  exululat,  stridisque  assordat  Olympum, 

290  fatque  sibi  forzam,  prò  se  retirare  sotacquam, 

sed  non  posse  datur,  caudam  retinente  Fracasso, 
nec  sua  testa  sibi  est  in  libertate  primaia. 

Illa  tirat  giusum,  susum  retirantibus  istis, 
quod  fieri  non  posse  tibi  fortasse  videtur; 

295  accascasse  tamen  sic  sic  monimenta  recordant. 

'l'alia  dum  fortis  Baldus  sociique  maneggiant, 
ecce  iterum  sprovistus  adest  pirata  Lyronus. 

Hic  simulac  persam  cognoverat  esse  galaeam, 
quam  sibi  sustulerat  Baldus,  Baldique  sodales, 

300  hos  quaerit,  giuratque  illis  mangiare  coradam. 

Et  iam  sex  centum  leucas  passarat  aquarum, 
atque  Zibeltarri  per  stricta  canalia  corsus, 
ire  per  oceanum  spretis  praesumpserat  austris, 
et  voltans  proram  contra  afros  parte  sinistra 
305  venerat  in  pelagum,  non  ante  vogabile  maium, 
cui  sedet  oppositum  montagnae  culmen  adustae, 
quae,  quia  sustentat  cervice  soiaria  lunae, 
mons  Lunae  dieta  est,  quae  busa  est  tota  dedentrum. 
Mas  Lyronus  aquas  sulcat,  cercatcjue  nemigos. 

310  blasphemat  coelum,  quoniam  non  retrovat  illos . 
Armatas  secum  numero  fert  trenta  galaeas, 
in  quibus  ad  remos  noviter  per  forza  ligarat 
mille  zenovesos,  Colicutti  ad  littora  presos, 
quos  Mutinae  princeps  Philofornus  duxerat  illue, 


BALDI 


315  perque  tradimentum  fuerat  dux  captus  ab  iilis. 

Fecerat  et  taiani  Lyrono  mille  medaias, 
quas  Pretus  Iannus  fino  stampaverat  auro. 

Lyronus  tamen  hunc  solum  cortesus  honorat, 
ast  aliis  nervo  ventosat  terga  bovino. 

320  Trenta  vehit  fustas  (seu  fustas  sive  galaeas) 

namque,  volens  pelagi  diversas  quaerere  bandas, 
suspicat  aguaitos  inimica  per  aequora  tesos. 

Illuni  praecipue  multi  per  regna  tyranni 
cercant  denariis  multis  trapolare  pagatis, 

325  namque  diavol  erat,  non  lassans  vivere  quemquam. 
Huc  igitur  properans,  celerantibus  ante  galaeis, 
praecipit  ad  littus  schiavones  flectere  proras; 
sed  stupet,  aspiciens  caudam,  testamque  tamagnam, 
nec  minus  ingentem  bustum,  possamque  Fracassi, 

330  qui  smisuratam  tenet  alto  corpore  caudam. 

Clarius  hoc  factum,  meliusque  videre  talentati 
egreditur  primus,  mandatque  uscire  seguaces, 
mandai  et  adduci  sibi  magnum  Spezzacadenam 
(Spezzacadena  fuit  Leonardi  quippe  cavallus, 

335  quem  navali  olim  tulerat  certamine  Baldo). 

Saltat  in  arzonem  armatus,  sine  tangere  staffarli, 
destrerumque  acrem  nullo  sperone  maneggiat. 

Cingar  ait  Baldo:  — Num  cerno  Spezzacadenam? 
Balde,  viden?  num  somnus  hic  est?  num  visio  falsi? 
340  1 Ile  quidem  latro  est,  ille,  inquam,  boia  diabli, 

qui  nostrani  rapuit  navim,  secumve  cavallos.  — 
lmpatiens  ullum  Baldus  stimare  periclum, 
protinus  accurrit  contra,  brancatque  cavallum 
per  frenum,  bravans  quamvis  sit  corpore  nudo: 

345  — Sta.  latro  saldus  — ait;  — non  altro  nomine  sciretn 

te  nomare,  latro  es,  dignus  quem  forca  guadagnet. 
Iste  tuus  non  est,  meus  est,  desmonta  cavallum.  — 
Quando  Lyronus  equi  briliam  videt  esse  piatam, 
obstupet  in  prima  facie,  pensatque  pocliettum 
350  quomodo  vir  nudus  sic  possit  usare  braurani, 


LI  BER  VIGESIMUS 


aitamen  in  fìanchis  destrerum  calcibus  urget, 
ut  quatris  pedibus  paladino  balzet  adossum. 

At  Baldus,  gatto  similis,  dabanda  levatur  . 
cum  salto,  pariterque  tirans  in  jiectora  stoccum. 

355  fecit  ei  mancare  lenam,  quae  appena  ritornat. 

At  mille  interea  veniunt  in  frotta  latrones. 
quos  praecedit  atrox  quidam  capitanius,  Hippol. 
qui  frater  Lyronis  erat,  corsarus  et  ipse: 
scaltritus,  guerraeque  avidus,  famaeque  sititor. 

360  At  quum  Centaurus  belluni  videt  esse  paratum, 
armis  armatur  subito  fulgentibus,  atque 
it  celer  ad  fustas,  armato  milite  vodas, 
quos  menat,  exceptis  cinquanta,  citissimus  Hippol. 
Caudam  balenae  non  audet  linquere  prudens 
365  ipse  gigas,  dubius  ne  se  velut  ocha  trapozzet. 

Baldus  ataccarat  se  fortem  contra  Lyronem, 
quem  trovat  expertum  guerrae,  validumque  guererum 
Circum  circa  illuni,  tanquam  leonessa,  regirat: 
cui  facit,  existens  nudus,  sudare  camisam. 

370  Nudus  osat  certare,  tamen  non  dextera  nuda  est, 
sola  sed  armatur  solito  spadone,  nec  omnem 
aestimat  hic  munduin  tanti  sub  tegmine  ferri. 

Cingar  alhora  tiinet,  sortem  maledicit  iniquam; 

Falco  sed  hunc  scridat.  dicitque  morire  batais 
375  esse  decus  magnum;  quo  dicto  fulminis  instar, 
arma  piat,  ferroque  omnem  se  providet,  atque 
it  retrovare  ladros,  quos  mille  haud  stimat  ofellam. 
Dumque  ruit  praeceps,  cridat:  — Mora,  taia,  retaia; 
gens  maladetta,  cave,  non  gens,  sed  merda  diabli. 
380  Non  solettus  ego  vos  unum  stimo  lupinum.  — 

Et  iaculans  dardum,  tres  uno  in  vulnero  passat. 

Mox  alium  lanzat,  quo  corpora  bina  tramazzant 
mortila,  sanguineasque  ananas  per  guttura  buttant. 
Inde  pians  mazzain,  cum  qua  bel  lare  solebat, 

385  incepit  spezzare  elmos,  spezzare  corazzas; 

incepit  schiazzarc  ossos,  smaccare  cerebros. 


BALDI 


Qua  plus  folta  videt  gentem  sibi  flectere  piccas, 
se  iacit,  hastarumque  facit  de  pulvere  fustos. 

Nemo  suarn  spectat  mazzam,  vult  nemo  rosadis 
390  se  bagnare  suis,  vult  talia  nespola  nemo. 

Illi  donat  opem  Cingar,  qui  armatus  et  ipse 
efficit  in  terram  currentes  sanguine  rivos. 

Non  discostus  ei,  Moscninus  fortiter  urtat: 
sanguificantque  omnes  forbitas  sanguine  spadas. 

395  Centaurus  miseros  buttabat  in  aequora  ladros, 
trentaque  vodarat  nigra  de  gente  galaeas, 
non  quod  solsolus  tam  sanctam  fecerit  opram, 
sed,  qui  pracson  erat,  Philofornus  viderat  omnem 
prò  se  proque  suis  tandem  succedere  sortem, 

400  si  Baldo  et  sociis  compagniter  addat  aiuturn. 

Ergo  valorosus  trat  spadam,  menat  et  urtat: 
seque  provat  factis  et  verbis  esse  fidelem 
Centauro  socium;  squarzat,  laceratque  budellas. 

Inde  zenovesos  Christi  de  gente  cathenis 
405  eripit,  ac  extra  ferros  trat  mille  tapinos. 

Tunc  data  libertas  animosos  efficit  illos: 

— Arma  — vocant,  — arma,  arma  — cridant,  simul  arma 

[requistant, 

inquc  illos  rabiem  porcos  c pectore  sfogant. 

Nani  bastonatas  vecchias,  bussasque  receptas 
410  seu  mescadizzi  loris,  seu  fuste  bovino, 

valde  recordantes,  reddunt  prò  pane  fugazzam. 

Hos  Philofornus  enim  deduxerat  extra  galaeas, 
contraque  mille  ladros  zenovesi  mille  bataiant. 

Portat  inhastatam  modo  toltam  forte  gianettam 
415  Cingar,  et  altorium  cernens,  animositer  omnes, 
quot  quot  scontrantur,  sbudellat,  seque  coralo 
fecerat  aequalem  rossedine  sanguinis,  atque 
magna  suae  inemorat  celebratae  facta  Cipadae. 

At  se  Boccalus,  se  se  Boccalus  in  antro 
420  sconderat,  utque  lepus  quacchiarat  membra  coatto, 

nam  qui  non  scampat  mortem  putat  esse  bachioccum. 


LI  BER  VIGESIMl'S 


33 


Dudum  mirarat  zuffam  fortissimus  Hippol. 

Obstupet  armigeros  tanta  virtute  barones. 

Nescit  enim  generosus  homo  deducere  spadam 
425  cortice  coramnii,  brazzumque  intexere  scuto, 
namque  voluptatein  tacito  sub  pectore  sentit, 
dum  Baldum,  Baldique  viros  cum  caede  suorum 
Orlandis  guardat  similes,  similesque  Rinaldis: 
despiccant  etenim  testas,  brazzosque,  manusque, 

430  inque  poco  spatio  tam  multa  cadavera  fundunt, 
tota  quod  e mortis  campagna  coperta  videtur. 

Quisque  facit  provas  ingentes,  corde  gaiardo, 
purgantes  miseram  ladrorum  stercore  gentem. 

O quis  vidisset  barbutas,  quis  ve  celatas, 

435  scheneras,  faldas,  nec  non  spezzarier  elmos, 
dixisset  certe:  — Nihil  est  horrentius  orbi  ! 
non  terremoti,  non  fulmina,  voxque  tronorum  ! — 

Sed  tardare  tamen  nimium  se  viderat  Hippol: 
impetuosus  equum  Rocafortam  stringit,  et  ensem 
440  targonemque  ferens,  it  aquosi  turbinis  instar. 

Cinger,  id  adocchians:  — Guarda,  Falchette,  — cridavit.  — 
Ecce  ruina  venit,  sta  saldus,  non  tibi  manco.  — 
Dixerat,  et  veluti  nocchierus  praticus,  undam 
prospiciens  magno  venientem  murmure  venti, 

445  hanc  spezzare  parat  ferrato  pectore  navis; 

sic  Cingar  contra  furibondos  Hippolis  ausus 
firmus  aparecchiat  se  se,  nec  ab  impete  scampat. 

Hippol  ad  un  trattimi  quod  arivat  fulminat  ense, 
Cingaris  ac  tanto  cervellum  robore  chioccat, 

450  ut  bene  non  sapiat  si  nox  vel  giornus  adesset. 

Quum  tamen  oltraggium  vidit  Falchettus  amico 
sic  fieri,  colera  succenditur  ultra  misurarli. 

Ferratam  stringit  mazza  ni,  ferit  Hippolis  elmum, 
ac  dishonesta  quidem  fuit  illa  nosella  barono. 

455  Nec  sorbam  interea  Falchettus  tardat  un’altram; 
maiori,  quani  prima  fuit,  botta  ipsa  valore 
iungit  et  ad  terram  pennazzum  buttat  ab  elmo. 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


3 


34  BALDI 

Mox  ait:  — Attenta,  si  nostra  panada  saletur  — 
atque  menat  colpum  terzum  pur  semper  in  elmuni, 

460  unde  coactus  equi  collum  ferus  Hippol  abrazzat, 
et  bene  tres  voltas  cascandi  signa  fuerunt. 

Non  Mongibellus  tanto  vampatur  in  igne, 
quanto  inflammatur  collericus  Hippolis  ardor, 
dumque  furit  boffans,  tempesta  marina  someiat. 

465  Exululat,  ferrumque  manus  perstringit  ad  ambas, 
fendentemque  gravem  tantis  cum  forzibus  offert, 
quod,  nisi  Falco  statini  balzasset  alhora  dacantum, 
in  geminos  illuni  squartasset  nempe  mezenos. 

Non  tamen  interea  cessat  dopiare  feritas, 

470  nam,  vix  fendentem  complerat,  protinus  altrum, 
atque  altrum  lassat  stizzosa  voce  roversum. 

Non  potuit  Falchettus  eam  schifare  ceresam, 
quae  sic  brusca  fuit,  quae  sic  fuit  illa  gaiarda, 
ut  smemoratus  liutno  caderet,  guanzale  tridato. 

475  Viderat  hoc  Cingar,  currit  furibundus  in  illuni, 

atque  super  brazzum  dextrum,  qui  deserat  ensem, 
percutit;  ut  strato  Falchetto  porgat  aiutum. 

Falchettus  tamen  ecce  levat  se  saltibus  altis, 
dumque  Hippol  voltans  brancat  cum  Cingare  guerram, 
480  dumque  ferire  parat,  canto  Falchettus  ab  altro 
mazzatam  donat;  cui  voltus,  Cingare  lieto, 
dum  dare  parecchiat,  Cingar  succurrit  amico, 
atque  fiancalem  spiccatum  ad  littora  mandat. 

Sic  leo  terribilis,  cunctisque  superbior,  usat 
485  intra  duos  ursos  rabido  combattere  morsu, 

qui  vix  tempus  habet,  spatiumque  piare  fìatum. 

Dum  squarzare  unum  quaerit,  mordetur  ab  altro, 
dumque  istum  retrovat,  subito  retrovatur  ab  ilio: 
sic  erat  in  medio  fratrum  validissimus  Hippol. 

490  Tanta  ibi  corripitur  rabie,  tantoque  furore, 

ut  focus  ob  nimiam  stizzam  vamparet  in  elmo. 

Ergo,  dum  Cingar  nimium  se  cazzat  inanzum, 
dat  piatonadam  toto  conamine  talem, 


LIBF.R  VIGESIMIS 


35 


non  supra  schenam  sed  supra  Cingaris  aurem, 

495  ut  campanellos  audiret  mille  sonantes. 

Sbalorditus  humo  cascat,  calzasque  tirare 
apparet,  ranaeque  instar  se  stendit  arenae. 

En  cruor  a naso,  cruor  ore,  cruorque  fluebat 
auribus,  et  rubeum  mandat  per  gramina  rivum. 

500  — Ah  ladrone  — cridat  Falchettus,  — brutte  ribalde 

bastardone,  vi  rum  talem  tantumque  necasti?  — 
Dixerat,  et  strido  manibus  bastone  duabus 
se  levat  in  guisarn  balzantis  ad  aethera  pardi. 

Mox  ferit  hunc  tanta  possanza  desuper  elmum, 

505  quod,  quamvis  Hippol  se  sub  targone  covertet, 

targonem  tamen  hunc  spezzatum  mandat  ad  herbas; 
tamque  pesenta  gravat  durae  tartuffola  mazzae, 
quod  Roccafortae  groppas  cervice  flagellat 
Hippol,  et  in  sella  stando  portatur  apertis 
510  huc  illue  brazzis  magno  galopante  cavallo. 

At  corsarorum  fratantum  huc  advolat  agmen, 
surgentemque  suas  in  plantas  Cingara  trovat. 

Non  aliter  rugit  leo,  cazzatore  feritus, 
quando,  canes  inter  seu  corsos  sive  molossos, 

515  unguibus  et  morsu  carnaium  frusta  minuzzat, 
sicut  alhora  facit  Cingar,  quem  Falco  secutus 
mazzatas  orbi  nunc  huc,  nunc  dirrigit  illuc. 

Hi  duo  ben  stretti  simul  agmina  grossa  fugabant, 
ante  suamque  iram  voltabant  terga  ladrones. 

520  Baldus  at  interea  distemperat  ense  Lyronem, 
atque  sui  similem  iam  nudum  fecerat  armis 
et  nisi  Fracasso  trarupta  haec  gara  fuisset, 
absque  ullo  dubio  finisset  vita  Lyronis. 

Moschinus,  Centaurus  item,  Philofornus  in  uno 
525  groppetto  stridi  spegazzant  sanguine  terram, 
atque  coradellas,  milzasque  ad  sydera  iactant. 

Nullus  alhora  quidem  remanebat  supra  galaeas, 
omnes  in  terra,  tam  mori  quam  zenovesi, 
combattunt,  multosque  alios  Centaurus  in  undas 


36  BALDI 

530  iecerat,  inde  suis  tornarat  ferre  socorsum. 

Verum  Giubertus,  spatians  in  littore  solus, 
se  viat  ad  fustas,  intrat,  nullumque  retrovat, 
et  velut  imbellis,  nec  usatus  in  arte  scrimandi, 
cernit  et  horrescit  tantam  guardare  bataiam. 

535  Per  nubes  ingens  hastarum  fractio  bonibat, 

perque  sinum  ponti  vocum  fragor  altus  eechat. 
Fiunt  squarzones  carnis,  fiuntque  cruoris 
flumina,  de  mortis  hinc  inde  fiuntur  acervi. 

More  bechariae  pulmones,  viscera,  trippae, 

540  atque  coradellae,  panzae,  ventralia,  milzae, 
arboreis  ramis  pendent,  herbasque  cruentant. 

O crudas  bottas,  o vulnera  digna  Rinaldo, 
millibus  o doctis  cantanda  Maronibus  acta! 

Hic  ferit,  hic  reparat,  taiat  iste,  sed  ille  taiatur. 
545  Squarzatas  maias,  tridasque  omnino  piastras 
cernebas,  avibus  similes  volitare  per  auras. 

Ad  bassum  volucres  tanto  prò  murmure  crodant, 
seque  trabucantes  fasso  meschiantur  in  uno. 

Et  cervi  et  lepores  extra  boschalia  saltant, 

550  piscesque  attoniti  bacchantur  in  ae<]Uoris  imo. 

Et  iam  corsari  voltant  calcagna  fugaces, 
instant  nostrates  miseram  cazzare  canaiam. 

Non  tamen  interea  laxatur  cauda  Fracasso, 
qui  clamans  socios  commandat  linquere  guerram, 
555  atque  ad  vodatas  raptim  properare  galeas: 

nani  fare  vult  bellum  tractum,  dignumque  corona. 
Tunc  omnes  rati,  non  posse  tenere  Fracassus 
amplius  ingentem  codam,  quae  lubrica  muzzat, 
ut  muzzat  manibus  nequiens  anguilla  teneri, 

360  concurrunt,  veluti  cernis  concurrere  gentem, 

quae  versus  Paduam  cupiens  andare  per  amnem 
Brentae,  qualcunam  mirat  discedere  barcam, 
de  cuius  prora  navarolus  cridat:  — A Pava.  — 
Baldus  mandatum  negat  exaudire  Fracassi, 

565  spernit  ab  impresa  guerrac  se  tollere  fortis 


LIBER  VIGESIMUS 


37 


carapio,  nec  mortem  curat  mercator  honoris. 

Si  cura  destrezza  valeat  fortezza  coèllum, 
decrerat  contra  Lyronem  vincere  pugnam. 

Iamque  gigas  tanto  caudam  conamine  torquet, 

570  quod,  dum  torta  caput  voltat  balena  Fracassum 
boccatura,  velut  boccat  bona  cagna  leprettum, 
illico  dimittit  caudam,  caput  illico  brancat; 
inde  pedes  mittens,  veluti  si  strangulet  ocham. 
quattuor  in  crollis  testani  de  tergore  spiccat. 

575  Ecce  mari  medio  pigritatim  littora  circum 
incipiunt  callare,  simul  surgente  profundo. 

Insula  disparet,  quam  portat  bestia  secum, 
et  quisquam  pedibus  sentit  mancare  terenum; 
dumque  bisognat  aquis  mergi,  desiderat  alas, 

580  in  moia  quoniam  se  trovat  habere  culamen. 
lam  maris  in  fundo  se  se  balena  stravaccat, 
boscorumque  trahit  secum  sex  mille  biolcas, 
per  quos  discurrunt  pisces,  novitate  gioiscunt, 
saepe  cachinnantes  ridenti  pars  incubat  ulmis, 

585  parsque  capellutas  mangiant  de  robore  giandas. 
Miranturque  capros,  lepores,  cervosque  negatos, 
nec  minus  humanas  facies,  bustosque  taiatos. 
et  carnes,  modo  quas  Baldi  fecere  sodales. 

At  super  innumerae  testae  sofiare  videntur, 

590  arma,  trabes,  tavolae,  capannae,  millia  rerum: 
antea  saltarant  barrones  supra  galaeas, 
atque  zenovesi,  quanti  de  caede  supersunt. 

Hi  cuncti  pariter  fustas  insemma  tenebant, 
ad  quarum  spondas,  dum  se  attaccare  volebant 
595  corsari  miseri,  pietosa  voce  cridantes, 
seu  respingebant  urtis  et  calzibus  illos. 
sive  trabant  susum  per  orecchias,  perque  capillos, 
donec  complessent  remos,  bancasque  vodatas, 
atque  cadenatis  pedibus  statuere  nodaros, 

600  qui  tam  desconcis  usantur  scribere  pennis. 

Fracassus  menat  piscosa  per  aequora  brazzos; 


3*8  BALDI 

ingentesque  facit  cumulos,  dum  nodat,  aquarum, 
scindit  eos  manibus,  gambasque  racoltus  inarcat, 
inde  viam  faciens  calcagnis  aequora  pulsat, 

605  et  puntando  pedes,  sofiandoque  gutture  pieno, 
non  tempestatem  pelagi  facit  ille  minorem, 
quam  Borra  et  Gregus.  sibi  contrastante  Sirocco. 
Dumque  natat,  casu  vel  sorte  guidante,  Bocalum, 
qui  nil  mangiarat,  retrovat  sine  fine  bibentem, 

610  cui  quasi  tripparum  compleverat  unda  misuram. 

Protinus  hunc  mittens  in  summo  vertice  campat, 
nec  mancum  Boccalus  erat  securus  alhoram, 
quam  castellanus  seu  Mussi,  sive  Salei. 

Hippol  fertur  equo  gaiarditer  extra  profundum, 

615  sustinet  aequor  equum,  sed  equus  quoque  sustinet  ipsum 
Hippola,  cui  tantum  schinchae  bagnantur  ab  undis. 

Cingar  in  excelsa  maioris  puppe  galeae 
stabat,  et  ad  Baldum  frezzosa  mente  cucurrit. 

— Me  miserum  — clamat;  — num  Baldus  forte  sotacquam 
620  piscibus  esca  fuit?  prò  dii,  qui  fata  guidatis, 
iustitia  haec  vestra  est?  tali  ratione  guidantur 
fata  hominum?  Non,  non,  stellis  incago  ribaldis: 
incago  Marti,  Phoebo,  totaeque  canaiae. 

Et  mihi  recrescit  non  scribere  posse  corezas, 

625  in  vestrum  quoniam  dispregum  grande  volumen 
dictarem,  plenum  de  centuin  mille  corezis. 

Non  dii,  sed  potius  vos  estis  merda  diabli. 

Est  sine  cervello  populus,  qui  pazzus  adorat 
vos,  seu  beccones  ravaiosos,  sive  bagassas, 

630  aut  imbriagos,  homicidas,  aut  rofianos. 

Nonne  Venus  meretrix  totius  pubblica  gentis, 
nonne  lovis  soror  est  Iuno,  contraria  Troiae, 

Iuppiter  accepit  tamen  liane  prò  uxore  gaioffam? 

An  poterant  bastare  Iovi  de  mille  puellis 
635  cinquantae  numero?  centae?  tandemque  tresentae? 

Bestia  matta  fuit,  qui  te  laudavit,  Homerus, 
menchionusque  Maro,  nec  non  scola  caetera  vatum. 


LIBER  VIGESIMITS 


39 


Ecce  tibi  ficcas  facio,  stronzisque  ledammo. 

Cancar  te  mangiet,  penitus  restante  niento, 

640  qui  totum  tantis  implesti  fecibus  orbem. 

Die  mihi,  merdipotens  o Iuppiter,  ut  quid  ab  omni 
gentili  vulgo  totius  factor  Olympi 
esse  putabaris?  cum  sit  quod  adulter,  avarus, 
quod  stuprator  eras  castarum  boia  sororum? 

645  Taiasti  patri  genitivos,  ladre,  sonaios, 

ut  non  stamparet  plures  tribus  ille  fìolos. 

Stuprastique  tuam  post  haec,  ntanigolde,  sorellam. 
Sforzasti  Alcmenam,  propter  fabricarc  gigantem, 
qui  palmam  semper  vastis  in  rebus  haberet; 

650  hunc  tamen  una  uno  stravit  muliercula  sguardo, 
ac  in  guarnello  fecit  filare  gazanum. 

Tu  quascumque  tuis  oculis,  gaioffe,  placerent 
seu  consanguineas,  seu  non,  sine  iure,  puellas 
turpabas,  faciens  asinaliter  omnia  secum. 

655  Ergo  (si  vivis)  possis  tibi  rumpere  collum, 
postquam  sic  nobis  crudelia  fata  ministras, 
postquam  virtutum  Baldus  candela  stuatur. 

Talia  dum  Cingar  iactat,  renegatque  batesmum, 
Fracassus  guardans  coelum,  sic  ore  braveggiat: 

660  — Iuro  per  hunc  sacrum,  quod  porto  in  fronte,  batesmum, 

perque  illuni  ventrem,  qui  me  sborravit  in  orbem, 
tantum  cercabo  per  montes,  saxa,  cavernas, 
per  sylvas,  boscos,  per  valles,  flumina,  terras, 
inox  diavolorum  per  tecta,  per  antra,  per  ainnes, 

665  et  si  conveniet  per  celsa  palatia  coeli, 

donec  seu  vivum,  seu  mortum,  si  ve  malatum 
inveniam  Baldum,  cum  quo  vel  vivere  semper 
in  coelum  statuo,  vel  sub  stigialibus  umbris. 

Sed  prius  arripiam  Plutoni  regna  gaioffo, 

670  cuius  de  testa  pavidam  streppabo  coronain, 

subque  meo  stabit  sceptro  diabolica  proles.  — 

Mox  ait:  — O comites,  animum  deponite  moestum. 

Ut  vindicemus  Baldum  tantummodo  restat. 


40  BALDI 

Me  seguitate,  precor,  nigrumque  calemus  ad  orcum.  — 
675  Dixerat,  atque  omnes  capitanos  chiamat  in  unain 
maiorem  fustam,  reliquasve  seguire  comandat. 
Egressique  undas  finaliter,  aequora  lassant, 
Fracassusque  rapit  sumpto  bastone  viaggi  uni. 

Moschinus  seguitat,  Falchettus,  et  altera  turba. 

680  Cingar  vult  solus  cighilinum  stare  dedretum, 
si  mare  fortassis  tret  morta  cadavera  ripis, 
ipsius  ut  Baldi  det  membra  negata  sepulchro. 

Centaurus  remanet  cum  Cingare,  caetera  squadra 
non  sine  ploratu  vadunt  post  terga  gigantis. 

685  Quisque  suam  vitam  non  binas  stimmat  ofellas. 

In  qua  parte  via  est  magis  aspera,  tenditur  illue; 
nil  curant  spinas,  nil  curant  saxa,  ruinas, 
nil  teinpestates,  pluvias,  nil  frigora,  caldum, 
nil  tigres,  apros,  nil  serpas  atque  ladrones. 

690  Omnibus  bis,  quae  saepe  trovant,  gaiarditer  obstant. 

Si  retro vant,  mangiant;  si  non,  — Patientia  — dicunt. 
Ad  grandis  tandem  radices  montis  arivant, 
quem  appena  queant  ertum  superare  camozzae. 

Non  saliunt  illum,  tenebrosa  sed  ora  cavernae 
695  intrant  impavidi,  montagnaeque  antra  busatae. 

Cercat  iter  pedibus,  vadens  Falchettus  avantum, 
insegnatque  alios,  quo  debent  ponere  plantas. 

Est  opus,  ut  gobbo  Fracassus  tergore  vadat, 
nam  grandazzus  homo  daret  ipsa  in  saxa  zucadas. 

700  Cingar  at  interea  per  longam  solus  arenam 

ibat,  passeggiando  pedes,  grattandoque  testam, 
et  ficcans  oculos  in  terram  plorat  amicum, 
quo  sine  scit  certe  non  vivere  posse  quatrhoras. 

Saepe  sibi  stesso  cazzasset  in  inguina  stoccum, 

705  praesens  Virmazzi  nisi  tunc  persona  fuisset. 

At  tandem  gravis  ecce  venit  de  longe  cavallus, 
ille  cavallorum  meliorum  maximus,  ecce 
Spezzacadena  venit,  portans  se  fluctibus  extra 
fortiter,  inque  suo  (quis  baiain  non  vocet  istam?) 


l.IBER  VIGESIMUS 


41 


710  inque  suo  dorso  duo  grandia  corpora  gestat: 
scilicet  in  groppam  Baldum,  arzone  Lyronem; 
nam  Baldus,  quum  sensit  aquas  subcrescere,  cumque 
Lyronus  subito  voltasset  fraena  cavallo, 
non  se  curarunt  coeptam  finire  bataiam. 

715  quod  nimis  importat  barronibus  ire  negatum. 

Baldus  it  in  groppam  saltu,  brazzatque  Lyronem, 
cui  Lyro  datque  manum,  dat  verbaque  dulcia.  dat  cor. 
amboque  contraris  fiunt  in  rebus  amici, 
hostes  quippe  facit  fratres  commune  periclum. 

720  Spezzacadena  ruit,  cuius  tantummodo  musus 

apparet,  testaeque  hominum  modo  supra  videntur, 
et  modo  sub  latitant,  velut  usat  mergus  et  ocha. 
Peiorem  sed  Baldus  habet,  stans  retro,  pitanzam; 
saepe  trapozzatus  gorgadas  tirat  aquarum. 

725  Is  tamen  alto  animo  divinum  sperat  aiuttum. 

Cingar,  id  aspiciens,  sperat,  clamatque  sodalem. 
monstrat  ei  digito  cosam  de  Ionge  nodantem. 

Quid  sit  enim,  nescire  datur,  quia  copia  vistae 
deficit  humanae  tam  longos  currere  tractus. 

730  Centaurus  tamen  ipse  cito  se  cazzat  in  aequor, 
parte  cavallina  nodans,  tandemque  rivatus 
gurgite  qua  medio  iam  Spezzacadena  fiatum 
spingebat  grossum,  nimiae  sub  pondere  somae, 
suscipit  extemplo  Baldum,  supraque  groperam 

735  hunc  tirat,  allevians  straccati  dorsa  cavalli. 

Prospicit  haec  Cingar,  sentitque  per  ossa  medullas 
discolare  suas,  ut  cera  liquescit  ad  ignem. 

Gustat  enim  tantam  dolzuram  intrinsecus,  ut  non 
in  brenta  mellis  voluisset  habere  culamen. 

740  Denique  perveniunt  omnes  ad  littus  arenae, 
fit  novus  hic  gustus  basorum,  fìt  nova  festa, 
mille  carezzinae  fiunt  plus  zuccare  dulces. 

Baldus  amorevola  sic  sic  piat  arte  Lyronem, 
ut  Lyro  disponat  Baldum  seguitare  per  ignem. 

745  Venerat  ad  ripain  nec  non  gaiai  diter  Hippol, 


42  BALDI 

cui  iacet  appressimi  sellis  Rocaforta  bagnatis. 

Hunc  Lyronus  adit,  strictumque  abrazzat,  et  inde 
supplicat  ut  sortis  voiat  incagare  travaio, 
seque  valenthomini  penitus  committere  Baldo. 

750  — Sum  contentus  — ait,  — faciam  quaecumque  co- 

[mandas. 

Quo  dicto,  ad  Baldum  brazzis  currebat  apertis. 

Baldus  eum  subito  sembiante  aprendit  aiegro, 

germanosque  sibi  forti  charitate  cadenat, 

prò  quorum  forzis  non  mundum  prezzat  un  aium. 

755  In  Roccafortae  post  liaec  se  arzone  piantat. 

Lyronus  charum  non  lassat  Spezzacadenam, 

Hippol  it  in  sellam  Pardi,  Philofornus  at  ipse 
Centauri  iussus  groppas  montavit  equinas. 

Cingar  nil  curans,  stafferi  more,  pedestrat. 

760  Iamque  recedebant,  quando  sibi  trenta  galeae 

in  mentem  veniunt,  quas  sic  sine  rege  relinquunt. 
Baldus  Lyronem,  fratrem  quoque  saepe  pregavit, 
ut  classem  tantam,  prò  seque  suisque,  nequaquam 
prorsus  abandonent:  satis  est  quod  ametur  ab  illis. 
765  At  nec  Lyronus  vult  hoc  audire,  nec  Hippol, 

ac  minus  hanc  voluit  Philofornus  prendere  curam: 
tanta  sodalicii  calamita  tiraverat  illos. 

Ergo  abeunt,  fustasque  omnes,  gentemque  relinquunt, 
nani  nimis  importat  mistatem  linquere  Baldi. 

770  Solus  it  ad  staffam  Cingar,  solusque  pedestrat, 
donec  villanum  qui  binos  menat  asellos 
obvius  incontrat,  pensatque  robare  coéllum. 

Ast  ille,  ut  vidit  soldatos,  protinus  altrum 
brancat  iter,  sylvaeque  asinos  per  devia  cazzat. 

775  Cingar  eum  chiamat:  — Quo,  quo,  sta,  scolta,  gazane 
Scolta  parolinam  solam;  sta,  dico,  bonhomme.  — 

Cui  respondet  homo:  — Blabla,  chiz,  felchena,  gozea. 
Sic  parlans,  cursum  duplicans  calcanea  menat. 

— Quo  diavol  abis?  — respondet  Cingar:  — adessum 
780  te  faciam  gustare  tuam,  villane,  paciam.  — 


LIBER  VIGESIMUS 


43 


Quo  dicto,  insequitur  clamans  tutavia:  — Velane 
tangar,  ni  smontes,  pentibis;  scende,  gaioffe. 

Lege  comandatur  nostra,  quod  quisquis  habebit 
sive  duas  tunicas  in  dossum,  sive  gabanos, 

785  det  male  vestito  seu  quellum  sive  quelaltrum. 

Non  aliter  quicumque  duos  menat  ante  somaros, 
iure  viandanti  donare  tenetur  asellum.  — 

Rusticus  exurlat,  neque  vult  smontare  iumentum. 

Non  inthesus  ait : — Flep,  chelp,  cocozina,  boaster.  — 
790  Dumque  suas  similes  baias  sbraiando  frequentat, 
Cingar  eum  currendo  rivat,  caudamque  somari 
corripit,  inde  trigat,  fossumque  gaiardus  in  unum 
patronem  ac  asinum,  sociis  ridentibus,  urtat. 

Quo  facto,  subitum  spiccat  de  littore  saltum, 

795  supraque  colaltrum  balzat  leggiadrus  asellum. 

Iam  non  francesum  sub  se  voluisset  ubinum, 
non  orecchiutas  quas  mulas  Roma  cavalcat, 
nam  portantino  passu  trampinat  asellus, 
foiadasque  paret  pedibus  taiare  minutim: 

800  tichi  tich  et  tichi  toch  resonat  per  mille  lapillos, 
ponitur  in  fallum  pes  nunquam  parvulus,  et  non 
pontigero  suffert  costas  sperone  tocari, 
nam  subito  calcem  laxat,  pariterque  corezam. 
Miraculum,  si  asinus  tret  calzos  absque  corezis! 

805  Ergo  inter  comites  orta  est  non  poca  voluptas; 
dum  spronat  Cingar,  mollat  celer  ille  fiancum, 
et  caput  in  gambas  ficcans  de  retro  levatur, 
unde  bisognabat  Cingar  tommare  deorsum, 
atque  super  littus  maiores  prendere  bottas, 

810  quam  si  frisonis  caderet  de  arzone  cavalli. 

Talibus  in  festis  compagni  tempora  passant, 
donec  arivarunt  ubi  maxima  surgitur  alpa: 
alpa  columna  poli,  quae  saxi  culmen  aguzzi 
ficcat  in  aethereas  sedes,  ac  sustinet  astra. 

815  Haec  lunae  montagna  quidem  chiamatur,  et  illic 
ad  fundum  socii  magnam  reperere  cavernam, 


44  BALDI 

totaque  per  circum  grottis  montagna  busatur. 
Centaurus  norat  vestigia  pressa  Fracassi, 
terribiles  quoniam  mostrabat  arena  pedattas. 

820  Cuncti  gaudentes  statuunt  seguitare  gigantem. 

Baldus  smontat  equum,  smontat  Lyronus  et  Hippol. 
Cingar  asinaster,  reliquis  derdanior,  inquit: 

— « Qui  stat  retro  seret  portam  »,  proverbia  dicunt. 


LI  BER  VIGESIMUS  PRIMUS 


Venimus  ad  pavidum  Malamocchi  denique  portum, 
gurgite  qui  medio  ferì  centum  mille  diablos, 
naviculamque  meam  fìuctu  sorbere  menazzat. 

Contra  fortunam  grandis  matezza  videtur 
5 spingere  schirazzum,  quando  est  garboius  in  undis. 
Ergo  ego  quid  faciam?  spicchetur  ab  arbore  velum, 
butteturque  giusum  maioribus  ancora  soghis. 

Non  bastat  nobis  animus  transcendere  passum, 
passum  tam  durum,  tam  horrendum,  tamque  cativum 
io  in  quo  multoties  barchae  gentesque  negantur. 

Non  mihi  sufficiens  cor  est,  non  circa  coradam 
aes  triplex,  ut  grande  velini  tentare  periclum. 
Impegolata  pocum  sub  fundo  navis,  ab  ornili 
parte  forata,  cagat  stuppas,  aperitque  fenestras. 

15  Ergo  inquam,  quid  nunc  faciam?  timidus  ne  redibo? 
Semper  difficilis  est  scortegatio  caudae. 

At  quia  non  modicum  video  mihi  nascere  scornum, 
qui  iam  vogarim  tercentos  mille  miaros, 
non  formidarim  cagnae  latramina  Scillae, 

20  non  me  terruerit  rabies  ingorda  Carybdis, 
et  Malamochaeos  trepidem  tentare  diablos? 

Fac  animum,  paveasque,  Striax  mea  'Fogna,  nientum 
Grandis  erit  (confesso  quidem)  straccano  schenae, 
dum  contra  pegoras  opus  est  intendere  brazzos. 

25  Ergo  sub  infernas  Baldum  sociare  masones 

est  opus,  o Musae,  populosque  catare  stryarum, 
quos  maris  in  fundo  strya  Gel  fora  sola  governat. 


46  BALDI 

Ibant  obscuri  Haldus,  Baldique  seguaces 
nigra  cavernosae  peragrantes  clymata  tombae. 

30  Nec  mirum  si  dant  crebras  per  saxa  zucadas, 
ac  per  inaequales  petras  si  schinchibus  urtant. 
Quapropter  rident,  animoque  feruntur  aiegro, 
et  boncompagni  sua  danina  libenter  abrazzant. 

Non  procul  ante  meant  alii  duo  tracta  balestrae, 

33  scilicet  insemmam  quattri,  post  terga  Fracassi, 
qui  testam  ruptam  banda  portabat  in  omni. 

En  sentit  tandem  post  se  pistare  cavallos: 

quid  sit,  avisatur;  cridat:  — Ola,  manete  pochettum, 

audio  cum  ferris  contundere  saxa  cavallos. 

40  Numquid  erit  Centaurus,  equi  cui  forma  dedretum  est? 
Vix  ea  finierat,  Cingar  veniendo,  cridabat: 

— O o,  Falchette,  o o,  Fracasse,  Bocale.  — 
Giubertus  fatur  laetus:  — Vox  Cingaris  illa  est. 
Expectemus  eum;  — tunc  illi  firmiter  adstant, 

45  conveniuntque  omnes,  nec  se  discernere  possunt. 
Fracassus  voluit  brazzis  amplectere  Baldum, 
sed  tulit  in  saxo  magnuni  cum  fronte  garofol. 

Tum  quoque  Boccalus  Baldum  toccare  volebat, 
et  quasi  cum  digito  steso  sibi  vulsit  ocellum. 

50  Cingar  ait:  — Properate  ultra,  videamus  abyssum. 
Ipseque  Falchettus  praecedat,  guida,  caminum. 

Quattuor  in  voces  post  liaec  cantare  comenzant, 
nani  (velut  accascat  tal  volta)  fuere  tralorum 
quattuor  insemina  voces,  cantare  scientes. 

55  Accipit  ut  gracili  sopranum  voce  Gibertus. 

Suscipit  at  firmum  Pliiloforni  bocca  tenorem. 

Gorga  tridans  notulas  prorumpit  Cingaris  altum. 

Trat  grossum  Baldus  extra  calcanea  bassum. 
Quattuor  hi  varios  ita  sic  andando  motettos 
60  cantant,  et  simili  nihilant  dulzore  fadigam. 

Gorgula  phoebaei  frifolat  magis  alta  Giherti, 
deque  «ci  sol  fa  ut»,  modulanter  surgit  ad  «eia». 
Semicromas,  minimasque  notas  sic  ille  menuzzat, 


LIBER  V1GESIMUS  PRIMUS 


4 


ut  pratichi  frollarli  trinzantis  dextra  vacinam. 

65  Longas  atque  breves  Philofornus  pectore  squadrat, 
sustentatque  onmem  relevata  voce  camoenam. 
Interdum  pausas  expectat  quattuor,  octo, 
viginti,  et  trenta,  velut  est  usanza  tenoris, 
dumque  silet,  ternis  resonat  modulano  linguis. 

70  Non  minus  aure  canit  Cingar,  quam  voce  peritus: 
nunc  usque  ad  coelum  vadit  retrovare  sopranum, 
nunc  usque  ad  baratrum  scalam  descendit  ad  «are». 
Nulla  quidem  vox  est  aliorum  promptior,  et  quae 
plus  notulas  nigras  crevellet  more  farinae. 

75  Baldus  at  educit  tremulo  de  gutture  bassum, 

hunc  quoque  flamengum  iurares  esse  canonem, 
nam  fundans  simulat  cannam,  velut  organa,  grossam. 
Est  sibi  pochettum,  gamautti  tangere  cordas, 
bassior  at  giusum  canevae  descendit  in  inumi. 

80  Plus  ascoltantum  sopranus  captat  orecchias; 

sed  tenor  est  vocum  rector,  vel  guida  canentum. 
Altus  apollineum  carmen  depingit  et  ornat. 

Bassus  alit  voces,  ingrassat,  fundat  et  auget. 

Cantus  flamengos,  talianos,  atque  todescos 
85  hi  cantant,  quia  sic  passatur  inutile  tempus. 

Sunt  tamen  insani  quidam,  pazzique  balordi, 
sunt  quidam  stronzi,  dico,  bis  terque  cagati, 
qui  tain  dulcisonis  plenam  concentibus  artem 
esse  legerezzam  dicunt,  tempusque  gitatum, 

90  plusque  volunt  aut  esse  asinos  aut  esse  cavallos, 
et  tamen  attracta  reputari  fronte  Catones. 

Plusque  suam  boriatn  preciant,  et  ventre  pieno, 
lardatisque  gulae  paffis,  vultuque  botazzi, 
praelati  insignes  dici,  quam  scire  coellum 
95  seu  sit  parlandi,  seu  sit  doctrina  canendi. 

Imo  macer  quidam  bos  Chiari,  tortus,  et  omnes 
scomunicatus  habens  materno  a lacte  diablos 
in  gobba,  hypocritus,  gnato,  vecchiusque  crevatus, 
est  qui  sbaiaffat,  gracchiat  de  hac  arte  canendi. 


48  BALDI 

ioo  Musica  continuo  versatur  in  ore  deorum, 

musica  concordi  fert  circuiti  cardine  coelum, 
musica  nascendo  humanos  compaginat  artus. 

Cur  hymnos,  psalmos,  cur  cantica  tanta  vetusti 
disposuere  patres  gesiis  cantanda  per  orbem? 

105  cur,  dico,  antiqui  doctores  atque  magistri 

ornavere  libros  responsis,  versibus,  hyntnis, 

Kyrie  leysonis,  Introitibus  ac  Aleluis? 

Ite  genus  pecudunt,  pacchiones,  ite  gazani, 
vos  quicumque  fero  laceratis  dente  camoenas. 
no  Cessarant  comites  cantu,  nam  Cingaris  ipse, 
Cingaris  ipse  asinus  firma  cum  voce  comenzat 
canzonem  cantare  suant,  mostrare  volendo 
non  minus  esse  bonam  sibi  vocent,  non  minus  esse 
cantandi  garbum  lingua,  gorgaque  paleso m, 

1 1 5 quam  fuit  Agricolae  quondam,  ntagnoque  Bidoni. 
Vox  asini  grata  est  asinis,  neque  gratior  altra 
esse  potest,  quamvis  frifolet  Pliilomena  per  uinbras. 
Ingentem  interea  strepitum  sentire  comenzant. 

— Auditis — Falchettus  ait.  Tunc  quisque  tacendo 
120  stat  chetus,  ac  longis  runtorem  brancat  orecchis. 
Cingar  ait:  — Seguita,  quo  te  via  praevia  guidat. 
Fortasse  invenies  quo  causa  cridoris  habetur.  — 
Falchettus  paret,  tastatque  andando  petrarum 
passibus  intoppos,  sociisque  annuntiat  illos; 

125  et  quem  Cingar  ait,  curat  captare  viazzum, 

namque  vias  quandoque  trovant  velut  ypsilon  ire. 
Quo  magis  accedunt,  sonitus  magis  ille  rebombat, 
et  iam  vix  unus  parlans  auditur  ab  altro, 
tam  strepitus  rumurque  ingens  assordat  oreccliias. 
130  Horrescunt  onines,  quamvis  sint  pectore  franco, 
seque  putant  venisse  nigri  Plutonis  ad  umbras. 
Denique  per  quandam  fissuram  splendulus  ignis 
apparet,  modicoque  viani  dat  lumine  claram. 

Huc  Baldus  celerans  alios  restare  comandat, 

135  elevat  bine  oculos,  quantum  lux  parvula  monstrat; 


I.1BEK  VIGESIMUS  PRIMIS 


49 


ecce  videt  portam,  vario  quae  sculta  metallo  est. 
Accurrunt,  placet  ire  intus:  Fracassus  in  illam 
ter  pede  chioccavi!  portam,  sed  tanta  ruina 
fit  martellorum  quod  nil  sentitur  ab  intro. 

140  Impatiens  Fracassus  eam  bis  tergore  crollat, 
atque  eadenazzis  ruptis  sine  chiave  recludit. 
Conticuere  omnes  martelli  ferra  domantes, 
nec  sonat  ulterius  tich  toch  incudine  pulso. 

Stant  ibi  ferrari  centum,  totidemque  gaioffi, 

145  qui  carbonorum  portant  in  tergore  saccos, 

qui  quoque  manticibus  ventosis  semper  afogant, 
quique  domant  ferrum  martellis  atque  tenais. 

In  pede  saltatus,  vir  grossus  alhora  pigrezzam 
fert  testudineam,  et  tanquam  bosaccarus  inflat 
150  ingentem  panzam,  et  plenum  fece  botazzum. 

Tresque  gulae  cascant  de  mento  ad  bigolis  imum. 
Is  Baffellus  habet  nomen,  primusque  boteghae 
stat  faber,  e zoppi  Vulcani  semine  zoppus. 

Introit  en  Baldus,  coetu  seguitante,  bravosus, 

155  ut  soldati  intrant  albergos  tempore  guerrae. 

Cui  Baffellus  ait:  — Nimium,  compagne,  superbis. 
Tu  ne  meam  sic  sic  audes  intrare  fosinam?  — 
Baldus  respondet  ghignans:  — Te  affretta,  magister, 
expcdias  bonas  armas,  comprabimus  illas.  — 

160  Sic  parlans  rugat,  buttatque  sosopra  botegam. 

En  rursum  fabri  nudo  cum  corpore  menant 
martellos  magnos,  candentia  ferra  domantes. 

Pars  facit  huc,  illue  vivas  saltare  favillas; 
pars  cum  manticibus,  pars  cum  carbone  fegato 
165  abbrasant  durum  venti  solìamine  ferrum; 

pars  elmos  limat  cristatos,  parsque  corazzas, 
aggroppantque  tridas  circum  bragalia  maias. 

Sunt  qui  multifores,  velut  ars  merscalca  docetur, 
excudunt  ferros  prò  ramponare  cavallos. 

170  Dumque  lavoratur,  Baffellus  praesidet  illis, 

dat  quibus  interdilla  crustas  bastone  cotoras. 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - n. 


4 


5« 


BAI. DI 


Sunt  omnes  nigri,  ruginentes,  absque  savone, 
malque  petenati,  nudi,  plenique  pedocchis. 

Nec  BafTellus  eis  lassat  mancare  bocalum, 

175  nam  male  ferrari  martellant  absque  bocalo. 

Dumque  ita  perficitur,  parlantque  insemina  fradelli, 
de  penitus  finis  se  se  fornire  piastris, 

• velleque  vestiri  rutiiis  per  forza  corazzis; 

ecce  suum  Baldus  sentit  nitrire  cavallum, 

180  Lyronusque  suum,  quos  nunc  deffora  ligarant, 
atque  asinus  bis  sex  pontadis  protulit  — A a.  — 

Quid  sit,  nescitur;  currunt  ad  cernere  causam. 
Spezzacadena  magis  nitrit,  raspatque  terenum, 
Roccaforta  simul  magno  rumore  balanzat, 

185  calzibus  et  duris  cum  Pardo  marmora  spezzat. 

Vult  Baldus  saltare  foras  denantior  altris; 
sed  pede  vix  posito  super  aerea  limina  portae, 
maximus  hunc  spingit  ventus,  drentumque  rebuttat. 
Obstupuere  omnes,  iterum  vult  bravus  apertas 
190  transpassare  fores,  at  flatus  fortior  urtat, 

quem  simul  et  socios  alios  sotosora  butavit. 

Ter  sic  tentavit,  ter  sic  indreto  tomavit. 

Tunc  BafTellus  ait:  — Grandis  desgratia  vestra  est. 

O sfortunati,  vos  nempe  morire  bisognat. 

195  Sic  sic  ausi  estis  secreta  subire  deorum? 
nec  formidastis  grottas  filtrare  dearum? 

Non  hic  mortales  fas  est  calcare  pedattas, 
ni  dea  concedat  vobis  Smiralda  caminum.  — 

Fracassus  dixit:  — Qui  dii,  quae  Smerdola,  quod  fas? 
200  Est  Deus  in  coelo,  quo  lux  nitet  absque  tenebris. 

Vos  mage  diavoli  brutti,  lordique  stryones, 
qui  fugitis  radios  giorni,  qui  semper  in  umbris, 
more  civettarum,  gufiforum,  gregnapolarum, 
vivitis,  et  vos  met  divos,  divasque  vocatis. 

205  luro  tibi:  quod  non  discedam  partibus  istis, 

donec  iter  retrovem,  quod  nos  deducet  ad  orcum, 
I.uciferumque  tibi  patrem,  fratresque  diablos 


LIBER  VIGESIMUS  PRIMUS 


51 


discomare  volo,  totosque  relinquere  pistos. 

Die:  quod  nomen  habes?  — Respondet:  — Tu  ne  Tiphoeus? 
210  tu  ne  Briaraeus,  quia  me  deitate  segurum 

sgomentare  putas?  Ego  sum,  qui  fulmina  magno 
condo  Iovi,  praesumque  istis  sine  fine  cavernis. 
luro  deos:  faciam  vestras  pentire  pacias. 

Hinc  uscite  foras,  praestum:  quid  statis?  an  anchum 
215  vultis,  ego  dicam  bis  vobis?  ite  deforas. 

Vos  altramenter  tot  porcos,  totque  cavallos 
cangiabo,  veluti  dii  transformare  cativos, 
malvagiosque  solent  homines  in  turpia  rerum.  — 

Cui  Fracassus:  — Habes  magnam,  confesso,  rasonem, 
220  dummodo,  qui  faciant  illam,  retroventur  adessum. 
Attamen  invenias  seu  divos  sive  diablos, 
qui  te,  quive  tuam  possint  defendere  causam. 

Non  aliud  ius  nos,  aliud  non  numen  habemus, 
quam  cor  magnanimum,  spadam,  mazzamque  feratam. 
225  Ergo,  quid  indusio?  nimium  parlare  codardos 
arguit;  arma  meis  da  compagnonibus:  ut  quid 
me  sguerzis  guardas  oculis?  da  praestiter  arma.  — 

Sic  dicens,  calcem  validum  vibravit  eidem, 
quem  smagazzavit  rafioli  more  tenelli, 

230  inerdaque  corporeis  cunctis  de  partibus  exit. 

Hinc  alius,  terrere  putans  bravegiando  guereros: 

— Praesti — ait,  — o famuli,  quid  statis?  prendite  tela 
scazzemusque  istos  temeraros  extra  fosinam. 

Exite,  o tristes  asini,  gentesque  ribaldae.  — 

235  Ac  ea  dum  parlat,  martellum  corripit  unum, 
et  martellatam  dat  Baldo  supra  cerebrum. 

Quando  fabri  nudi  zuffam  videre  comenzam, 
expediunt  raptim  martellos  atque  tenaias, 
parsque  graves  limas,  chiodos  et  azale  fogatum, 

240  hisque  armis  audent  mastris  se  opponere  guerrae. 
Ridebat  Baldus,  nec  fodro  educere  stoccum 
se  dignat,  quamvis  nesplum  gustaverat  unum. 
Quamprimum  festinus  eos  Boccalus  asaltat, 


52  BALDI 

seque  valenthomum  nuda  inter  corpora  monstrat. 

245  Sed  poco  in  spatio  cuncti  periere  ferari, 

sunt  etenim  nudi:  ceu  fresca  povina  taiantur, 
nec  per  miracolum  mansit,  qui  viveret,  unus. 
Spezzacadena  intrat  per  apertas  denique  portas, 
ruptaque  de  collo  pendebat  soga  cavezzae. 

250  Se  se  cum  Pardo  cantonem  tirat  in  unum. 

Roccaforta  tamen  sentitur  calcibus  extra, 
qui  pistando  petras  frangit,  qui  boffat  et  hinnit 
more  cavallorum,  quando  fit  gara  tralorum. 

Tunc  Fracassus,  equo  cupiens  praestare  socorsum. 
255  vult  exire  foras,  sed  grandis  ventus  in  illum 
ecce  ruit,  vastumque  facit  retro  ire  gigantem. 

Baldus  ait  : — Certe  guastabitur  ille  cavallus.  — 
Respondet  Cingar:  — Si  sic  fortuna  repugnat, 
quid  nostras  ultra  cercamus  rumpere  testas?  — 

260  Hoc  dicens,  sotosora  domum  voltare  comenzat. 
Giubertus  ponit  carbones,  excitat  ignem 
inanticibus,  rossasque  facit  dare  lumina  bronzas. 
Lyronus  retrovat  vivo  de  marmore  saxum, 
quod  removet,  speratque  aliquem  accatasse  thesorum. 
26,5  Ecce  repentinus  fit  terrae  motus,  et  antra 

undique  tota  sonant,  faciuntque  stupire  barones. 
Attamen  interea  saxum  Lyronus  abrazzat, 
inox  levat,  et  buttat  per  portas  extra  fosinam. 

Ecce  drago  (horresco  referens)  longhissimus  intrat, 
270  intratusque  ruit  propter  squarzare  Lyronem, 
qui  sic  arditus  fuerat  scoprire  cavernam, 
qua  latet  haeroum  pretium,  palmaeque  ducarum. 

Tunc  causa  hic  patuit,  quare  tres  ante  cavalli 
saltabant  fremitu,  quos  luridus  anguis  agebat. 

275  Hunc  tamen  accensi,  tractique  insemina,  cavalli 
calzibus  assaltant,  morsu,  pedibusque  davantis. 

Nil  drago  deffendit  se  fortes  contra  cavallos, 
imo  venenoso  cercabat  dente  Lyronem 
sternere,  dum  grottam  vult  ille  intrare  scovertam. 


LIBER  VIGESIMUS  PRIMUS 


55 


280  Baldus  et  Hippol  ei  currunt  praestare  socorsum, 
qui  contra  bissam  crebro  deffenditur  ense. 

At  focus  interea  morzatur  flamine  venti, 
quo  tenebrae  totum  penitus  rapuere  lusorem, 
nec  possunt  socii  proprias  cognoscere  fazzas. 

285  Baldus  ibi  clamat:  — Nihil,  eia,  timete,  barones. 
Nostra  quidem  virtus  magicas  non  extimat  artes. 

Sed  precor  intantum  (quia  sic  lusore  caremus): 
nemo  menet  spadam,  ne  mutua  vulnera  dentur 
Sola  cavallorum  sit  guerra  incontra  dragonem. 

290  Sic  ait,  atque  animat  stimolanti  voce  cavallos, 
ut  stimulare  canes  in  porcos  saepe  solemus  : 
qui,  nunc  mordendo,  nunc  calzos  trando,  domabant 
foetentem  dragum  ; quamvis  non  vistus  ab  illis 
quaeritur  ad  nasum  solummodo,  namque  cavalli 
295  nil  penitus  possunt  tenebris  discernere  foltis. 

Pardus  agit  calzis,  nec  lassat  prendere  flatum  ; 
Roccaforta  tenet  portam,  prohibetque  volenti 
se  scampare  fugam,  tenet  ac  per  forza  dedrentum. 
llle  sed  interea,  nigrum  vomitando  venenum, 

300  sibilat,  et  se  se  tumefacto  gutture  gyrat. 

Porrigit  attentas  quisquam  compagnus  orecchias, 
interdumque  suas  per  gambas  ire  tralorum 
sentit,  eumque  procul  sospingit  calce  Fracassus. 
Omnes  coguntur  nasum  stoppare,  nec  oybo 
305  dicere  tempus  habent,  tantus  iam  puzzor  amorbat. 
Tandem  non  potuit  plus  Spezza  tenere  cadena, 
Spezzacadena  dragum  lassat  scampare  tirantem. 

Ille  viam  liber  scapolat,  seguitantque  cavalli; 
alter  cum  calzis  agitat,  sed  morsibus  alter. 

310  Ille  fatigatus  sibi  iam  ingrossare  fìatum 

sentit,  et  intornimi  bassis  volat  anxius  alis. 
Fracassus  validum  menaret  saepe  tracagnum, 
sed  timet  aut  socios  aut  desertare  cavallos. 

Pardus,  habens  animimi  furiatum  contra  nemigum, 
315  dum  tirat  calzum,  percusso  Cingare,  fallat. 


BALDI 


54 

Cascat  humi  Cingar,  Pardusque  retornat,  et  ipsi 
Boccalo  supra  schenam  saltavit  adossum. 

— Heu  — Boccalus  ait,  — succurrite,  namque  butavit 
me  sotosora  draco,  magis  imo  diavolus  extat.  — 

320  Respondet  Cingar:  — Patientia,  contra  doverum, 
contra  meam  voiam  patientia,  cara  brigata. 

Me  quoque  nunc  fecit  saligatam  rumpere  culo.  — 
Giubertus  ridet.  — Rides,  Giuberte,  facendam 
istam?  — Cingar  ait,  — mihi  nulla  est  voia  grignandi. 
325  Scilicet  hic  habeo  ventosas  atque  cirottos, 

cum  quibus  acceptam  possim  medegare  schenadam.  — 
Talia  dum  placidis  mottis  baronia  solazzat, 
egreditur  cifolans  ofìcinam  denique  serpens, 
quem  Rocaforta  suis  calzis  prohibere  nequivit. 

330  Ule  cavernosas  vadit  stridendo  per  oras; 

dumque  seguire  parant  guereri,  protinus  ecce, 
ecce  fores  bronzi,  portaeque  serantur  apertae. 

At  pede  cum  dextro,  vasconum  more,  Fracassus 
currit,  et  ad  terram,  scarpato  cancare,  mandat 
335  cuncta  sotosopram,  clamans  sic  voce  tonanti: 

— Me  seguitate  ducem,  quo  nobis  nostra  codardis 
forcia  smarrita  est?  ubi  nostra  prodezza,  diavol?  — 

Sic  ait  et  signans  se  se,  ruit  extra  botegam, 
quem  non  ulterius  ricolavit  forcia  venti. 

340  Tunc  illi  imbrazzant  scudos,  brandosque  filatos 
disfodrando,  foras  armato  pectore  balzant. 

Hos  quoque  destreri  drittis  seguitantur  orecchis, 
mortifer  at  dragus  tenebrosa  per  antra  vagatur, 
tumbarumque  cavas  cifolis  ingentibus  explet. 

345  Ad  quorum  strepitum  socii  vestigia  drizzant, 

tantonesque  abeunt,  quaeruntque  per  orba  draconem, 
quem  vel  habere  volunt  mortum  vel  perdere  vitas. 
Tum  novus  exoritur  rumor,  tantusque  bagordus, 
ut  non  esse  putent  nisi  centum  mille  diablos. 

350  Vox  confusa  procul  loca  per  scurissima  bombat, 
quae  venit  innantum  sensim,  crescitque  gradatim. 


LIBER  VIGESIMUS  PRIMUS 


55 


Est  id  cunctarum  rabidissima  schiatta  ferarum; 
quaeque  suas  reddit  voces,  ut  usanza  ministrat. 

Dat  leo  rugitum  horrendum,  lupus  elevat  urlos, 

355  bos  bu  bu  resonat,  bau  bau  mastina  canaia, 

nitrit  equus,  nasoque  bufat,  raspatque  terenum. 
Sgnavolat  et  gattus,  et  adirans  eiulat  ursus. 

Mula  rudit,  mulusque  simul,  tum  ragghiat  asellus, 
denique  quodque  animai  propria  cum  voce  favellat. 
360  Hi  pariter  celerant  incautos  contra  guereros, 
duraque  cum  rabidis  affcrrant  morsibus  arma. 

Si  manegiare  volunt  spadas,  est  grande  periclum 
ne  sibi  medesimis  mortalia  vulnera  figant. 

Quisque  suum  corpus  sentit  morderier,  atque 
365  per  tenebras  ullam  nescit  comprendere  cosam. 
Longa  cavernarum  via,  nigris  piena  latebris, 
tomboat  istarum  vario  cridore  ferarum. 

Fantasticarat  multo  iam  tempore  Cingar, 
quam  retrovare  guisam  possit  dare  lumen  ad  orbos. 
370  Invenit  ascortus,  gratans  sibi  denique  testam, 
commenzatque  petras  azzalo  tundere  spadae: 
quae,  quia  spagnola  est  finissima  lama,  favillas, 
per  cecos  passim  busos  facit  ire  micantes 
et  pocho  alquantam  praestat  lusore  vedutam, 

375  unde  avisantur  saltem,  gnarique  fiuntur 

compagni,  si  stent  sibi  retro  aut  ante  diabli, 
namque  diabli  erant,  induri  membra  ferarum. 

In  quorum  medio  Baldus  se  primus  afrontat, 
ignudoque  feras  brando  smembrare  comenzat. 

3X0  Fracassus,  pariter,  longe  bastone  butato, 

cum  manibus  tantum  brancat,  perstringit,  afogat, 
atque  caneggiatos  duris  necat  unguibus  apros. 

Cum  manibus,  dico,  tantum,  cum  dentibus  atque 
squarzat,  et  in  tepido  se  totum  sanguine  sbroiat. 

385  Virmazzus,  nec  non  iunctus  Philofornus  apressum, 
contra  duos  tauros  magnani  coepere  baruffane 
Cingar  crebra  menat  per  duras  vulnera  cotes, 


56 


«ALDI 


quem  drago  predictus  post  schenam  falsus  asaltat, 
vultque  vetare  illuni  ne  sic  det  lumen  amicis. 

390  Clamitat  altorium  Cingar;  Moschinus  aiuttat, 
et  spadam  abiiciens,  illi  se  buttat  adossum, 
per  collumque  tenens,  manibus  stringendo,  cavalcat. 
Serpa,  viam  currens,  Moschinum  tergore  portat. 
Viderat  id  factum  Falchettus,  donat  aiutum, 

395  insequiturque  cridans:  — Quo  te,  Moschine,  diavol, 
quo,  Moschine,  drago  te  portat?  smonta,  miselle, 
nanque  tuae  timeo  vitae,  cito,  salta  deorsum.  — 
Moschinus  non  audit  eum,  sed  fertur  ab  angue, 
quem  validis  pugnis  sempre  ferit  inter  orecchias. 

400  Ecce  ambos  raptiin  volucer  Falchettus  arivat; 
ut  giusum  balzet,  crebro  clamore  monendo. 
Moschinus  vero,  post  se  cum  sensit  amicum, 
quadruplicans  animos,  tam  fortiter  ilia  serpae 
stringit,  ut  illa  cadat  terrae,  mancante  fiato. 

405  Falchettus  subito  per  dextram  zaffat  orecchiam, 

serpentemque  retro  nunc  huc,  nunc  protrahit  illue; 
Moschinus  stat  firmus  equo,  calcagnaque  menat, 
cumque  manu  armata  guanto  tampellat  et  urtat; 
se  retrahit  serpens,  nec  vadere  curat  avantum. 

410  Non  aliter  quum  vacca  neci  sit  tracta  becaro, 

plus  redit  indretum,  quo  plus  guidatur  inanzum, 
squartatas  quoniam  cernit  de  longe  sorellas, 
inque  cruentatis  pendentia  membra  cavecchis. 

Cingar  ibi  assistens  totum  denta verat  ensem, 

415  qui  iam  non  brandus  sed  dentea  sega  videtur. 

Non  tamen  e saxis  flammas  excudere  cessat, 
exiguosque  suis  sociis  praestare  lusores. 

Ipse  drago  noscit  se  mortum,  protinus  altram 
vertitur  in  spetiem,  quoniam  (mirabile  dictu) 

420  quae  nunc  anguis  erat,  formosa  putina  videtur, 
cui  nomen  Smiralda  fuit,  de  gente  luparum. 

Cascat  Moschinus,  dum  sub  culamine  longa 
schena  deest,  formamque  piat  drago  ille  novellane 


LIBER  VIGESIMUS  PRIMl'S 


57 


Falchettus  stupuit,  cuncti  mirantur  in  illam, 

425  a capite  ad  plantas  indutam  vestibus  al  bis, 

quae  manibus  librum  retinet,  mussatque  parolas, 
seque  coprit  latitans  ne  sit  compresa  baronis. 

Sed  rapit  in  socca  Falchettus  praestiter  illam, 
cui  fugit  e manibus  vestis;  Falchettus,  oseilo 
430  praestior,  hanc  iterum  per  trezzas  illico  zaffat, 
medesimoque  actu  scarpat  de  pectore  librum. 
Admiranda  nimis  comparuit  ecce  facenda. 

Vix  Falchettus  eam  raperat,  librumque  serarat, 
omne  repentinas  animai  se  scampat  in  umbras, 

435  imo  abeunt  in  frotta  simul  sex  mille  chiapini. 

At  Smiralda  cridat,  planctumque  comenzat  amarum, 
Falchettumque  rogat  supplex,  sic  ve:  — Ayme  — lo- 

[singat,  — 

ayme  ego,  non  curans  hominum  consortia,  vitam 
his  teneo  castani  grottis,  servoque  pudorem. 

440  Ah  miserere  tuae  famae,  Falchette,  nec  istud 

dignum  laude  putes,  teneram  offendisse  putinam. 

Quid  facias  de  me,  quae  sum  muliercula?  de  me, 
quae  sum  de  numero  nympharum  Palladis  una? 

Ergo,  prccor,  voias  toltum  mihi  rendere  librum, 

445  perque  meam  me  andare  viam  permittere  fas  sit.  — 
Talibus  ingannans,  Falchettum  porca  carezzat, 
barbozzoque  eius  digitis  putanella  duobus 
fat  squaquarinellum,  velut  est  ars  vera  piandi, 
sive  carezzandi  menchiones  atque  dapocos. 

450  Venerat  huc  Baldus,  Cingar,  cunctique  barones. 

Hique  simul  quantum  sit  bella  fiola  stupescunt: 
alter  ait:  — Scelus  est  bellam  ammazzare  putinam;  — 
alter  ait:  — Scelus  est  bruttam  scapolare  putanam. 
Duin  tamen  hanc  Falco,  mossus  pietate,  parecchiat 
455  linquere,  quae  vadat  quo  se  sua  voia  comandat, 
dumque  putat  secum  proprii  dishonoris  afettum, 
ecce  procul  vox  alta  tonat,  cum  voceque  lumen 
apparet  radians,  quae  clamat:  — Prendite  rursus, 


58 


BALDI 


prendite,  barrones,  lordam  foedamque  bagassam. 

460  Mundus  namque  omnis  tali  prò  peste  ruinat.  — 

Lyronus  repiat  subitus  per  colla  puellam, 
quae  se  de  teneris  Falchetti  solverat  ongis, 
liane  ve  tenet  firmam,  donec  barbatus  arivat 
illue  vecchiardus,  similis  gravitate  Catono, 

465  qui  primum  laeta  compagnos  fronte  salutat. 

Mox  iubet,  ut  voiant  magicum  sibi  tradere  librum. 

Illa  statini  cridat:  — Ne  des,  Falchette,  quadernum. 

Iste  malus  vecchius  vos  ingannare  parecchiat.  — 

Cui  senior  conversus  ait:  — Strya  pessima,  iam  iam 
470  tempus  avicinat,  quo  debes  rendere  contum 
de  tot  perdutis  animis,  ad  averna  gitatis 
prò  te,  proque  tuis  paribus  de  prole  stryarum. 

Die,  meretrix  Satanae;  die,  concubina  Chiapini  : 
die  nunc:  quae  pars  est?  dicis,  te  Palladis  unam 
475  de  nymphis,  cura  sis  Porta  ipsa  Comasna  Milani, 
per  quam  tot  gentes  vadunt  redeuntque  frequentes? 

O nimium  te  te  passa  est  vindicta  Tonantis; 

quam  dare  iam  poenas,  quam  iam  decet  ire  sub  orcum. 

Eiice  nunc,  Falchette,  librum,  nunc  eiice  pestem, 

480  carrognamque  orbis  totius  et  aetheris  oybum.  — 
Falchettus  Baldum  guardat,  cui  Baldus  acennat 
barbato  parere  seni.  Falchettus  arenae 
librettum  gittat,  nec  apena  butaverat  illuni, 
ecce  repentinus  strepitus,  motusque  tereni, 

485  turba  diavolorum  properant,  zaffantque  ribaldam, 

quae  meschina  cridans  tunc  strassinatur  ad  orcum, 

cumque  putanabus  aliis,  sex  millia  voltas 

per  quancunque  horam,  cibus  est  et  fezza  diabli. 


LI  BER  VIGESIMUS  SECUNDUS 


Nunc  bastum  caricare  tuum,  mea  mula,  gravoso 
est  opus  incarico,  sub  quo  sudando  cagabis, 
atque  fachinando  foenum  speltamque  padibis. 

Tu  mihi  monta  susum,  tu  mecum,  Grugna,  cavalca, 
5 nanque  necessamur  coeptum  compiere  viaggium. 
Malferrata  licet  pedibus  sit  chiucchia  davantis, 
importanza  tamen  multa  est  acatare  poétam, 
illum  barbatum,  vecchium,  grassumque  poetam, 
quem  praecedentis  sub  fine  voluminis  esse 
io  dixisti  apparsum  Baldo,  Baldique  brigatae. 

Ut  tamen  ad  plenum  vatis  chiarezza  cotanti 
nota  sit,  historiam  primo  repetamus  ab  ovo. 

Est  lagus  Italiae,  Degardam  nomine  dicunt, 
quem  mea  cantavit  soror  olim  Cosa  Maderno 
15  tempore  quo  Gardon  vastabat  regna  Monighae, 
inque  Rivoltella  cathedrabat  papa  Stivallus. 

Hoc  de  ventre  laghi  grandis  fiumara  cavatur, 
quae,  qua  Pescheriae  rocchae  fortezza  menazzat, 
trottat  praecipiti  per  pascola  virda  camino. 

20  Menzus  liabet  nomen,  qui  fregat  rnoenia  Godi, 
donec  Mantoae  muros  circumfiuit  urbis, 
parque  fit  oceano,  quum  vastis  calcitrat  undis. 

Ast  ubi  perque  urbem  properat,  circumque  muraias, 
ventronesque  menat  zosum,  cagatoria  purgat, 

25  en  iterum  stringit  ripas,  fit  fiumen,  et  aneum 
currit  ad  ingentem  retrovare  Governolis  arcem. 


6o 


BALDI 


Primius  ille  tamen,  quam  tornet  currere,  factus 
de  pelago  (lumen,  binas  trovat  ecce  nemigas 
per  scontrum  terras,  quas  inter  Mintius  ipse 
30  defluit,  atque  tenet  spartitas  more  luparum, 
quae  rapido  vellent  addossum  currere  morsu. 

Sic  Hosthya  Padi  Revero  spartitur  ab  undis, 
sic  Stellata  sedet  Figarolo  sgiunta  per  amnem. 
lllas  ergo  inter  terras  sua  flumina  Menzus 
35  fert  vaga,  ne  vastis  meschientur  cuncta  ruinis. 
et  male  dispostos  rabies  diabolica  stighet. 

Altera  stat  valli,  chiamata  Pyetola  dextrae. 

Altera  stat  monti,  chiamata  Cipada,  sinistro. 

Illa  bravat  contra  totos,  ut  Roma,  paésos; 

40  ista  suas  spresiat,  veluti  Chartago,  brauras: 
unde  piat  forzam  capitalis  guerra  tralorum. 

Sed  quia  Virgilium  studiosa  Pyetola  vatem 
gignerat,  et  se  se  decorarat  nomine  tanto, 
morsibus  invidiae  marcebat  flegma  Cipadae. 

45  Omnibus  impresis  nolebat  cedere  mundo, 
hoc  solo  in  factu  sibimet  Cipada  corozzat: 
quod  nullis  esset  penitus  fornita  poétis. 

Quid  facit?  eligitur,  sancto  mandante  senatu, 
ambassator,  habcns  lettras  magnumque  saperum, 

30  qui  doctoratus  totum  messale  sciebat. 

Is  Curtatonis  de  portu  ad  regna  gregorum 
pervenit,  et  claram  Nigroponti  fertur  ad  oram. 
Protinus  accurrunt  gentes,  magnumque  Cipadae 
ambassatorem  multo  sumpsere  triumpho. 

55  Postea,  quid  tandem  vadat  faciendo,  rechiedunt. 

Ille  sibi  poscit  guidarn,  qua  ductus  arivet 
mons  ubi  Parnassus  forat  alto  vertice  lunam, 
namque  habet  ut  Phoebo  parlet,  Phoebique  sorellis. 
Praestiter  admissus  fuit  ambassator  ad  undas 
60  belorophontaeas,  et,  factis  mille  carezzis, 
ambassariam  scoltavit  Apollo  Cipadae. 

Quae  fuit  : ut,  veluti  de  vate  Pyetola  tanto 


LIBER  V1GESIMUS  SECUNDUS 


6l 


Virgilio  godit,  sic  magna  Cipada  poétam 
possideat  talem,  qui  nervo  carminis  ipsum 
65  non  tam  Virgilium,  sed  Homerum  buttet  abassum, 
qui  nec  sint  digni  sibi  nettezare  culamen. 

At  Phoebus,  reputans  cosam  maturiter  omnem, 
sic  tandem  responsa  dedit  : — Diversa  metalla 
sunt,  quae  diversis  soleo  partire  poétis. 

70  Cui  datur  argentum,  cui  stagnum,  cui  datur  aurum. 
fiuxile  cui  plumbum,  cui  tandem  cagola  ferri. 

His  de  materiis  magazenus  noster  abundat, 
praeter  quod  solos  per  Homerum,  perque  Maronem 
scattola  vodata  est  auri,  nec  dragma  remansit. 

75  Illi  poltrones  sicophantae  cuncta  vorarunt, 
nec  migolam  fini  liquere  nepotibus  auri. 

Si  mihi  Pontanum  proponis,  Sanque  Nazarum, 
si  Fracastorium,  si  Vidam,  sive  Marullum, 
crede  mihi,  alchimia  est  quidquid  dixere  moderni. 

80  Qua  propter  nostrum  ne  spernas  carpere  sanum 
conseium,  si  vi$  impresae  talis  honorem. 

I magis  ad  sguataros,  et  clara  trovare  procazza 
legna  lasagnarum,  felix  ubi  vita  menatur, 
ocharumque  illic  verax  paradisus  habetur. 

85  Sicut  ego  hic  cytharam  pulso,  danzantque  Camoenae, 
intornumque  mihi  faciunt  saltando  coronam, 
sic  illic  pivam  Tiphis  sonat  intra  sorellas, 
quae  sibi  pancifico  faciunt  in  frotta  morescas. 

Huc  fretolosus  abi,  ne  migam  tarda  caminum: 

90  nullus  adhuc  illa  praecellit  in  arte  novella, 

prima  manet  siquidem  macaronum  palma  Cipadam.  — 
His  ambassator  sentitis,  masticat  alto 
cuncta  supercilio,  Phoebumque  rigratiat,  inde 
per  Zibeltarri  strictum  canale  trapassat, 

95  oceanumque  secans  per  drittum  perque  roversum, 
cercat,  vestigat,  petit  hic,  interrogat  illic, 
donec  acattavit  montes  finaliter  illos, 
gens  ubi  salsizzis  vignas  ligat,  omnis  et  arbor 


62 


BALDI 


talibus  in  bandis  tortas  parit  et  tortellos. 
ioo  Hic  patrem  alloquitur  Tiphim,  Tiphisque  sirocchias, 
grataque  praestata  est  tanto  udientia  messo. 

Ergo  novam  tandem  tulit  hinc  Cipada  recettam, 
per  quam  trippiferum  valet  aquistare  poètam, 
cui  Maro  sit  zagus,  et  mulae  striggiator  Homerus. 
105  Ergo  putinellus  clara  de  stirpe  Folenghi 

eligitur  patribus  populoque  insemma  dunato, 
ponitur  in  medium,  quem  publica  spesa  Cipadae 
nutriat,  et  tassis  neino  scusetur  ab  illis; 
utilitas  quoniam  cunctis  est  publica,  quando 
no  sit  comunis  honor  cunctis  nutrire  poètam, 

qui  sonet  et  cantet  cum  piva  gesta  Cipadae. 

Mox  fuit  apparsum  toto  miraeoi  in  orbe, 
quale  aiunt  magno  quondam  evenisse  Platoni, 
quem  pascebat  apum  squadronus  melle  putinum: 

1 1 5 sic  quoque  quottidie  passabat  nigra  frequenter 
merla  Padum,  portans  infanti  pabula  becco, 
qua  propter  nomen  Merlini  venit  ab  inde, 
motivumque  frequens  coepit  celebrarier  illud: 

— Merla  Padum  passat  propter  nutrire  Cocaium.  — 
120  Traditur  inde  viro  savio,  doctoque  pedanto 
Merlinus  puer,  et  versu  prosaque  peritus 
cum  sociis  multis  ivit  studiare  Bolognam, 
et  pliilosophastri  baias  sentire  Peretti  ; 
unde  comenzavit  super  illas  torcere  nasum, 

125  inque  Petri  hispani  chartis  salcicia  coxit. 

Ad  macaronaeas  potius  se  tradidit  artes, 
in  quibus  a teneris  ungis  fuit  ille  Cocaio 
praeceptore  datus,  pinguisque  poèta  dicatus. 

Dum  Pomponazzus  legit  ergo  Perettus,  et  omnes 
130  voltat  Aristotelis  magnos  sotosora  librazzos, 
carmina  Merlinus  secum  macaronica  pensat 
et  giurat  nihil  hac  festivius  arte  trovari. 

Ergo  per  obscuras  dum  praticat  ille  cavernas, 
ecce  hic  apparet  Baldo,  velut  ante  notatur, 


LIBER  VIGBSIMUS  SECUNDUS 


O 


135  Smiraldamque  magam  iubet  hinc  portare  diablos. 
Mox  acarezzanter  Baldum,  Baldique  sodales 
stringit,  et  abrazzat,  ducitque  in  tecta  fabrorum, 
quos  super  adstantes  faciens  residere  cadregas, 
sic  favoleggiat  eis:  — Bene  nunc  veniatis,  amici. 
140  Sunt  anni  centum,  sex  menses,  octoque  giorni, 
quattordesque  horae,  quod  ego  Merlinus  in  istis 
vos  attendo  busis  terrae,  grottisque  diabli. 

Sors  bona  me  fecit  tales  meritare  barones, 
qui  vadant  penitus,  magno  guidante  Serapho, 

145  Gelforeas  guastare  casas,  scornare  diablos. 
Conveniet  grandes  vobis  passare  travaios; 
ut  desperati  vitae  quandoque  saritis. 

Gratia  sed  coeli,  quae  voscum  semper  habetur, 
non  aberit  vobis,  nec  vos  possanza  diabli 
150  offensare  potest,  si  rerum  factor  aiuttat. 

Attamen,  ut  Giesiae  vetus  est  retrovatio  sanctae, 
nuntio  vos  omnes:  mihi  confessare  bisognat, 
namque  pretus  sacratus  ego  sum  lectus  ad  istam 
legitime  impresam,  per  quam  peccata  lavantur. 

155  Nec  confessandi  vobis  vergogna  sit  ulla, 

namque  bonum  talis  meritum  rossezza  ministrat.  — 
Cingar,  id  ascoltans,  toto  se  corpore  stringit: 
o quam  dura  cosa  est  homini  confessio  pravo  ! 

At  Baldus,  cui  semper  inest  syncera  voluntas, 

160  laetus  ait:  — Nobis  parlatio  vestra  gradivit. 

Sic,  Merline  pater,  tibi  confessabimus  omnes. 
Dudum  coelestis  nota  est  clementia  Patris, 
qui  non  misurat  quantum  peccamus  in  illuni, 
sed  nos  optat,  amat,  tirat,  salvatque  ribaldos; 

165  nos  imo  elegit,  nos  imo  vocavit  ad  esse 
iustitiae  invictos  soldatos  atque  barones. 

Spondeo  sic  igitur,  per  iusti  pignora  dritti, 
ille  sibi  fìdos  nos  cheros  semper  habebit. 

Vos  agcdum,  socii,  mentem  brancate  gaiardam, 

170  quisquam  nostrorum  sua  nunc  malefacta  sedazzet, 


64  BALDI 

discutiatque  suum  veteri  de  sorde  gabanum.  — 
Tunc  omnes  taciti  subito  loca  singula  prendunt, 
seque  sibi  testarti  grattant,  cerebroque  travaiant: 
utque  sciunt,  aut  scire  queunt,  peccata  recordant. 

175  Cingar  plus  aliis  habet,  unde  tapinus  ab  imo 
pectore  suspiret:  nescit  qua  in  parte  galonem 
voltet  pensandi  montes,  pelagumque  malorum. 
Dum  memorare  studet,  scelerum  confusio  surgit, 
dumque  malum  putat  hic,  subito  domenticat  illic. 

180  Baldus  adest  pritnus,  deponit  cingula  spadae, 

fronteque  summissa,  curvoque  utroque  ginocchio, 
incipit,  et  miro  sua  facta  sub  ordine  narrat. 

Post  quem  Falchettus  quidquid  commiserat  ipse 
parte  viri  (ut  naso,  gustu,  visuque)  fatetur, 

185  sed  quae  parte  canis,  tacuit,  tenuitque  budellis, 
namque  canes  Gesiae  non  confessare  tenentur, 
et  Falchettus  erat  vir  ante,  canisque  dedretum. 
Crimina  Fracassi  multum  pochetina  trovavit, 
namque  bonus  certe  semper  fuit  ille  polaster. 

190  Sat  Lyronus  erat  caricus,  sat  plenus  et  Hippol, 
corsarus  quoniam  fuit  hic,  fuit  ille  ladronus. 
Moschinus  sequitur,  cantorque  Gibertus;  et  ambo 
defectus  dixere  illos,  illasque  fusaras, 
quas  aqua  sancta  lavat,  quas  pulsio  pectoris  arcet. 

195  Centauri  non  longa  fuit  confessio,  nani,  quo 
parte  cavallina  peccatur,  culpa  niuna  est. 

Inde  satisfecit  Philofornus,  et  inde  Bocalus, 
quem  sibi  quamprimum  Merlinus  ab  ante  levavit, 
cogebatur  enim  gravitatem  rum  pere  risu. 

200  Casus  quos  dixit,  censuras  quas  memoravit, 

non  Pisanella  tenet,  non  Summa  Rosaria  versat, 
non  Deffecerunt,  non  altri  mille  libelli. 

Manserat  extremus  Cingar,  chiamatur  ad  ultim, 
it  velut  ad  forcam,  montagnam  portat  adossum. 

205  In  primis  nescit  signum  formare  crosarum. 

Postea  confundens  simul  omnia,  quidquid  in  ore 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDUS 


65 


concipitur,  spudat,  clausisque  eructuat  occhis. 

Baldus  id  advertit,  suspiria  Cingaris  audit, 
et  mussando  suis  cum  compagnonibus,  inquit: 

210  — Em  em,  stat  freschus,  colmus  est  saccus  et  arca.  — 

Illi  non  possunt  non  risum  promere,  quando 
Cingaris  advertunt,  dum  se  confessat,  afannum. 

Quem  suspirantem,  quem  fazzam  saepe  sugantem 
contemplant  poverum,  stanchisque  dolere  ginoccliis. 

215  Confessus  tandem,  fuit  assolvestus  ab  ilio, 

cui  datur,  ut  potuit  credi,  penitentia  grandis. 

Omnia  promittit  Cingar;  gran  cosa  parebit, 
si  de  promissis  attendet  forte  mitadem. 

Illico  se  tollens  a confessore,  scapa vit, 

220  promittitque  Deo:  posthac,  dum  vita  manebit, 
non  confessandi  plus  oltra  piare  fadigam, 
qua  non  est  maior,  qua  non  stentatior  altra. 

Talibus  exactis,  surgit  Merlinus  et  inquit: 

— Èva  cavalieri,  quae  vos  indusia  tandem? 

225  Non  est  tardandi,  quum  tempus  habetur  agendi, 
vos  estis  mundi,  vos  netti,  benque  sgurati, 
quae  tardanza  trigat?  tantum  peccare  cavete. 

Peccantes  iteruin  grandissima  poena  moratur.  — 
Dixerat,  et  nullo  biscottos  zuccare  factos, 

230  persuttumque  satis  ranzum,  modicasque  nosellas, 
apponit  tavolae,  cunctosque  sedere  comandat, 
excusamque  facit  de  rerum  paupere  mensa. 

Denique  post  epulas  et  aquati  pocula  vini, 
hos  menat  introrsum,  petramque  levare  molini 
235  praecipit:  buie  paret  fortissima  schena  Fracassi, 
dimidiam  removet  montagnam,  vastaque  rupis 
bocca  scovertatur,  per  quam  datur  ire  facultas. 

Tunc  Merlinus  ait:  — Tombam  rugate  per  ipsam. 

Nil  dubium,  magna  hic  ventura  catabitur,  ite.  — 

240  Baldus  it  in  prima:  descendit  mille  scalinos, 
succedunt  alii,  solo  remanente  Cocaio. 

In  fundum  scalae  porta  ingens  clausa  trovatur, 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


5 


66  BALDI 

cardine  quam  rupto  cum  calce  Fracassus  aprivit. 
Introèunt  altam,  longam  largamque  masonein, 

245  lux  ubi  tanta  nitet,  tantoque  lusore  coruscat, 
ut  iurare  queas  ibi  solis  stare  palazzum. 

Lucis  causa  petra  est,  petrarum  maxima,  carboni 
quae  non  gallinae,  sed  struzzi  grandior  ovo  est, 
et  subterranae  scurezzam  noctis  agiornat. 

250  Protinus  huc  trahitur  Baldus  splendore  rubini, 
fulguritas  cuius  vistam  sibi  tollit  ab  occhis. 

Circum  circa  salam  sunt  arma  tacata  murais, 
pulchra  nimis,  totum  nec  talia  vista  per  orbem. 

Stant  omnes  stupidi,  veterum  gestamen  honorant, 

255  relligioque  sibi  est  tales  toccare  lacendas. 

Ad  caput  ipsius  cainerae  stat  maximus  elmus, 
elmus  Nembrotti  longo  surgente  penazzo. 

Baldus  aiti  — Nembrottus  erat  persona  gigantis, 
tuque  gigantescam  portas,  Fracasse,  staturam. 

260  Ergo  gigas  cum  sis,  caelatam  suine  gigantis.  — 

Paret  Fracassus,  ferrique  in  vertice  brettam 
calcat,  et  altanum  despiccat  in  aera  saltum. 

Hectoris  arma,  nigris  aquilis  ornata,  manebant 
fixa  similmenter  muro,  quae  fina  metallo 
265  argento  et  auro,  duroque  azzale  coruscant. 

Temporis  haec  spatio  godivit  Roma  totanto, 
quot  tanto  tenuit  mundi  signora  bachettam. 

Ast  ubi  se  stessam  nimis  alta  superbia  stravit, 
arma  retornarunt  sub  terram  Brontis  in  antrum. 

270  Quae  modo  magnanimus  merito  sibi  Baldus  adobbat. 
Sunt  ibi,  quae  greghi  stiparunt  corpus  Achili; 
sunt  quae  fortis  Aiax,  quae  Theseus,  atque  bravazzus 
Pirhus  adobbabat,  quae  Orlandus,  quaeque  Rinaldus, 
quaeque  Durastantus,  Rodomontus,  quaeque  Gradassus, 
275  Zanque  Picininus,  Nicoloque  et  Gattamelada, 
Barthoquelomeus,  quem  gens  dixere  Coionem. 

Pendula  stat  travis  edam  corrazza  Goliae, 
ipsaque  Sansonis  dentata  ganassa  gigantis, 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDCS 


67 


ipseque  Morgantis  de  pesis  mille  bachioccus; 

280  Fracassus  piat  hunc,  lieto  bastone,  sonaium, 
cum  quo  campanas  inferni  rumpere  sperat. 

Baldus  ait:  — Nulla  hic  armorum  copia  mancat. 
Quae  viltas  animi,  vel  quae  reverenda  trigat 
vestros  nunc  sensus,  ut  non  bona  tela  pietis?  — 
285  Tunc  ibi  compagni,  nudato  corpore  vecchis 
protinus  arnesis,  ferro  se  se  undique  fino 
circundant,  fibiantque  auro,  gemmisque  corazzas. 
Inde  piant  scudos,  targas,  tondasque  rodellas, 
atTectantque  atris  iam  se  meschiare  baruffis. 

290  \'erum  Boccalo  non  ullam  contigit  armam 
proposito  retrovare  suo:  butat  omnia,  versat 
omnia,  nec  penitus,  quod  passim  cercat,  acattat. 
Tandem  vista  sibi  fuit  unica  cosa  volenti: 

Margutti  squarcina,  olim  cantata  Loyso, 

295  in  quodam  cantone  iacet,  sine  cortice  fodri, 
unde  refulgebat  multo  rubiginis  auro. 

Hanc  avidus  brancat,  basat,  cingitque  galono, 
incusatque  alios  compagnos  esse  fachinos; 
atque  insensatos,  omnique  rasone  carentes 
300  clamitat,  ut,  nullis  qui  possint  ire  gravezzis, 
en  voiant  sic  sic  ferri  portare  valisas, 
sic  ve  fachinales  usare  ad  pondera  spallas. 

Baldus,  id  ascoltans,  inquit:  — Boccale,  quid  armis 
non  te  sicuras?  en  aspice,  quanta  superchiant!  — 
305  Respondet:  — Non  me  ferrum  natura  creavit. 

Sum  de  carne  caro,  sic  sic  de  carne  manebo.  — 
Cui  Baldus:  — Dagam  Margutti  quid  geris  ergo?  — 
At  Boccalus:  — Ego  sensi,  credoque  quod  ipso 
sub  Phlegetonte  bonas  anguillas  illa  brigata 
310  peschet,  et  inflatas  multa  grassedine  ranas. 

Si  tibi  mancabunt  illic,  menchione,  vivandae 
die:  quid  mangiabis?  qua  guisa,  quove  modello 
anguillis  poteris,  vel  ranis  tollere  pellem? 

En  ad  propositum  nostrum  squarcina  trovatur, 


68  BALDI 

315  quae  cavet  anguillis  soccam,  ranisque  camoram. 
Suntque  illic  oleo  caldana  piena  boiento, 
ut  Bariletta  docet  predichis,  fraterque  Robertus; 
frizere  padellis  quis  ranas  posse  vetabit, 
anguillasque  illas  ad  arostum  ponere  speto?  — 

320  Talia  dum  rident  socii,  compagniter  ipse 

Baldus  in  aspectu  magno  se  lanzat  in  auras, 
leggiadrusque  cavans  brandum  scrimire  comenzat, 
intornumque  agilis  ventos  colpizat  inanes. 

Cingar  in  instanti  trat  de  gallone  spadettam, 

325  verdugumque  habilem  cum  cappa  ferre  stocadas, 
subque  rodelletta  se  totum  curvus  abassat. 

— Quid  tu  — inquit,  — bravas?  pentibis  forte,  pochettum 
stimo  bravamentum  rofiani,  guarda,  sta  saldus.  — 

Sic  dicens,  tractum  tres  colpos  fecit  in  unum, 

330  mandrittum,  puntamque  statini,  celeremque  roversum. 
Baldus  cuncta  schivat,  nec  semet  aretrat  un’onzam, 
ridet  et  it  circum,  nec  adhuc  tirat,  imo  repossat, 
miratque  attentus  quod  Cingar  porrigat  unum 
ante  pedem;  quod  si  faciet,  sotosora  tomabit. 

335  Ergo  piatonadam  distesain  denique  menat, 

et  pede  supra  pedem  posito  simul,  ecce  repente 
Cingar  humi  cascat,  culoque  sigillat  arenam, 
namque,  pedem  proprium  calcatum  sub  pede  Baldi 
dum  retirare  putat,  propter  scansare  roversum, 

340  non  potuit  subito,  Baldi  sub  calce  retentus. 

Inde  statim,  Baldo  piantana  relevante  retrorsum, 
in  schena  tomavit  humi,  iacuitque  stravoltus. 

Omnes  quam  subito  laetos  movere  cachinnos! 

Cingar  et  ipse  ghignans  sursum  levat  illico,  cridat: 

345  — Eya  cito,  fratres,  quid  statis?  ducite  spadas, 

atque  simul  mecum  Baldo  chiocchemus  adossum.  — 
Tunc  omnes  pariter  brandos  in  fretta  cavatos 
menant  de  piatto,  Baldumque  toccare  procazzant; 
qui  ferit  in  fianchis,  qui  retro,  qui  ferit  ante. 

350  Ast  ita  non  pirlat,  quum  foemina  fila  revolgit, 


LIBER  VIGESIMUS  SECTJNDUS 


69 


guindalus,  aut  naspus,  vel  petra  rotonda  molini, 
ut  rotat  hic  Baldus  nunc  huc,  nunc  praestiter  illue 
arduus,  atque  parans  sibi  muscas  undique  brando. 
Denique  tocca vit  cunctos,  intactus  at  ipse 
355  constitit  et  scrimmae  ludique  reportat  honorem. 

Tunc  Cingar  gemmam,  cui  par  cum  sole  lucerna  est, 
despiccat  muro,  Baldique  reponit  in  elmo. 

— Hunc  tibi  victori  — dixit  — largimur  honorem. 

Per  baratrique  domos  tali  nos  luce  guidabis.  — 

360  Annuit  huic  barro,  scalamque  salire  comandat. 

Ianque  superveniunt,  stippati  corpora  ferro. 

Tum  Merlinus  eis  ita  paucula  dieta  favellat: 

— Dux  eris,  atque  pater  sociorum,  Balde,  tuorum. 
Nulla  supersdtio  poterit  te  vincere  solum. 

365  Sic  tibi  disposuit  sa  vii  mens  alta  Seraphi. 

Ite  viam  tandem,  vos  tandem  lasso,  valete.  — 
Dixerat,  et  clauso  restavit  solus  in  antro. 

Cingar  it  allegrus,  balzatque  legerus  ad  auras: 
sustulerat  spallis  vastum  confessio  pesum. 

370  Bertezzat,  burlat,  soiat,  titaloraque  cantat. 

Aures  Falchetto  tirat,  nasumque  Bocalo, 
qui  quoque  Merlino  salsa  de  carne  mezenum 
robbarat,  quamvis  confessus  alhora  fuisset, 
et  licet  ad  grepias  restarant  retro  cavalli, 

375  quos  promittebat  Merlinus  pascere  foeno, 

seu  Demogorgonis  spelta,  seu  Pinfaris  orzo. 

Ipse  tamen  Boccalus,  habens  quod  habere  bisognat, 
menabat  caricum  multis  de  rebus  asellum. 

Increpat  hunc  Baldus,  poverum  spoliasse  romittum. 
380  Cui  Boccalus  ait:  — De  mangia  in  pace  biavam. 

Et  tu  non  portas  in  bocca  forte  molinum? 

Scilicet  ad  baratrum  poteris  retrovare  tavernam.  — 

At  Baldus:  — Plenae  bastant  de  pane  sachozzae. 

— Imo  — respondet  Boccalus,  — Norma  recordat 
385  quod  « solo  non  pane  potest  homo  vivere  mundo  ». 
Nonne  caro  cameni  facit,  attestante  pedanto 


70 


BALDI 


Doctrinale  meo,  declinans  nomina  terzae? 

Nonne  fìagellabat  mihi  saepe  culamina  propter 
rectis  « as  es  a»?  qui  mattus  nascitur,  unquam 
390  non  guarrire  potest,  etiam  medegante  Galeno.  — 

His  mottis  allegra  ibat  brigata  per  umbras. 

Quisque  piat  festam  prò  Cingare,  proque  Bocalo 
nam  concurrentes  sunt  ille,  vel  ille  magistri 
arte  Bufalmacchi,  Neli,  mastrique  Simonis. 

395  Vadunt  praeterea  follas  narrando  facetas, 
ut  via  longa  nimis  videatur  curta  brigatis. 

Baldus  in  excelso  carbonem  baiulat  elmo, 
qui  nihilat  grossas  radianti  luce  tenebras. 

Iamque  caminarant  miliaria  multa  per  umbras, 

400  quando  novus  rumor  post  terga  auditur  ab  illis. 

Stat  Baldus,  pariterque  alii,  drizzantur  orecchiae. 

En  vox  multa  sonat:  — Sta,  guarda,  vade,  ritorna. 
Quali  cum  guisa  regem  sociare  videmus, 
mille  alebarderos  inter,  totidemque  barones, 

405  per  quos  huc  illue  dabandam  stare  iubetur, 

dicitur  et  — Largum  largum,  — baculique  menantur; 
tali  vicinat  se  se  barronibus  agmen, 
qui  non  contra  venit,  sed  post  sua  terga  caminat. 
Baldus  ait:  — Mirum!  quo  nascitur  ista  novella? 

410  Disfodrate  cito  brandos,  date  brachia  targhis.  — 
Dixit,  et  ad  bandas  stradae  cito  dividit  omnes. 

Fit  via  per  puntas  spadarum,  utrinque  paratas 
sforacchiare  illos,  qui  ultra  passare  menazzant: 
sic  sic  per  piccas  seu  guizzer,  sive  todescus 
415  trapassare  solet,  crudeli  morte  necandus. 

Ecce  rivat  tandem  multae  confusio  gentis, 
nulla  sub  alphero  quos  ordinanza  coércet, 
sed  variis  foggis  franceso  more  cavalcant. 

It  fretolosa  cohors,  spronatque  trotone  serato 
420  non  miga  zanettos,  curtaltos,  atque  frisones, 

sed  prò,  num  dicam?  quis  credat?  nempe  cavalcant 
quadrupedes  ligni  scannos,  tripedesque  scanellos, 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDUS 


71 


fornari  gramolas,  descos,  misasque  farinae, 
concas,  telaros,  conocchias,  guindala,  naspos, 

425  cadregas,  cassas,  cophinos,  lettiria,  scragnas, 
barrillos,  secchias,  gratarolas,  mille  novellas. 

Oranes  ingentem  faciunt  per  saxa  tumultum, 
trentaque  para  sonant,  dum  tirant  retro  per  umbras 
schiodatas  tavolas,  dum  stringunt  ilia  buttis. 

430  Per  medios  passant  muti  tacitique  guereros. 

Unde  prior  Cingar  sbroccat  de  pectore  risum, 
postea  conclamat:  — Quae  gens?  ola,  ola,  quo  itis? 
quae  vos  fretta  menat?  nobis  parlate  coèllum.  — 

At  nemo  respondet  ei,  tutaviaque  passant. 

435  Rident  compagni  factum,  tamen  omnia  cauto 
stant  mirare  oculo,  brandos  menare  parati, 
si  qua  sibi  forsan  tunc  noia  fiatur  ab  illis. 

Falchettus  loquitur:  — Longa  est  ea  tira  virorum, 
credo  tirintanam  penitus  liane  esse  stryonum. 

440  Est  hodie  giornus  zobiae,  giovedique  triumphus. 

Ad  Demogorgontem  properant,  cursique  madonnam. 
Non  tamen  ulla  mihi  certezza;  domanda,  Bocale. 

— Non  — Boccalus  ait  — faciam;  tu  stesse,  domanda. 
Fortunato  tentare  nocet  spessissime  multis. 

445  « Quando  canis  dormit,  noli  distollere  sonino  ».  — 

Vix  ea  finierant,  extremior  ecce  ruebat, 
atque  stafezabat  magrazzam  supra  cavallaio, 
scilicet  in  dorso  magni  grossique  botazzi, 
dumque  ultra  passat  per  spadas  undique  nudas, 

450  Cingaris  extremo  toccavit  pollice  nasum, 

quo  facto  ad  totam  briliam  dat  frena  botazzo. 

Res  miranda  statilo  comparuit  ante  vedutam; 

Cingaris  en  se  se  nasus  gonfiare  comenzat, 
ut  fìt  quum  flatu  porci  vesica  repletur. 

455  Iamque  fluens  giusum  barbozzi  ad  menta  calabat, 
iamque  bignignolus  lambicchi  paret  aguzzus, 
quo  stillare  solet  bozas  spetiarus  aquarum. 

Obstupet  hic  Cingar,  nescitque  movere  parolam; 


72 


BALDI 


nescio  quid  monstri  pensaverat  esse,  vel  umbram, 

460  unde  manu  reparare  volens  urtavit  in  ipsum 
nasazzum,  qui  iam  terrenum  longus  arabat. 

— Me  miserum  — clamat,  — quae  cauda?  quis  iste  budellus? 
Unde  mihi  magnus  subitano  tempore  nasus? 

Cernitis,  o socii?  quo  tanti  copia  nasi? 

465  Qua  mihi  de  banda  nasorum  maximus  exit? 

Nunquid  totus  ero  crescendo  denique  nasus? 

Deh  per  amore  Dei,  deh  non  permittite,  fratres, 
ut  sit  opus  tanti  mihi  nasi  ferre  valisam.  — 

Baldus  non  potuit  non  fata  dolere  sodalis. 

470  — Ne  timeas  — inquit,  — ne  iìe,  mozzabimus  istum 

nasonem  petito,  cui  pristina  forma  redibit.  — 

Hinc  Boccalus  ait:  — Nescis,  marzocche,  coéllum. 

Imo  tibi  invideo  de  longi  munere  nasi. 

Nonne  manens  drittus  poteris  nasare  melones? 

475  Nec  peponessaruin  plus  oltra  chinabis  odori?  — 

Quo  motto  risit  Cingar.  — Patientia  — dixit,  — 
me  iam  per  nasum  bufali  de  more  tirabis. 

Sed  quia  trenta  pedes  iam  nasi  forma  trapassat, 
andantique  mihi  gambarum  crura  molestat, 

480  hunc  volo  prolixum  dare  circum  circa  colengum, 
deque  meo  naso  triplicem  formare  colanam.  — 

Sic  ait  atque  facit;  collum  ter  nasus  abrazzat. 

Sed  quia  continuo  crescens  humore  pesabat 
tanquam  bos  Chiari,  nec  eum  ferre  ultra  valebat 
485  Cingar  cum  spallis  propriis,  nisi  detur  aiutus, 
illico  Falchettus,  dulci  compassus  amico, 
illius  a collo  nasum  distorthiat  omnem, 
supra  suosque  humeros  nasonis  pondera  gestat, 
cui,  mutando  vices,  succedunt  saepe  sodales. 

490  En  pater  interea  veniebat  a longe  Seraphus, 
garzonesque  duos  uno  menat  agmine  secum. 

Alter  erat  mulus,  greghesco  patre  creatus, 
cui  mater  calabresa  fuit:  pensate,  fradelli, 
quae  mistura  brodae,  quae  messedanza  salattae. 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDUS 


73 


495  Barrus  erat,  giottus,  latro,  fur,  forca,  trufator. 

Quid  restat?  stradiottus  erat,  queo  dicere  peggium? 
Sed  quia  per  guerras  stradiotica  semper  usanza  est 
ferre  scaramuzzas,  aut  appizzare  baruffas, 
inde  attaccatis  armis  se  trare  dabandam, 

500  Pizzacapellettus  seu  Pizzaguerra  vocatur. 

Hac  hominis  spetie  sibi  servit  cura  Seraphi, 
impresasque  novas  ad  efettum  mandat  ob  ipsum, 
sicut  certa  monet  sibi  constellatio  cosas. 

Alter  erat  iuvenis,  quo  non  formosior  unquam 
505  Narcissus  fuerat,  non  castior  ipse  Iosephus. 

Is  nihil  omnino  mangiat,  pissatque,  cagatque, 
sed  fortunato  semper  nutritur  amore. 

Bellus  ainat  bellum,  bello  redamatur  amante, 
nec  zelosiae  squarzatur  dentibus  unquam, 

510  nanque  fit  a stellis  bene  iunctis  certus  amari. 

Haec  quoque  gratificat  complexio  diva  Seraphum, 
egregiasque  facit,  prout  chiedunt  tempora,  provas. 
Cui  Rubinus  erat  nomen,  cognomen  Ubaldus. 

Ergo  hic  Seraphus  traxit  de  pectore  librum, 

515  dumque  legit,  magni  tres  cervi  protinus  adsunt. 

Ore  brias,  ut  equi,  gestant  et  tergore  sellas. 

Hos  montare  iubet,  redinasque  molare,  Seraphus, 
unde  simul  strictis  calcagnibus,  oreque  chiuso, 
menteque  raccolta  per  opaca  silentia  trottant, 

520  imo  volant,  quoniam  portantur  supra  diablos. 

Itur  ad  orbescam  quocumque  guidatur  ab  illis, 
inque  oculi  motu  post  Baldi  terga  fuere. 

— Sistite  — tum  dixit  Serraphus,  — sistite  cervos, 
ecce  mihi  Baldi  grottas  illuminat  elmus.  — 

525  Tunc  dismontatur,  cervosque  andare  iubetur. 

Inde  petras  upupae  signentas  quisque  stupendas 
collocat  in  bocca,  quo  facto  nemo  videtur, 
ast  invisibilis  vadit,  ncque  cernitur  usquam. 

Ergo  simul  properant:  alios  comprendere  possunt, 
530  at  non  comprendi,  velut  est  essentia  rerum. 


74 


BALDI 


Inter  compagnos  Baldi  compagniter  intrant, 
quo  muti,  taciti,  cheti,  nulloque  veduti, 
incipiunt  menare  manus  ac  ludere  pugnis. 

— Oyme  — cridant  omnes,  — quid  enim  novitatis 

habetur? — 

535  Serraphus  ridens  Boccalo  tirat  orecchiam: 

— Oy  — ait,  — oy,  quis  erit  tantum  indiscretus  ut  aures 
de  testa  streppare  mihi...  — Dum  dicere  « voiat  » 
ilie  parat,  chiappa  culi  picigatur  in  una. 

— Vali  cagasanguis,  ego  non  possum  vivere,  cancar, 
540  Balde,  tibi  veniat;  quo  me  in  bonhora  guidasti?  — 
Pizzacapellettus  gambam  transversat  inanzum 
Lyrono,  qua  se  simul  ille  intoppat,  et  ancum 
it  simul  in  terram,  rumpitque  cadendo  ginocchium. 
Hippol  ait:  — Nihil  hic  giovat  portare  lucernam, 

545  cum  sit  quod  nobis  tollatur  vista  videndi. 

En  ego  tampellor  pugnadis,  Balde,  cotoris, 
nec  prorsus  video,  sed  tantum  sentio  goffos. 

Attamen  esse  tibi  pazzus  fortasse  videbor.  — 

Sic  ait,  et  colera  tactus,  chioccante  Rubino, 

550  incipit  ad  ventura  palmas  vibrare  seratas, 
morsibus  et  calzis  foltas  bussare  tenebras. 

Saepe  menat  gambas  picigatus  ubique  Fracassus, 
villanusque  paret,  qui  scalzus  tempore  caldi 
non  valet  a moschis  gambas  reparare  caninis, 

555  aut  a zenzalis  duranr  deffendere  pellem. 

Serraphus  subito  Falchetti  e tergore  nasum 
Cingaris  abstulerat,  passimque  menabat  ut  orbum. 

Ille  cridat:  — Ducor  per  nasum  buffalus,  et  quo, 
et  quis  me  ducat,  minimum  non  cerno  cotalum. 

560  O gran  cosa  quidem,  pazzi  qui  talia  cercant.  — 

Vult  illi  Moschinus  opem  conferre,  sed  unum 
accipit  in  fianchis  punzonem,  retroque  factus 
vindicare  parat,  schiaffumque  roversat  acerbuin, 
ut  tres  de  bocca  dentes  smassellet  ab  umbris; 

565  at  rigidum  colpit  saxum,  recipitque  figuram 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDUS 


iuxta  materiam,  et  meritura  mercede  pagatur, 
namque  super  digitos  sofiat,  velut  assolet  ille, 
qui  nimium  caldam  properat  mangiare  polentam. 
Multoties  huc  se  voltat  Giubertus,  et  illue, 

570  dum  sponsonatur  pugnis  ab  utroque  galono. 

Ipse  similmenter  trahitur  Philofornus,  et  ictus 
dum  recipit  stranios,  banda  se  torquet  in  omni. 
Denique  post  aliquod  susceptum  utrinque  solazzum, 
Serraphi  iussu  de  bocca  quisque  lapillos 
575  extrahit,  et  clari  cunctis  patuere  visaggi. 

O puta,  si  rident  ac  laeto  corde  solazzant! 

Xoscunt  Serraphum,  cui  chinans  Baldus  honorem 
rendit,  et  abrazzat  Pizzam,  iuvenemque  Rubinum. 
Supplicat  inde:  voiat,  si  alcuna  potentia  libris 
580  est  magicis,  contra  praestigia  tanta  stryarum, 
Cingaris  a vultu  tam  grossum  tollere  nasum. 

Cui  Serraphus  ait:  — Bene  si  consydero  cosam, 
Cingar  habet  tortuin,  proprium  nec  ad  utile  guardat, 
dum  bene  fornitum  cercat  deponere  nasum. 

585  Si  bene  quidquid  agat  nescit  retinere  cerebro, 

ad  nasum  faciat  tres,  quattuor,  octoque  groppos.  — 
Cui  Cingar:  — Serraphe  pater,  non  curo  quatrinum, 
esse  parum  memorem,  cerebrumque  ostendere  gatti, 
dummodo  tanta  mihi  scarichetur  sarcina  nasi. 

590  Nani  quis  rinoceros  naso  nasutior  isto? 

Deh,  per  amore  Dei,  pactum  veniamus  ad  istud: 
tollite  vobiscum  nasum,  totumque  cerebrum; 
tantum,  quos  habeo  dentes,  serventur  in  ore, 
ut  mangiare  queam,  si  non  memorare,  quid  inde?  — 
595  Tunc  Serraphus,  habens  plenam  de  nescio  quidnam 
tascazzam,  cavat  inde,  velut  chirurgicus,  unam 
ampollam  unguenti  mira  virtute  pieni. 

Ungit  utranque  manum  sibi  stesso,  deinde  perungit 
nasonem  leviter,  pressatque  tirando  deorsum, 

600  ut  pressare  solent  qui  mungunt  ubera  vacchis. 

Ille  calat  sensim,  candelae  more  brusantis, 


?6 


BALDI 


quae  venit  ad  virdum,  parvo  remanente  mochetto. 
Dumque  redit  primum  guttatim  nasus  ad  esser, 
stat  Cingar  prontus,  raptimque  se  ab  ungue  Seraphi 
605  eripit,  ut  vidit  sgrossatam  denique  codam. 

Nec  fuit  ordo  unquam  posthac,  sibi  tangere  nasum, 
addubitans  edam  prigolos  incurrere  nasi, 
de  quibus  exierat  sola  mercede  Seraphi: 
cui  grates  reddit,  docto  sermone,  galantas. 

610  Inde  vale  dicto  se  compagnia  diremit: 

Baldus  it  ad  bassum,  Serraphus  tornat  ad  altum. 


LIBER  VIGESIMUS  TERTIGS 


Iamque  caminarant  giornatas  quinque  per  umbras, 
donec  ad  extremum  fines  reperere  cavernae. 

Non  datur  ulterius  procedere  posse  pedattas, 
nam  smisurato  trarumpitur  orbita  saxo. 

5 Hinc  sibi  destranium  paret  reflectere  gambas 
et  replicare  viain,  tanta  stracchedine  factam. 

Ergo  impazzati  restant,  velut  usus  habetur; 
quando  formicae  spatiantes  ordine  longo, 
sive  super  murum,  seu  vecchiam  supra  nogaram, 
io  vadunt  et  redeunt  se  crebro  insemma  basantes; 
at  si  per  medium  squadrae  transversa  notetur 
linea  carbonis,  faciunt  ibi  protinus  altum 
agmina  nigrorum,  seque  omnis  campus  adossat. 
Denique  sub  pedibus  sibi  petram  Baldus  adocchiat, 
15  hanc  ve  alzare  iubet,  datur  haec  impresa  Fracasso, 
qui  speditus  eam,  firmis  in  littore  plantis, 
elevat,  et  pozzum  sub  retrovat  esse  profundum. 
Apponunt  aures,  si  quid  sentitur  ab  imo: 
hinc  auditur  aquae  strepitus  per  saxa  sonantis, 

20  cernere  nil  possunt  in  fosso  valde  cavato. 

Cingar  confestim  pensat  descendere  bassum, 
taccat  se  manibus  pedibusque  ad  saxa  cavernae, 
tandemque  in  fundo  se  repperit  esse  calatum. 

Hic  trovat  undantem  lagum,  sentitque  per  atras 
25  montagnae  tombas  liquidum  properare  canalem. 
Tunc  ibi  compagnos  vocat  alta  voce  deorsum: 


78  BALDI ' 

— O — cridat,  — o sodi,  baratri  descendite  scalarli.  — 
Quo  vix  audito,  spadarum  cingula,  nec  non 
cavezzam  et  cingias  asini  simul  undique  groppant, 

30  perque  sogam  similem  descendunt  unus  et  unus: 
de  quibus  ipse  asinus  prior  extitit,  inde  Bocalus, 
tandem  se  quisquam  retrovat  cum  Cingare  giusum. 
Baldus  ibi  stagnum  rutilo  fulgore  palesati 
elmus  enim,  cui  petra  nitet,  fugat  undique  noctem 
35  Hic  lagus  ingenti  grembo  se  largus  alagat, 

quo  magnum  egreditur  flumen,  neque  magnius  altrum 
est  reperire  quidem,  si  flumina  tota  misuras. 

Compagni  ad  longum  ripae,  perque  arginis  orlum, 
ire  comenzarunt,  ceu  flumen  currit  abassum. 

40  Ecce  procul  medio  cernunt  in  gurgite  vecchium, 
vecchium  cui  pectus  longhissima  barba  covertat, 
supraque  longa  sedet  crocodili  terga  nodantis, 
quem  quoque  tres  alii  crocodili  pone  sequuntur, 
gestantes  strato  bellas  in  tergore  nymphas. 

45  Ut  videt  ille  senex  lumen  procul,  atque  brigatam 
ire  solazzantem,  brandos  targasque  ferentem: 

— Quae  nova  res?  — inquit  — delibero  noscere  quare.  — 
Mox  contra  Baldum  brava  sic  voce  comenzat: 

— Quo  te,  matte,  pedes?  quae  vos  per  littora  Nili 
50  trentapara  guidat?  praesti  reflectite  gambas. 

Guarda  gaioffazzos,  quae,  quanta  superbia  menat.  — 
Baldus  respondet:  — Coelo  cascamus  ab  alto, 
imus  ad  infernum,  nobis  insegna  caminum.  — 

Cui  vecchius:  — Facilis  cosa  est  descendere  bassum, 

55  sed  tornare  dretum  bragas  sudare  bisognat. 

Attamen  has  nostras  per  stradas  ire  dolebis, 
et  nisi  tantostuin  tornare  fretabitis  istinc, 
dat  mens  quod  veniet  grandis  desgratia  vobis. 

Vos  ne,  hominum  stronzos,  sanctum  imbrattare  paèsum? 
60  Ergo  retornetis,  vestrasque  reducite  plantas, 
poltrones  qui  vos  estis,  bastonibus  usi. 

Ad  quos  parlo  modo?  num  terzam  dicere  voltam 


L1BER  VIGESIMUS  TERT1US 


79 


me  vultis?  asini,  porci,  gens  piena  pedocchis.  — 
Omnia  supportat  Baldus,  prenditque  solazzum 
65  de  rimbambito  vecchio,  cui  flegma  superchiat. 

At  non  Fracassus  dentrum  tenet  amplius  iram, 
sed  crollans  testam  scridat:  — Nunquid  deus  es  tu? 
Aut  dii  cornuti  tombis  versantur  in  istis? 

Archidiavol  eris  potius,  baratrique  carogna.  — 

70  Cui  vecchius,  dictis  alquantum  mitibus,  inquit: 

— Gelfora  diva  mihi  regnum  dedit  istius  amnis, 
hasque  per  aeternum  tempus  iam  subdidit  undas. 
Nilus  habet  nomen,  qui  drizzat  in  aequora  septem 
undantes  rivos,  nec  quo  nascantur  in  orbe 
75  scitur  Aristotolo,  Piatone,  aliisque  pedantis, 

qui  sua  de  innumeris  scripsere  volumina  frappis. 

Vos  tantum  nunc  mente  mala,  nunc  corde  cativo, 
nascimenta  huius  superis  ascosa  trovastis, 
et  pede  mortali  calcastis  littora  divùm. 

80  Ista  galantarum  servit  mihi  squadra  dearum, 
sublimemque  deum  fluvii  me  Gelfora  fecit, 
quae  maris  in  fundo  sibi  maxima  regna  locavit, 
distribuitque  suis  barronibus  atque  vasallis 
flumina,  stagna,  lagos,  fontes,  canalia,  rivos, 

85  deque  deum  numero  sum  dictus  nomine  Ruffus. 
Ergo,  velut  deus  et  plenus  deitate  deorum, 
impero,  commando,  iubeo,  scomunico,  giuro, 
desgratiae  sub  sorte  meae,  sub  crimine  forchae, 
tollite  carneros,  praestique  netate  scapinos. 

90  Et  quibus  haec  mando?  via,  protinus,  ite,  ribaldi.  — 
Baldus  ait:  — Deus  es  merdosae  forte  latrinae, 
si  tamen,  ut  gracchias,  tutus  deitate  probaris, 
en  te,  scanfardasque  tuas  deffende  ruinis.  — 

Sic  dicens,  chinus  tollit  de  littore  saxum, 

95  quod  iacit  et  testam  crocodili  spezzat  in  undis. 

Ruffus  it  ad  nodum,  frustraque  negando  repettat, 
extra  tenet  musum  veluti  ranazza  lavacchio. 

Turba  puellarum  commenzat  batere  palmas, 


8o 


BALDI 


confugiuntque  super  crocodilos  valde  fugatos. 
ioo  Intrarat  sed  iam  medium  Fracassus  in  amnem, 
et  Ruffo  veluti  pollastro  colla  tiravit. 

Baldus  it  ulterius,  facit  altris  lampade  scortarti, 
multaque  ragionant  de  Nili  fonte  latentis, 
dumque  simul  tempus  simili  sermone  trapassant, 

105  ecce  nigram  boccarn  montis  reperere  forati, 
quae  totum  largo  sorbet  sbusamine  flumen. 

Hic  mancant  ripae  Nilo,  totumque  meandi 
hic  vanescit  iter,  drittas  fluit  unda  per  alpes. 

Compagni  fixas  sabiae  tenuere  pedattas, 
no  nulla  pedestrandi  conceditur  ultra  facultas, 
nec  datur  andandi  senterus  euntibus  illue, 
ni  sibi  sint  pennae,  seu  nandi,  sive  volandi, 
sed  nec  habent  ullam  barcam,  nec  Dedalus  illic 
ullus  adest,  qui  tunc  inceret  bracchia  pennis, 

1 1 5 nec  nodandi  etiam  modus  est,  aut  tempus  et  ordo, 
namque  sub  armorum  peso  traherentur  ad  imum. 

Ergo  hic  Fracassus  medias  se  balzat  in  undas, 
quas  spruzzare  facit  ter  centum  bracchia  sursum; 
et  licet  ingentis  bustum  manifestet  homonis, 

120  sgozzolat  ipsa  tamen  madefactis  braga  culattis, 
per  moiamque  menat  grossos  andando  galones. 

— Heus  — vocat,  — o socii,  cunctis  provisio  rebus 
semper  adest,  modo  sit  cordi  prudentia  nostro. 

Supra  meam  schenam  saltate  gaiarditer  omnes: 

125  sum  dispostus  ego  vos  totos  ferre  per  amnem.  — 

Baldus  ait  ridens:  — Poteris,  Fracasse,  quid  audes?  — 
Respondet:  — Non  vos,  minimi  qui  ponderis  estis; 
verum,  si  sit  opus,  populum  portabo  Milani. 

Herculus,  ille  gigas,  fertur  portasse  cadregam 
130  Iuppiteris,  qua  tota  sedet  fameia  deorum. 

Nec  pulmonus  ego  saldus  sub  pondere  stabo 
octo  putellorum,  qui  nostris  forzibus  estis?  — 

Tunc  omnes  saliunt  schenam,  spallasque  gigantis, 
ac  si  cum  scalis  fortezzam  prendere  voiant. 


LIBER  VIGESIMUS  TEKTIl’S 


8l 


135  Lyronus  dextrum  caricat  sine  pontiere  tergus: 

cui  frater  se  se  manibus  tenet  Hippol  apressum. 

Baldus  at  e contra  laevae  se  brancat  orecchiae, 
Giubertumque  tenet  retro,  iustatque  bilanzam. 

Nec  somae,  ut  solitum,  fuit  addere  saxa  bisognus. 

140  Calzarum  stringhae  Boecalus  nectitur  uni, 

rampat  in  orecchiam  Philofornus,  rampat  in  altram 
Moschinus,  camerasque  illic  habuere  patentes. 

Cingar  supra  caput  se  rampegat  altius  altris, 

Centaurus  non  vult  adeo  caricare  gigantem; 

145  sicut  parte  canis  Falchettus  crura  dimenat, 

sic  quoque  Virmazzus  gambettat  parte  cavalli. 

Solus  retro  manens,  asinellus  raggiat,  et  orat 
non  ita  destituì  solettus  in  ore  luporum. 

Ire  per  undosum  cursum  male  semet  arisgat, 

150  nec  sibi  vult  nulla  guisa  bagnare  gonellam. 

Hunc  piat  ergo  gigas  leviter,  cubitique  sub  ala 
collocat,  et  striccat  faciens  lentare  corezas. 

Sic  facitur,  quum  piva  sonat  ventrone  pieno, 
quae  cubito  dum  stricca  canit  dat  musica  versum; 

155  sic  bona  dat  chiaros  asini  proportio  cantus. 

Tot  passarottos  Fracassus  ferre  videtur, 
totque  graves  pesos  iurat  pesare  nientum. 

Quo  sustentatur,  portat  sua  dextra  bataium, 
ac  ita  prolixis  cum  passibus  ille  viatur. 

160  Se  per  gallonem  quandoque  revoltat  eundo, 

saepeque  terribili  sfrantummat  saxa  bachiocco, 
nam  trovat  intrigos  per  strida  canalia  multos, 
transversasque  petras  azali  stipite  rumpit. 

Tandem  post  longos  tractus,  multosque  miaros, 

165  ecce  procul  giornum  cernunt,  fìnemque  cavernae. 
Incipiunt  cantando  simul  dissolvere  linguas, 
canzonesque  iubet  cantari  Baldus  alegras: 

— Forselament,  De  tous,  Dungaltre  merque,  Petite.  — 
At  Cingar  tandem  cecinit  cotale  motivum: 

170  — Postquam  de  coeca  sumus  hac  praesone  cavati, 


T.  Foi.engo,  Le  maccheronee  - \l. 


6 


82  BALDI 

Tur  lu  cantemus,  Tur  lu  capra  mozza  sonemus. 

Quid  Ramacina  facit  quia  non  venit  illa  marito? 
Cantemus  tararan,  cantemus  tantara  taira.  — 

Denique  perveniunt  ubi  giorni  lusor  habetur, 

175  ac  ibi  discarigat  se  pondere  schena  gigantis. 

Non  tainen  extemplo  potuerunt  cernere  lucem, 
sed  lecere  velut  facimus  quum  mane  iacentes 
poltronizamus  nolentes  surgere  lecto, 
quamvis  ad  mezam  sol  spargat  lumina  gambam, 

180  sed  quum  fanteschae  veniunt  aperire  fenestram, 
slongamus  cordas,  asinorum  more,  lautti, 
nilque  lusimentum  giorni  guardare  valemus. 

Sic  isti,  egressi  tenebris,  vix  lumen  inalzant 
sursum  oculorum,  barbaiati  lampade  solis. 

185  Sed  mox  vezzati,  mirantur  quomodo  possit 

esse  sub  hac  terra,  aut  terrae  in  viscere  giornu m. 

Hic  alium  siquidem  mundum  catavere  novellum, 
hic  ve  novum  solem,  nova  saecla,  novasque  posadas. 
Artibus  at  magicis  memorant  ea  facta  sotacquam, 

190  nani  maris  ad  fundum  noscunt  se  denique  giuntos. 
Hic  absque  arboribus  grandis  campagna  videtur, 
qua  non  est  maior  per  longum  perque  traversimi, 
Veronae  campagna  vetus,  campagna  vel  illa 
qua  se  menchiones  Godii  super  aethera  iactant. 

195  In  medio  campi  magnus  petit  astra  palazzus, 
de  quo  mille  vident  longe  fumare  caminos. 

Illic  scroffa  suam  plantarat  Gelfora  sedem, 
banditamque  tenet  semper  maga  pessima  chortem, 
perque  suum  regnum  multas  fabricarat  Arenas, 

200  atque  Colossaeos,  qualem  Verona  theatrum 

nunc  habet,  atque  illic  tenet  omni  tempore  vaccas, 
ut  simili  tota  urbs  semper  stet  netta  ledamo. 

Sed  magnuin  factum,  mirandaque  folla  videtur: 
quod  pelagi  fundus  stet  in  altum  more  solari, 

205  nec  fluat  abassum,  quamvis  agitetur  ab  austris; 

per  quem  sol  radios  spargit,  penetratque  liquores, 


LIBER  VIGESJMUS  TERTIUS 


83 


ac  si  per  vitrum  brusans  candela  trapasset. 

Unde  novus  paret  mundus,  nova  vitaque  gentis. 
Compagni  tutavia  stupent,  clamatque  Fracassus: 

210  — Doh,  diavol,  erit  nunquid  tibi  tanta  potestas 

ut  naturales  possis  voltare  statutos? 

Sicine  tu  pelagi  fundamina  pendis  in  altum? 

Aut,  velut  aér,  aquae  per  te  gravitudine  mancant? 

Non,  non,  quid  facimus?  nimium  tardata  ruina  est.  — 
215  Respondet  Boccalus:  — Habes,  marufie,  ragionem. 

Sed  quod  mangemus  nihil  ultra  portat  asellus.  — 

Cingar  ait:  — Fameo.  — Sequitur  Moschinus:  — Ut  orbus 
nil  video.  — Centaurus  item:  — Mihi  brontolat  intus 
panza  fame.  — Mangemus  — ait  Fracassus  — asellum.  — 
220  Quo  dicto,  piat  liunc  pedibus,  colloque  tirato 
strangolat  antrattum,  veluti  massara  galinam. 

Scortigat  huic  gambas  Cingar,  Boccalus  adoprat 
Margutti  dagam;  dum  spaccat  pectora,  dumque 
ventre  cavat  trippas,  rognones  atque  figatum. 

225  Baldus  azalino  de  saxis  ense  favillas 

accipit  in  ferulam,  festucos  aggerat  omnes 
Hippol,  et  altandem  Lyronus  suscitat  ignem. 

Fert  Philofornus  aquam,  nec  non  Giubertus  in  elmis, 
diversosque  lavant  asini  de  corpore  quartos, 

230  qui  partim  lessus,  partim  mangiatur  arostus, 
et  tandem  saturi  vadunt  incontra  palazzum. 

Nec  bene  finierant  andando  trenta  cavezzos, 
en  procul  occurrit  vecchius  sciancatus,  et  una 
it  secum  mulier  vultu  peregrina  zoioso. 

235  Gestant  ambo  manu  bordones  atque  capellos, 
parvaque  dependet  bacillo  de  utroque  tabella, 
qua  sua  depicta  est  facto  desgratia  voto. 

Immantellati  breviter,  cinctique  fiaschis, 
seque  fadigatos  monstrant  longo  esse  camino, 

240  quapropter,  stratis  umbrosa  in  valle  gonellis, 

membra  solo  buttant,  forzasque  sedendo  raquistant. 

Illuc  conveniunt  sodi,  pietate  moventur 


84  BALDI 

namque  viandantus  cent’annos  tempore  monstrat, 
cui  reposare  magis,  quam  circuiti  ire  bisognat. 

245  Tum  peregrina  virens  facie,  tenerinaque  multum 
ad  prigolum  vadit  ne  sole  scoletur  eundo. 

Blandidulos  oculos  in  terram  semper  abassat, 
quos  aposta  levat  quandoque,  tiratque  saéttas, 
deque  balestranti  vista  dardeggiat  acutas. 

250  Praecurrens  socios  hanc  primius  Hippol  adocchiat, 
et  iam  sicut  erat  solitus  veschiatur  in  illa. 

Baldus  amorevolo  vecchium  sembiante  salutat. 

Mox  ait:  — Unde  venis,  quo  vadis,  quod  tibi  nomen? 
Respondet:  — Venio  paradisi  e partibus  alti, 

255  vadoque  ad  infernum,  Pasquinus  nomine  dicor.  — 
Baldus  ait:  — Quis  te  paradisum  linquere  fecit? 
nonne  bonum  bravumque  illic  tu  tempus  habebas? 
Cambius  iste  tuus  malus  est,  lassare  beatos, 
ire  ad  damnatos,  miror  quae  causa  sit  ista.  — 

260  Respondet  malvecchius:  — Ego  sum  pratica  mundi, 
nec  tegit  indarnum  mihi  barba  grisissima  pectus. 
Crede  mihi  experto,  te  stessum  fallis,  amice; 
ingannatur  homo,  paradisum  qui  putat  esse 
deliciis  plenum,  allegrezzis  atque  solazzis. 

265  Sunt  cinquanta  anni  quod  ego  piantando  tavernam 
ostus  eram  Romae,  tam  toti  cognitus  urbi, 
ut  mea  perpetuis  ibi  stet  nomanza  diebus, 
meque  patres  statua  decorarint,  sicut  usatur 
de  signalatis  fieri,  dignisque  triumpho. 

270  Non  est  poca  tibi  virtus,  aquirere  famam 
talibus  in  rebus,  quales  gradire  videbis 
regibus  et  papis,  mitris,  rossisque  berettis. 

Quapropter  studium  tribus  artibus  omne  trovavi  : 
arte  coquinandi,  buffonis,  tum  rofiani. 

275  His  ego  prò  meritis  larghissima  dona  rochettis 
saepe  guadagnavi,  multosque  insemma  placeros; 
unde  sciens  hominum  tantorum  facta,  prodezzas, 
artes,  virtutes,  meritos  et  caetera  vitae, 


LIBER  VIGESIMUS  TERTIUS 


85 


solus  ego  toto  possum  de  his  omnibus  orbi 
280  rendere  bon  contum,  secretaque  pandere  genti. 

Si  praestanda  fides  sanctis  est  ulla  prophetis, 
credite  Pasquino  schietto  savioque  prophetae. 

Quidquid  ait  Credo  est,  quam  sancta  Ecclesia  cantat. 
Iam  mihi  decrepito  moriendi  venerat  hora, 

285  prò  me  tota  simul  monstrabat  Roma  gramezzam. 
Supplicat  ad  Patrem  Sanctum:  me  voiat,  onustum 
bullis  et  brevibus,  coelo  mandare  beato. 

Collegium  subito  prò  me  papa  ille  radunat, 
postque  ragionamen  varium,  quod  cive  tamagno 
290  sic  sic  perduto  grandis  iactura  sequetur 

cortesanorum  iuvenum,  cortesaque  narum, 
ecce  mihi  tandem  datur  indulgentia  talis: 
ante  ussum  coeli  vadam  plantare  tavemam, 
ut  quando  venient  paradisi  ad  regna  godentis, 

295  supra  suas  mulas  ben  grassi,  benque  palliti, 
praelati  Gesiae,  sim  praestus,  simque  paratus 
hos  mihi  bon  meritos  pingui  recetare  taverna, 
quae  cameras  habeat  fornitas  more  todesco; 
sed  meus  in  Roma  genius  stet  semper  in  una 
300  marmoris  effigie,  qua  non  magis  altra  catatur 
digna  maraviliis,  si  sit  pensata  brigatis. 

Nunc  tibi  sum  maschius,  nunc  sum  tibi  foemina  Romae, 
nunc  ego  relligio,  nunc  sum  victoria,  nunc  ve 
sum  tibi  Pasquinus  slancatus  et  absque  mudanda, 

305  fazzaque  merdifluens  privatur  munere  nasi. 

Haec  mihi  contingit  saxo  desgratia,  propter 
civem  Marphoium,  cui  cuncta  archana  paleso, 
nosque  ragionamus  nisi  non  heroica  miris 
diversisque  modis,  neque  deest  facundia  nobis, 

310  quamvis  abstulerint  puerilia  saxa  loquelas. 

Ergo  super  limen  paradisi  nostra  tre  annos 
ostaria  fuit  modico  celebrata  guadagno. 

Namque  cadenazzis  chiusae,  stanghisque  seratae 
semper  erant  portae,  nulloque  intrante  mufosae, 


86  BALDI 

315  et  sua  taccarant  gambati  lintea  ragni. 

Passabant  giorni  vel  sex  tal  volta,  vel  octo, 
nemo  foresterus  bandas  veniebat  ad  illas. 

Si  tamen  ullus  erat  tandem,  qui  accederet  illue, 
vel  zoppus,  vel  gobbus  erat,  vel  lumine  sguerzus, 
320  vel  cantans  borsis  coram  latrane  vodatis. 

Nemo,  qui  scottum  posset  pagare  tavernae, 
qui  vellet  cameram,  qui  lectum,  quique  biavam: 
quisque  carens  soldis,  soliti  dormire  paiaris, 
strazzati  tunicis,  cercantes,  atque  pecentes, 

325  deque  pitocatis  implentes  viscera  tozzis. 

Raro  pontifices  vidi,  regesque,  ducasque, 
raro  signores,  marchesos,  raro  barones, 
raro  capellutos,  mitratos,  raro  capuzzos, 
qui  mihi  scudiferas  possent  aperire  crumenas, 

330  quique  zafranatos  vellent  pagare  capones, 

splumatosque  toros,  dulces  garbasque  caraffas. 

Hi  sunt,  qui  riccas  faciunt,  pinguesque  tavernas; 
hi  sunt,  qui  spendurtt  et  possunt  spendere  scudos. 
Procuratorem  si  quemquam  forte  videbam, 

335  sive  potestatem,  advocatum,  sive  nodarum, 

vix  illud  credens  clamabam:  — O grande  miracoli 
Hac  ego  prò  causa  sdegnatus  ab  inde  scapavi, 
sed  tunc  praecipue  quando  Demogorgon  abbas, 
cui  brocoli,  sardae,  fighi,  fava  frantaque  curae, 

340  affuit  in  mula  tam  magra  tamque  stryata, 
ut  fiascos  posses  duris  taccare  galonis. 

Non  habuit  tnarzum  prò  me  sua  borsa  quatrinum, 
quo  vasum  calidae  posset  pagare  polentae, 
accedit  clausae  paradisi  denique  portae, 

345  qua  pregat  introrsum  recipi,  fierique  beatus 
cittadinus  ibi,  aut  aliquo  cantone  locari. 

At  Petrus  in  colera  miserum  de  limine  sburlat, 
mox  ait:  — Hinc  abeas,  destructio  fava  menadae, 
non  es,  nec  maium  fueris  dignatus  Olympo, 

350  donec  apud  chiericos  madonna  Simona  manebit, 


LI  BER  VIGESIMUS  TERTIUS 


87 


quam  dum  permittit  mundo  sic  vivere  Luscar, 
nec  tu,  nec  tua  stirps  poterunt  intrare  chidentrum. 

Vade,  nec  ultra  chioches  portara,  ne  forte  chiocheris.  — 
Talia  dum  fierent,  exibant  extra  seraium, 

355  deque  schola  coeli  guizzabant  mille  putini, 
qui  male  vestiti,  qui  nudi,  malque  politi, 
malque  petenati,  magri,  tegnaque  coperti, 
intravere  meam  nullo  prohibente  tavernam. 

— Nos  angeletti  sumus  — aiunt:  — trade  merendane  — 
360  Quo  dicto,  coepere  meas  sbandare  pignattas, 
et  mihi  cassonem  fresco  de  pane  vorarunt, 
tresque  simul  porcos,  vaccam  unam,  trenta  capones, 
gallinas  totidem,  cum  becco  sex  quoque  capras, 
octoque  persuttos,  plenumque  saluminis  ursum. 

365  Quid  plura?  et  gattas,  asinum,  mulamque  magrazzam 
mangiarunt,  et  plus  post  mangiamenta  famebant, 
unde  nisi  raptim  scapolassem  nudus  ab  illis, 
meque,  meamque  simul  cazzassent  ventre  fiolam. 

Pensa  mò  post  mortem  quae  consolatio  restat  ! — 

370  Talia  mal  vecchius  dum  chiachiarat,  Hipol  acostat 
se  se  dongellae,  vultque  illam  tollere  secum. 

Cingar  ei  scaltritus  opem  donare  parecchiat, 
qui  tenet  abbadam,  scortam  facit  atque  subocchiat 
Falchettum:  tandemque  omnes  favere  sodali. 

375  Id  solum  ignorat  magni  prudentia  Baldi, 

tempore  qui  simili  vult  castos  esse  barones. 

En  subito  tremefit  totum  campagna  per  orbem, 
disfantat  vecchius  se  se  ingannator  ut  umbra. 
Obstupuerantque  pedes  Baldi,  steterantque  capilli, 

380  quando  repentina  se  volta  repperit  illic 

solum  solettum,  neque  coram  vidit  amieos. 

Quid  faciat,  seu  quo  stampet  vestigia,  pensat, 
mente  Deum  clamat,  Serraphum  voce  domandat. 

Denique  Gelforeas  meium  putat  esse  masones 
385  vadere,  smarritos  ubi  forte  catabit  amieos. 

Sed  vix  tardigradis  cum  passibus  ire  comenzat, 


88 


BALDI 


Pizzacapellettus  procul  obvius  ecce  ruebat, 
qui  super  amblantem,  stradiotti  more,  zanettum 
currit,  et  altivolam  giavarinam  sustinet  armo. 

390  Baldus  eum  norat,  vocat:  — Heus,  o Pizzacapelle, 
angelus  es  nunquid  Gabriel,  qui  forte  novellas 
portes  zoiosas?  Ubi  stat  spes  nostra,  Seraphus?  — 
Respondet:  — Non,  barro,  novas  may  porto  cativas. 
En  cape  scondificam  Serraphi  munere  petram. 

395  Hanc  optalamiam  dicunt;  hanc  nemine  vistus 
ore  ferens,  intra  stanzas  ubi  Gel  fora  praesul 
vaccarum  albergat,  mandrasque  governat  earum. 

Ille  senex,  qui  se  Pasquinum  dixerat  esse, 
non  est  Pasquinus,  verum  Demogorgon  ille, 

400  qui  solet  ut  cauda  vivaces  battere  fadas, 
atque  stryas  ipsas  asinarum  more  cavalcat. 

Teque,  tuosque  viros  veniebat  fallere,  sed  tu 
solus  es  immunis  tanta  de  fraude  rimastus. 

Compagni  tolerant  meritorum  facta  suorum, 

405  quos  tamen  altandem  cum  tecum  laetus  habebis.  — 
Dixerat,  et  subitus  campagna  sgombrat  ab  illa. 

Baldus  in  ore  petram  claudit,  neque  cernitur  usquam. 
Versus  Gelfoream  se  drizzat  protinus  aulam, 
multas  incontrat  comitivas  saepe  stryarum, 

410  per  medium  quarum  subtilis  ut  umbra  trapassat, 
atque  voluptatis  causa  tirat  hic,  tirat  illic 
guarnellos,  calzosque  menat,  goffosque  frequentat. 
Pervenit  ante  fores  palazzi  semper  apertas: 
omnia  sunt  aurum,  cornisia,  limina,  voltae. 

415  Introit,  armatumque  videt  lanzonibus  agmen, 
guardam  reginae  quod  iudicat  esse  probatam. 

— Gaude  — Baldus  ait,  — mi  brande,  cibaberis  esca 
carnis,  et  aethereum  guazzabis  sanguine  vultum.  — 
Transit  ad  obcintum  largo  gyramine  claustrum, 

420  quod  decorant  circum  centum  cinquanta  columnae. 
Omnia  splendificant  auro,  mirisque  richezzis. 

Aurum  pillastri,  frisi,  capitella,  peduzzi. 


LIBER  VIGESIMUS  TERTIUS 


89 


Quos  Baldus  raores  trovat  illic,  quas  ve  bruturas, 
quos  bordelliacos  actus,  deshonestaque  facta, 

425  utile  non  posset  scribi,  si  scribere  vellem, 

nam  neque  simplicibus  sunt  omnia  danda  palesa. 
Ostia  per  gyrum  camerarum  plurima  iusto 
discompagnantur  discrimine,  semper  aperta, 
semper  et  andantum  discursibus,  et  redeuntum 
430  trita  pedum,  veluti  patet  esse  palatia  regum. 

Cuncta  sigillatim  latitans  vult  cernere  Baldus. 

Se  viat  ad  primam  spatioso  intramine  portam, 
de  qua  non  pocam  videt  ire,  redire  brigatam. 

Intus  tic  tocchant  duri  mortaria  bronzi, 

435  nam  speciariae  locus  est  et  pharmapotechae. 

Intro  ascosus  abit,  vult  omnia  scire  gradatim. 
Obstupet  innumeras  ibi  vecchias  esse  dunatas, 
quae  simul  innumeros  homines,  magis  imo  striones 
semper  amaèstrant  in  rebus  mille  nefandis. 

440  Sunt  itali,  greghi,  spagnoles  atque  todeschi; 
et  ricchi  et  poveri,  laici  fratresque  pretique, 
matronae  et  monachae,  tandem  genus  omne  brigatae. 
Solicitant  varias  basso  cum  murmure  cosas. 

Multaque  conficiunt  unguenta,  cerumina,  pastas, 

445  unctos,  impiastros,  pilulas,  confetta,  cirottos. 

Mille  serant,  reserant  scatolas,  voltantque,  revoltant, 
urceolosque  tegunt,  retegunt,  solvuntque,  resolvunt 
vasa  triacarum,  bozas,  magnosque  bocalos. 

Pars  mensurat  aquas  varia  de  sorte  bilanzis, 

450  pars  chioccat  pavidas  crebris  pistonibus  herbas, 
taxum,  cambrossen,  squillas,  aconita,  cicutas; 
electuariis  pars  implet  bissola  nigris, 
compositis  noctu  quintae  sub  lampade  lunae, 
de  spuma  rospi,  de  ladri  carne  picati, 

455  de  pulmone  asini,  de  virdi  pelle  ranocchi, 
de  lue  matricis,  de  argenti  sulphure  vivi, 
deque  cadaveribus  violenta  morte  peremptis, 
de  sudore  lupi  rabiosi,  deque  sagina 


90 


BALDI 


viperea,  de  felle  upupae,  de  lacte  cerastae. 

460  Praeterea  fingunt,  miscentque  sacrata  prophanis: 
pascalis  caerae  candelas,  chrismatis  unctum, 
baptismique  salem,  multasque  insemina  novellas, 
quas  praeti  dant  saepe  mali  poltronibus  istis. 

Quas  uti  componant,  fors  fors  describere  possem; 
465  sed  dubito  ne,  dum  errores  reprendere  vellem, 
errorum  fierem  praeceptor,  meque  thomistae 
dignum  censerent  mitra,  Christique  cavallo, 
ac  asini,  de  more  briae,  mihi  cauda  daretur. 

Talia  prò  magno  nec  haberent  forte  lavoro, 

470  namque  oratores,  physicos,  strologosque,  poétas, 
fratres  et  praetos,  et  qui  dant  iura  brigatis 
omnibus  in  zobiis  ad  cursum  vadere  trovant. 

Sed  quia  rispetto  cedit  drittezza  rasonis, 
atque  solent  grossi  pisces  mangiare  minutos, 

475  disventuratae  quaedam  solummodo  vecchiae 

sunt,  quae  supra  asinos  plaebi  spetacula  fiunt, 
sunt,  quae  nobilium  culpis  velamina  tendunt, 
sunt,  quae  sparagnant  Claris  incendia  femnis. 
Baldus  it  ascosus,  consyderat  omnia,  versat, 

480  inscriptasque  legit  scatolas,  urzosque  notatos. 

Non  nisi  mortiferum  passim  legit  esse  venenum. 
Librazzos  aperit,  vel  apertos  lectitat  omnes. 

Non  nisi  letales  consyderat  esse  recettas, 
scilicet:  ut  pueri  faturentur  odore  marassi, 

485  quomodo  stuprandi  causa  dormitio  fitur, 
uxorisque  suae  vir  fusos  noscere  tortos 
possit  et  in  facto  proprio  retrovare  ribaldami 
quomodo  formosae  cogantur  amare  puellae, 
sinceraeque  harum  mentes  per  forza  tirentur; 

490  quomodo  non  pregnet  cum  drizzat  foemina  cornas, 
quomodo  si  pregnat  fantinum  pisset  abortum, 
quomodo  vix  natum  corrumpant  fascina  puttum, 
quoque  modo  siccent  odiati  membra  mariti  ; 
quomodo  de  birlo  mentem,  de  corpore  vitam 


LIBER  VIGES1MUS  TERTIL'S 


91 


495  brutta  stryazza  cavet  puero  teneraeque  puellae. 

Foetentes  ibi  sunt,  inquam,  vecchiaeque  beghinae, 
quae  vadunt  redeuntque,  ferunt  referuntque  novellas: 
scilicet  urzettos,  scatolas  et  multifacendas. 

Has  sequitur  Baldus,  vultque  omnia  tangere  visu. 
500  Est  locus  alter  ibi,  ter  centum  brachia  longus, 
bis  centum  largus,  centumque  sofitta  levatur. 

Hic  amaéstrantur  partim,  partimque  maestrant 
tot  streghae  quot  arena  micas,  quot  sylva  Bacani 
dat  foias,  quot  Puia  nigras  parit  arida  muscas. 

505  Sunt  ibi  scarcossae,  sdentatae,  et  lumine  sguerzae 
pinzocarae,  mediaeque  sores,  quas  Gelfora  doctas 
esse  pedantrices  statuit,  satrapasque  senati. 

Quae  pedagogarum  de  more  galantiter  artem 
dispensare  sciunt,  dantes  praecepta  stryandi, 

510  atque  per  unguentos  operandi  multifacendas. 

Qualiter  hae  furiant,  moveantque  tonitrua  coeli, 
ut  segetes,  vignasque  simul  tempesta  ruinet: 
qualiter  huc  lunam  tirent  per  forza  deorsum, 
qualiter  et  stellae  schegnent  reflectere  gambas, 

5 1 5 qualiter  et  detruin  voltent  cava  flumina  spallas, 
deque  mari  ad  proprios  referant  carneria  fontes, 
qualiter  in  formas  diversas  corpora  mutent, 
inque  lupos  voltent  homines,  ursosque,  canesque, 
seque  met  in  gattas,  in  monas,  inque  civettas, 

520  augurium  quae  triste  canant  per  tecta  casarum; 
qualiter  et  praetos  doceant  faturare  comadres, 
atque  malos  fratres  mulas  equitare  diabli. 

Nunc  hic,  nunc  illic  Baldus  ])raecepta  stryarum 
audit,  et  advertens  si  quam  cognoscat  in  illis, 

525  Cingaris  uxorem  mirat,  Bertamque  magistras 
esse  puellarum:  traxit  quasi  turbidus  ensem, 
at  circumspiciens  ibi  multas  esse  madonnas, 
nobilium  uxores  hominum,  pluresque  papessas, 
mucchiachias  Sathanae,  se  prostituisse  diablis, 

530  bassavit  coleram,  tacuit,  latuitque  libenter, 


92 


BALDI 


confortumque  piat  secum,  semetque  reprendit: 
velie  per  un  nihilum  cotalas  prendere  gattas. 

Namque  videt  chiarum:  quod,  quas  hic  esse  putamus 
Harsilias,  illic  Thaydarum  squadra  trovantur. 

535  Sed  laudavit  eas,  quae  furta  coprire  sciebant. 

Semiremissa  quidem  culpa  est  quam  coltra  covertat. 
Tecta  nitent  aurum,  muri,  pavimenta,  cadreghae, 
strataque  coltrinis  variis,  lectique  parantur 
argento,  raso,  samito,  canzante,  veluto. 

540  Conspicit  hic  iuvenes  circum  scherzare  puellas, 
leggiadros  motu,  bellos,  facieque  galantos, 
stringatos,  agiles,  semper  saltare  vedutos: 
quos  Baldus  cernens  cito  iudicat  esse  diablos, 
humanum  vestisse  caput,  moresque  virorum. 

545  Quas  gestent  auri  vestas,  brettasque  veluti, 
praetereo,  et  calzas  ostri,  rensique  camisas; 
quin  edam  petras  pretiosas  pono  dacantum, 
muschium,  perfumos,  zibetti  vascula,  namphas. 

Sentit  et  ad  nasum  storacis,  aquaeve  rosadae 
550  spiramenta,  quibus  sbrofatur  saepe  palazzus. 

Florida  porfidicos  ornant  spalleria  muros, 
in  quibus  adfiixi  dant  specchi  lumina  circum. 

Illic  meschinae  stant  se  doniare  puellae, 
imponuntque  genis,  fronti,  colloque  biaccas, 

555  atque  coralinos  faciunt  parere  labrettos, 

increspantque  comas  ferro,  ciliique  tosantur, 
streppantur  ve  pili,  strazzis  stuppaque  dedentrum 
ingrossant  humeros,  slargantque  ad  pectora  mammas, 
ut,  quam  pensamus  seinbianzam  Palladis  esse, 

560  sit  saccus  paiae,  vel  forma  sit  illa  puvoni, 
qui  discazzandos  ad  osellos  ponitur  hortis. 

Pono  da  banda  lyras,  flautos,  atque  organa,  cetrhas, 
scambiettos,  danzas,  guantos  de  Spagna,  morescas, 
et  ballum  qui  fit  cum  torza  cumque  capello. 

565  Ipsa  voluptati  praestat  maga  Gelfora  tantae, 

quae  super  auratam  stat  salae  in  fronte  cadregam. 


LIBER  VIGESIMUS  TERTIUS 


93 


Talia  dum  crespo  considerat  ore  baronus, 
ecce  cadenatum  grandi  rumore  Bocalum 
huc  strassinari,  calzis  pugnisque  domari 
570  prospicit  a vulgo  sguataro,  turpique  canaia. 

Undique,  guardandi  causa,  populazzus  adibat; 
undique  concurrunt,  poverumque  offendere  cercant. 
Spingitur  ante  thronum  reginae  calzibus,  urtis, 
pugnadis,  gOl'fis,  schiaffis  persona  Bocali, 

575  qui  cridat  et  chiamat,  perdonum  saepe  rechiedit, 
inque  fededium  giurat  fecisse  nientum. 

Gelfora  capturae  causam  tumefacta  domandai. 
Respondetur  ei:  quod  pessimus  iste  giotonus 
intrarat  furtim  propter  robbare  cucinam, 

580  et  iam  fardellum  de  caso,  deque  botiro, 

fecerat,  inde  duos  guataros  bastone  gratarat, 
nec  quod  scriptus  erat  regalis  servitor  aulae, 
nec  quod  sallarium  bruttus  manigoldus  habebat, 
nec  qua  venisset  banda  parlare  volebat. 

585  Gelfora  sdegnoso  voltat  sembiante  visaggium, 
et  pariter  spudans  veluti  stomacata,  locuta  est: 

— Hinc  via,  hinc,  oybo,  procul  hunc  menate  gaioffum. 
Hinc  cito,  quae  indusia?  me  mastinazzus  amorbat. 

O quam  poca  fuit  discretio  vestra,  balordi  ! 

590  Vos  ne  meis  oculis  hanc  praesentasse  carognam? 

Ite  viam,  rozzamque  eius  voltate  figuram.  — 

Protinus  hoc  iussu  streppatur  ab  inde  tapinus, 
totaque  turba  retro  seguitat  — Day  dayque  — frequentat. 
Extrorsum  trahitur,  suffertque  in  corpore  bottas, 

595  quales  non  asini  comportat  schena  pigrazzi. 

Baldus  apena  tenet  se  se:  bis,  terque,  quaterque 
spadonis  manicum  propter  sfodrare  cavarat. 

Pur  tamen  alquantum  patitur  prò  cernere  finem, 
ut  qui  diversas  optat  cognoscere  provas. 

600  Denique  nescio  quo  Boccalus  tingitur  uncto. 

Ecce  statini  longas  paulatim  stendit  orecchias, 
mostazzumque  procul  mandans  quasi  toccat  arenam. 


94  BALDI 

Brachia  deventant  gatubae,  quae  quattuor  extant. 
Tandem  tota  pilos  vestit  persona  bretinos, 

605  efficiturque  asinus,  is  qui  fuit  ante  Bocalus. 

Iam  non  « oyme  » cridat,  tantum  pronuntiat  « a a». 
Cursitat  bue,  illue,  bastonibus  undique  toccus; 
vult  trare  non  solitos,  prò  se  deffendere,  calzos, 
sed  cadit  et  duros  piat  ille  cadendo  tramazzos. 

610  Se  stupet  in  semet,  mirans  non  esse  Bocalum, 
ast  asini  bustum,  quo  non  bertinior  alter. 

Raggiat  in  Arcadia,  duin  portat  grana  molino, 
dumque  revolteggiat  sibi  tosto  in  pulvere  schenam, 
nunc  strassinatur  per  caudam,  nunc  per  orecchias, 

615  excutiturque  aspris  pulver  de  pelle  tracagnis. 

Baldus  at  oltraggium  tandem  non  sustinet  illud, 
scorzat  de  fodro  saturandum  sanguine  brandum, 
irruit  in  caecam  lapidis  virtute  catervam, 
ac  velut  undicolas  falco  secat  ungue  folengas, 

620  sic  Baldus  miseram  distemperat  ense  fameiam. 

Quisque  sibi  membrum,  seu  brazzum,  sive  galonem 
spiccari  sentit,  nec  ferrum  cernitur  ullum. 

Deserit  extemplo  gens  haec  malnata  Bocalum, 
atque  per  albergum  latitans  fugit  huc,  fugit  illuc. 

625  Fama  novellatrix  reginae  accepit  orecchias, 
quae  transmutavit  fazzas  in  mille  colores. 

Pensitat  esse  magum,  seu  Coclen,  sive  Seraphum, 
quos  sibi  mortales  semper  provat  esse  nemigos, 
introit  a cameris  aliis  penetrale  remotum, 

630  exercere  solet  magicos  ubi  porca  susurros. 

Baldus  at  interea  solus  straviaverat  omnes, 
deque  cadaveribus  compleverat  atria  multis. 

Manserat  in  tuttum  clauster  de  gente  vodatus, 
quae  se  per  stanzas  ficcando  seraverat  ussos. 

635  Baldus  it,  atque  asinum  vult  secum  trare  Bocalum, 
quem  stimulo  pungens  solitum  pronuntiat  « ari  »: 

— Ari  la,  rozza,  pru,  sta.  — Sic  dicens,  factus  agaso, 
extra  fores  claustri  cogit  trottare  somarum. 


LIBER  VIGESIMUS  TERTIUS 


95 


Bestia  Boccalus  nescit  quis  retro  goiolet, 

640  nec  comprendit  adhuc  qualis  molinarus  agrezzet, 
saepe  caput  voltat  si  factum  cernere  possit, 
nempe  videt  stimulum,  sed  non  videt  ille  biolcum. 

Ut  procul  astarunt,  trat  Baldus  ab  ore  petrellam, 
cum  qua  per  gentes  prius  invisibilis  ibat, 

645  atque  suam  charo  faciem  scovertat  asello, 
qui,  licet  exterius  beretina  pelle  tegatur, 
signorile  tamen  Baldi  quum  praespicit  actum, 
protinus  alzatis  se  gambis  rizzat,  ut  ille 
rumpere  qui  voiat  cum  mula  virginitatem. 

650  Brachia  dat  Baldi  collo,  musoque  bavoso, 

discretus  velut  est  asinus,  dat  basia  bocchae. 

Non  potuit  Baldus  non  magnum  rumpere  risura, 
quando  tanta  sibi  tunc  machina  venit  adossum; 
attamen,  ut  cunctis  erat  ille  benignior  altris, 

655  qui  cortesiae  causa  discommoda  nescit, 

saepeque  vilificat  se  met  gentilis  ad  omnes, 
sustinet  amplexus  atque  oscula  foeda  Bocali, 
et  quater  eiusdem  per  se  desgratia  fleta  est. 

Postea,  de  sociis  si  sciret  forte  coèllum, 

660  chiedit,  at  ille  asini  cum  bocca  raggiat  et  urlat, 
nec  brancare  potest  Baldus  quid  ragget  et  urlet. 

Ergo  dum  lingua,  manibus  quòque,  dicere  nescit, 
annuit  almancum,  scossisque  moteggiat  orecchisi 
ut  Baldus,  sese  quo  praeparat  ire,  sequatur. 

665  Baldus  it  a tergo,  plantasque  observat  aselli. 

Non  procul  ecce  iterum  venit  obvia  pulchra  puella, 
quam  modo  cum  secum  falsus  Pasquinus  habebat. 

Ipsa  quidem  tunc  sex  ammalia  fune  ligarat: 
taurum,  aprum,  lyncem,  simiam,  vulpemque,  cavallum, 
670  retroque  tirabat,  posita  feritate,  tot  agnos. 

At  propius  Baldo  venienti  quando  propinquant, 
protinus  incipiunt  calzis  et  cornibus  atque 
morsibus  obniti,  cercantes  rumpere  cordas. 

Miratur  Baldus,  remanensque  interrogat  illam: 


96  BALDI 

675  quae  sua  vel  virtus,  vel  fraus  ammalia  vincat. 

Nil  maga  respondet,  sed  nectit  in  arbore  funem, 
contraque  barronem  turpis  meretricula  currit. 

— Mecum  (si  sapias)  — dicebat,  — splendide  barro, 
mecum  balneolos  venies  intrare  paratos. 

680  Utere  me  liber,  formosula,  respice,  quam  sum. 
Candidulas  habeo  genulas,  rubeosque  labrettos. 
Fessulus  es,  nec  ego  minus  exto  lassula,  mecum 
languidulos  foveat  noster  tibi  lectulus  artus.  — 

Sic  ait,  et  Baldo  sinulum  lassivula  solvit, 

685  et  dare  basiolum  celerat  putanella  baroni. 

Baldus  eam  subito  cognoverat  esse  puellam, 
quam  nuper  vidit  peregrinam  cum  peregrino. 
Transmutasse  suos  compagnos  iudicat  illam, 
inque  animalorum  fazzas  voltasse  tapinos. 

690  Ergo  manu  celeri  per  trezzas  corripit,  atque 
mobilior  gatto  saltat,  quum  graffat  osellum. 

At  desdegnatur  fragilem  vir  battere  sexum: 

sat  sibi  bastat  enim,  quod  primum  tornet  ad  esse 

illa  sibi  socios,  et  vadat  postea  quo  vult. 

695  Nudam  ergo  spoiat,  sed,  dum  spoiatur,  in  unam 
coepit  converti  vecchiazzam,  dentibus  orbam, 
sguerzam  calcagnis,  oculis  et  lumine  gobbam. 
Baldus,  garofolum  qui  se  brancasse  putarat, 
hanc  ubi  prae  manibus  miravit  habere  carognam, 
700  protinus  obscenam  stomacosa  fronte  relinquit. 

Illa  cito  scampat,  nudatis  undique  membris, 
dumque  stat  in  pedibus  Baldus  mirare  quo  ibat, 
adfuit  huc  subito  facies  veneranda  Seraphi, 
expediensque  suas  magicis  cum  versibus  artes, 

705  circulat  in  sabia  numeros,  quibus  omne  trematur 
protinus  infernum,  veniuntque  in  frotta  diabli. 

Hic  magus  astringit  cornutos  cannine  porcos 
tollere  prestigium,  nostrasque  reducere  formas 
humanis  oculis,  et  res  monstrare  prout  sunt. 

710  Spingitur  extemplo  simiae  de  corpore  Cingar, 


LIBER  VIGESIMUS  TERTIUS 


de  bove  Fracassus  balzat,  de  linze  Lyronus, 
Hippol  singiarum  disvestit  protinus  aprum, 
de  toto  Centaurus  equo  fit  mezus,  et  ipse 
Falchettus  vulpem  reicit,  Bocalus  asellum. 

5 Mutavere  pilos;  si  vezzurn  nescio  certe. 

At  quia  candela  est  ad  virdum  usque  culamen, 
at  quia  consumpsit  vodata  lucerna  stopinum, 
multa  per  adessum  dixi,  damatina  venito. 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - il. 


LIBER  VIGESIMUS  QUARTUS 


Iamque  suae  gentis  satis  amplam  Gelphora  caedem 
audierat,  nec  non  propriis  aspexerat  occhis. 
Obstupet,  ac  facti  duin  cercat  scire  casonem, 
ecce  supragiungit  nudis  vecchia  illa  culattis, 

5 quae  Baldi  artilios  peradessum  fugerat  uncos. 

Qualis  multoties  vulpazza  fugita  taiolis, 
cui  sex  turba  fugam  dederit  villana  miaros, 
scridaritque  retro:  — Day,  day,  pia,  para,  repara,  — 
ipsaque  scaltra  ferens  caudam  de  retro  levatam, 
io  indeque  puzziferas  vomitans  culamine  loffas, 
fecerit  assaium  sanam  portasse  gonellam, 
anxiat,  et  brazzum  linguae  butat  extra  ganassas, 
talis  vecchia  quidem,  vecchiarum  stronzus,  arivat, 
gentis  amorbatrix,  quae  nunc  ita  bella  parebat. 

15  Ansat  et  ansando  narrat  vidisse  legiadri 

zuffum  hominis,  quo  non  vultu  rubestior  alter: 
forte  cavallerum  unum  de  errantibus  esse, 
qui  velut  Orlandus  veniat  destruggere  fatas; 
octoque  cum  secum  armatos  guidare  barones, 

20  qui  possent  solis  coelum  confundere  sguardis. 

Hos  tamen  in  vistas  varias  cangiasse  ferarum, 
rendere  qui  secum  voluere  libidinis  actum. 

Illius  at  castos  mores  animumque  baronis 
ad  propriam  subito  cunctos  tornasse  figuram. 

25  Nil  pulchras  valuisse  sibi  nudasse  mamillas, 
nulla  superstitio  quippe  illuni,  nulla  lusinga 


IOO 


BALDI 


ingannare  potest,  hunc  forsitan  esse  Seraphi 
aguaitum,  qui  semper  habet  pensiria  calda 
ut  ruat  omnino  felicia  regna  stryarum. 

30  Qua  propter  fieri  deberi  provisio  talis, 
qualis  multorum  faciat  pentire  pacias, 
qui  sic  praesumant  cum  diis  committere  pugnam. 

Gelfora  quam  primum  facier  cotalia  sensit, 
praesta  suam  mandat  sibi  retro  currere  guardam. 

35  Fit  cridor,  armorumque  sonus,  crepitusque  tubarum, 
campanae  ad  don  don  fitur  concursio  gentis, 
intornumque  suae  calcatur  squadra  reinae. 

Sed  diavolorum  legiones  mille  tresentae, 

quae  simul  hic  inter  miseros  squaquarare  solebant, 

40  protinus  (experti  quondam  quae  forcia  Baldi  est) 
inde  levant  campum,  cercant  ve  altronde  loginos. 
Senserat  hunc  Baldus  strepitum.  — Seguitate,  sódales, 
dixit  et  adversus  palazzum  dirrigit  ormam. 

En  procul  apparens  magna  Gelfora,  fortius  urlat 
45  bestia,  quum  Baldum  vidit,  comitantibus  altris. 

Haec  super  auratam  celerat  tirata  carettam, 
quam  seguitant  edam  nympharum  quinque  barozzi. 
Non  unquam  regina  fuit  pomposior  ista. 

Quattuor  albentes  palafreni,  terga  coperti 
50  drappibus  ex  auro,  strassinant  retro  quadrigam. 

Ipsa  tenetque  inanu  sceptrum,  doramque  coronam 
in  testa,  et  rutilo  trezzas  diademate  calcat. 

Praecedunt  famuli  centum,  totidemque  staferi: 
quisque  galone  tenet  seu  spadam  sive  fachinum. 

55  Longa  sequit  series  hominum  muschiata  zibettis, 
qui  cortesanos  se  vantant  esse'  tilatos, 
quorum  si  videas  mores  rationis  ochialo, 
non  homines  maschios,  sed  dicas  esse  bagassas. 
Cortesan us  erat  tunc  verus  tempore  vecchio, 

60  quum  rex  ille  produs,  rex  ille  bonissimus  Artu, 
egregiam  tenuit  chortem,  tavolamque  rotundam. 

Quis  fuerit,  scitur,  Tristanus,  Lanzaque  lottus, 


LIBER  V1GESIMCS  QUARTUS 


IOI 


quis  quoque  Galvanus,  nec  non  bella  altra  brigata, 
quae  regis  fameia  fuit,  pulchraeque  Ginebrae. 

65  Tunc  amor  indossum  seu  faldam,  sive  corazzarci 
portabat,  colpisque  spadae  acquistabat  honorem. 

Cui  sudoris  aquae,  cui  siccae  pulvis  arenae 
muschius  et  ambracanus  fuerant,  storaxque  Levanti. 
Tunc  cortigiani  facies  fuit  apta  placendi, 

70  et  moizinandi  rigidae  praecordia  damae, 
quando  lavabatur  solo  sudore  celatae, 
quando  nigrabatur  sabiis  sub  sole  boiento. 

Tempore  sed  nostro,  prò  dii,  secloque  dadessum, 
non  nisi  perfumis  variis  et  odore  zibetti, 

75  non  nisi  seu  zazarae  petenentur,  sive  tosentur, 
brettis  velluti,  nec  non  scufiotibus  auri, 
auri  cordiculis,  impresis  atque  medais, 
millibus  et  frappis  per  calzas,  perque  giupones, 
cercamus  charum  merdosi  gerinen  amoris. 

80  En  modo,  dum  celerem  castigat  Gelfora  cocchium, 
subsequitantque  aliae  vaccarum  quinque  carettae, 
has  veluti  nymphas,  divas,  charasque  madames, 
cortesanelli  sociant,  illisque  ragionant 
nescio  quos  sognos,  passata  in  nocte  vedutos, 

85  et  portantinas  properantes  supra  mulettas, 
dente  bachettinas  vadunt  rodendo  politas, 
mentitosque  focos  narrant,  recitantque  sonettos, 
sat  male  stringatos,  ac  parlant  mille  baianas, 
menchionasque  suo  dicunt  in  amore  fusaras. 

90  Baldus  ab  aitano  tumulo  procul  omnia  visu 
coeperat,  et  ridens  ita  raggionabat  amicis: 

— Cernite,  compagni,  de  tantis  millibus  unum 
non  hominem  video,  non  qui  lignaminis  ensem 
disfodrare  sciat,  peius  tirare  stocatam. 

95  Hi  sunt,  quos  tantum  manifestat  barba  viriles, 
caetera  conveniunt  muliebribus  apta  conocchis. 

Sed  volo  quod  pulcram  faciamus  horhora  prodezzam. 
Fingamus,  quaeso,  fingamus  habere  pauram 


102 


BALDI 


de  meretrice  ista,  per  quam  cuncta  omnia  puzzant. 
ioo  Stemus  et  attenti,  quae  nobis  damna  parentur.  — 

Talia  cum  sociis  dum  sic  sic  Baldus  acordat, 
ecce  propinquabat  tandem  regina  stryarum 
Gelfora,  quae  cernens  armatos  stare  barones: 

— Ola,  quid  — inquit  — adest?  O res  non  cognita  maium  ! 
105  Cernitis  humanam  (quo  tanta  pacia?)  brigatam? 

Qui  sunt  hi  porci?  Qui  sunt  hi  brutta  somenza? 
Nunquid  habent  animo  tam  grandem  prosopopeiam, 
ut  mea  praesumant  intrare  ad  regna,  gaioffi?  — 

Dixerat,  et  spazzat  trombettam  protinus  unum, 
no  ut  sciat  unde  hominum  veniat  baldanza  malorum, 
qui  bastent  animum  sic  tecta  subire  deorum. 

Ille  galoppando  non  spiccat  ab  ore  canoram 
ton  tararan  frifolo  trombam,  fin  donec  arivat 
Baldus  ubi,  comitesque  manent,  finguntque  pauram. 

115  Ad  quos  his  parlat  dictis  trombetta  superbis: 

— O poltronzones,  quae  phantasia  guidavit 

sic  vos  per  dominum  nostrum,  sic  absque  riguardo, 

huc  ad  clausuras  et  loggiamenta  deorum? 

An  fors  nescitis  haec  esse  palatia  divùm? 

120  Tanta  ne  vos  vostrae  tenuit  fidanza  canaiae? 

Maturate  lugani,  subitique  levate  trabaccas. 

Siccine  bastardi,  zaltrones,  gensque  tegnosa, 
gensque  spelorza,  sacrum  venistis  tangere  limen? 

Ad  vos  me  mandat  venerabilis  illa  virago 
125  (Cingar  ait  tacitus:  — Venerabilis  illa  putana — ) 
quae  tenet  imperium  sub  se  regnaminis  huius. 

Aut  vos  ire-  iubet  lontanos  partibus  istis, 
aut  scorrozzatam  chini  veniatis  ad  illam, 
forte  sacrificium  meritabitis  esse  beatum, 

130  humano  quoniam  placatur  diva  cruore.  — 

Baldus  ait:  — O nos  istuc  male  nempe  capati  ! 

Cur,  quando  matres  nostrae  de  ventre  cagarunt, 
non  potius  mundo  tantos  peperere  navones? 

Andemus  miseri  sanctum  componere  numen, 


LIBER  VIGESIMUS  QUARTUS 


103 


135  numen  adoremus  coeli,  quod  forte  pregheris 
spegnitur  humanis  natura  colerica  divùm.  — 

Compagni  risu  tacito  sub  pectora  creppant, 
fazza  tamen  magnum  simulat  defora  dolorem. 

Omnes  cum  testis  bassis  andare  comenzant, 

140  ac  si,  post  schenant  manibus  colloque  ligatis, 
ad  scalam  forchae  conducat  boia  picandos. 

Tunc  trombetta  illos  dominae  praesentat  et  inquit: 

— Ecce  prophanarunt  hi  vestrae  regna  coronae.  — 
Gelfora  contremuit  bustum  tam  grande  Fracassi, 

145  interpellat  eum:  qui  sit,  quo  sanguine  venit. 

Respondet  tremulus:  — Sturlonus  nomine  dicor, 

Bressa  mihi  patria  est,  mea  razza  gigantibus  illis 
descendit,  qui  trare  Iovem  voluere  deorsum 
atque  inter  se  se  regnum  partire  deorum.  — 

150  Gelfora  plus  dentrum  tremuit,  cum  talia  sensit. 

Postea  fattezzam  Baldi,  vistamque  legiadram 

duna  guardat,  latosque  humeros,  strictumque  fiancum, 

protinus  in  paniam  vischiumque  Cupidinis  intrat. 

Ad  quem  sic  placidis  loquitur  cortesa  parolis: 

155  — Tu  quoque,  qui  sensum  te  prodis  habere  superbum, 

da  prolem,  nomenque  tuum,  genus  atque  tuorum.  — 
Baldus  respondet:  — Caposeccus  nomine  dicor, 
natus  adulterio  monachae  fratrisque  Caponis, 
qui  conceperunt  me  chiesae  retro  pilastrum. 

160  Postea  diabolo  de  me  fecere  sigillum. 

Sum  devotus  ei,  cui  dono  in  corpore  vitam. 

Unde  meum  patrem  vado  retrovare  Chiapinum. 

Me  mare,  me  tellus,  me  sydera  celsa  refudant; 
si  non  esse  Dei  possum,  decet  esse  diabli.  — 

165  Has  desperati  stupuit  regina  parolas. 

— Eya,  sacerdotes  — inquit,  — nunc  sacra  parate, 
atque  mihi  altaros  holocausti  condite  tantos, 
quantos  nunc  istos  homines  mactare  bisognat. 

Hunc  mihi  solettum  tamen  asservate  legiadrum, 

170  quem  volo  sit  primus  regali  eunuchus  in  aula.  — 


BALDI 


Haec  ea  dicebat  de  bello  corpore  Baldi. 

Praestiter  obedit  famulorum  turba  suorum, 
lignaque  portantur,  multusque  accenditur  ignis. 

Ecce  preti  et  frati,  curri  cottis  cumque  capuzzis, 

175  cantantes  veniunt  infrotta  boatibus  altis: 

— Eu  oe  iach  iach,  eu  oe,  pirila,  buf  baf.  — 

Quorum  qui  prior  est,  puvialem  portat  adossum. 
Turribuli  pinguem  mittunt  ad  nubila  fumum, 
incensaeque  faces  crepitant  altaria  circum. 

180  Gelforji  supra  caput  montaverat  alta  pilastri, 
ut  solet  in  summa  plantari  mole  colossus. 

Hic  dea  chiamari  vult,  hic  dea  porca  vocari, 
trombarum  clangor  rauca  cum  voce  frequentat 
tarara  ton  tarara,  ton  ton  tara,  tantara  taira. 

185  Cor  brillat  sociis  spadas  rancare  guainis, 

quos  ciet  ad  carnes  squarzandas  musica  trombae. 

Ipse  prior  Cayphas,  insemmaque  vescovus  Annas 
accedunt,  iugulumque  parant  scannare  Fracasso, 
inque  satis  largo  tepidum  addunare  cruorem 
190  vase  parecchiatur,  meschiandum  pane  stryarum. 
Praecipitur  curvos  illi  bassare  ginocchios, 
quem  prius  ut  vaccam  cum  cetta  cumque  securi 
discopare  volunt,  mox  collo  immergere  cultrum. 
llle  sed  impatiens  clamavit:  — Balde,  facenda  haec 
195  it  nimis  avantum,  nimis  haec  indusia  durat.  — 

Talia  dum  memorat,  se  drizzat  in  aèra  praestus, 
pontificemque  piat  digitis,  durosque  restringit 
artilios,  schiazzatque  illum  de  more  boazzae, 
dextraque  de  merdis  et  sanguine  tincta  remansit. 

200  Baldus  adocchiarat  guerram  iam  esse  comenzam: 

— Heus,  seguitate  — inquit,  sfodratque  celerrimus  ensem. 
Currit  ad  urtandum,  quam  diximus  ante,  colonnam, 
cuius  in  excelso  capitello  Gelfora  stabat. 

Cum  caput  innanzum  ruit  illa,  simulque  pilastrum, 

205  quam  piat  extemplo  Baldus  per  colla  cridantem, 
cui  dare  soccorsum  gens  infinita  ruebat. 


LIBER  VIGESIMUS  .QUARTTS 


105 


Sed  Cingar  comitesque  alii,  facto  agmine,  currunt, 
inque  illas  squadras  intrant  ut  fulmen  et  ignis. 

Ipse  gigas  clainat:  — Nunc  est  et  tempus  et  hora 
210  sacrificare  Deo  vacchasque,  hircosque  petulcos.  — 
Sic  dicendo,  probat  qualis  sit  tempra  bachiocchi. 

— Ah  porcinaiae  — cridat  Falchettus  et  Hippol,  — 
vos  ne  putavisus  nos  qualchos  esse  maruffos, 
scilicet  agnellos,  pegorasque  trovastis,  et  haedos, 
215  ut  pensaretis  sic  nos  mactare  diablo?  — 

Talia  bravando  feriunt  tuta  via,  nec  ullum 
sparagnant  colpum,  testasque  ad  sydera  mandant. 
Septem  mille  homines  sunt,  qui  sua  ferra  cavarant, 
et  Baldum  assaltant  propter  riscodere  porcam. 

220  At  celer  altorium  dat  Falco,  et  Cingar,  et  Hippol, 
Moschinusque,  aliique  simul,  qui  tempore  curto 
mortorum  ingenti  fabricarunt  aggere  montem. 

Turba  puellarum  fractis  fugit  inde  carettis, 
smarritaeque  sinus  lacerant  rumpuntque  capillos. 

225  Non  bonus  hic  perdit  Boccalus  tempus,  at  illas 
protinus  inseguitat  chiamando:  — State  ribaldae, 
state  putanellae,  quia  vos  frustare  bisognat. 

Quo,  quo?  State,  inquam,  ola,  spettate,  quo  itis? 
quo  ve  scapinatis?  Mea  nunc  vendetta  fietur. 

230  Siecine  me  nuper  vacchae  fecistis  asellum? 

siccine  grattastis  mihi  schenam  pectine  boschi?  — 
Haec  referens,  portat  scoriadam  forte  trovatam, 
qualem  Vegnesae  vidi,  quum  boia  putanas 
per  Merzeriam  frustat,  frustandoque  currit, 

235  tandem  arrivatas  chioccat,  tozzatque  tapinas: 
attamen  alquantum  sferzam  leggerius  offert, 
dum  capat  in  teneras  damas,  niveasque  putinas; 
tantum  scarcossas  vecchias,  lippasque  stryazzas, 
et  rofianazzas  stafilatis  tozzolat  aspris, 

240  terga  quibus  parere  facit  persutta  Lnbruzzi. 

Non  « pietas  » valet  hic  non  « perdonanza  » cridari, 
nam  mercadanti  Boccalus  fecerat  aures. 


BALDI 


Baldus  at  in  brazzis  reginam  portat  et  illam 
continuo  gens  tota  ruens  riscodere  cercat; 

245  unde  travaius  erat  certando  baronibus  ingens, 
tanta  superchiabat  calcatim  zurma  bravorum. 

Personat  incircum  campagna  cridoribus  altis, 
unde  inaris  pisces  veniunt  atterra  balordi, 
namque  super  pendet  pelagus  de  more  solari. 

250  Tunc  homines  superi  (nec  enim  scio  dire  bugiam) 
audivere  illam  liquido  sub  gurgite  guerram. 

Iamque  striam  Baldus  multo  sudore  ligarat, 
inque  suis  spallis  quoddam  portarat  in  antrum. 

Non  gens  ultra  sequit,  vel  mortua  vel  stropiata, 

255  parsque  fugae  studiat,  cercatque  per  abdita  scampum. 
Gelfora,  iam  tristo  portu  guidata,  diablos 
invocat,  ut  veniant  promissam  tollere  vitam. 

Sic  igitur  dum  stridet  adhuc,  malnata  piatur 
unguibus  innumeris  diavolorum  forte  cridantum, 

260  umbraque  in  infernum  cum  corpore  fertur  ab  illis. 

Iamque  fracassandi  domicilia  sporca  Fracassus 
coeperat  impresam,  longisque  ut  passibus  ibat; 
quo  iam  gelforeos  de  fundo  ad  tecta  palazzos 
sterneret,  ac  mundum  tanto  privaret  afanno. 

265  Ad  primam  subito  giuntam  de  marmore  grossum 
chioccat  pillastrum,  quod  stat  cantone  palazzi. 

Rumpitur  in  centum  volitantes  undique  pezzos, 
fitque  ingens  strepitus  de  travis,  deque  quadrellis, 
magnaque  terreno  camerarum  banda  ruinat, 

270  calzinaeque  leves  malnettant  astra  volando. 

Replicat  horribiles  colpos,  geminatque  bataium, 
trita  columnarum  fit  ruptio,  deque  supernis 
machina  muraliis  reboans  descendit  abassum. 

Indorata  cadunt  meschiatis  tecta  matonis, 

275  riccaque  picturis  vadunt  soiaria  terrae. 

Dumque  gigas  manibus  turrim  furibundus  aferrat, 
ecce  Seraphus  adest  in  fretta,  vocatque,  cridatque: 

— Parce,  gigas,  iam  parce,  gigas,  sic  poena  soluta  est. 


LIBER  VIGESIMUS  QUARTUS 


107 


Integra  stet  turris  prò  nunc,  quae  quando  ruatur, 
280  illico  quae  cernis  pelagi  fundamina  sursum 
pendula  cascabunt,  veluti  natura  chinarat, 
vosque  negabimini,  piscesque  cibabitis  omnes. 

Si  nescis;  turri  septem  clauduntur  in  ista 
fatales  statuae,  sex  cerae,  septima  plumbi, 

285  quas  simul  ad  quintam  lunam,  sub  monte  Tonalo 
composuere  striae  septem:  Madoia,  Catoia, 

Stanaque,  Birla  soror,  Sberliffaque,  Cantara,  Dina. 
Quam  primum  frangas  turrim,  guastesve  figuras, 
postizzus  locus  hic  in  fumum  protinus  ibit, 

290  vosque  bibetis  aquas,  plus  quam  sit  voia  bibendi.  — 
Venerat  huc  Baldus,  mazzatis  denique  cunctis, 
conciliumque  suis  cum  coinpagnonibus  edit: 
et  quid  sit  tandem  faciendum,  voce  domandat. 
Cingar  ad  infernas  suadet  caliare  masones, 

295  quas  Serraphus  ait  non  multum  longe  catari. 

Haec  ve  relinquatur  Serrapho  impresa  ruendi 
regna  stryanismi,  turrem,  statuasque  levandi. 

Tunc  omnes  favere  manu,  favere  paroiis 
Cingaris  arditae  menti,  laudantque  talentum 
300  hunc  animi,  quo  non  mundo  generosior  alter. 

Attamen  ipse  manet,  Baldo  mandante,  Gibertus, 
quem  retinet  secum  Serraphus  amatque  galantum. 
Ad  phleget’nontaeas  igitur  cascare  cavernas 
voia  stat,  una  quidem  Baldo  paret  horula  centum 
305  posse  diabolicas  rursum  assagiare  prodezzas. 

Ecce  iterum  scuras  animoso  corde  latebras 
introèunt,  callantque  magis  per  clymata  centri. 
Gemma  tamen  fulget,  quam  Baldus  servat  in  elmo, 
qua  cernunt  aditus  et  multa  pericula  schivant. 

310  Semper  ad  in  giusum  facili  labente  camino 
frettantes  abeunt,  Baldi  praeeunte  lusoro. 

Centum  stradiculas,  centuinque  viacula  iam  iam 
incipiunt  reperire  simul  concurrere  in  unam 
ingentem  stradam  variis  venientia  bandis. 


BALDI 


315  Dico  quod  innumeras  retrovant  bine  inde  viettas 
derivare  suos  fines  ad  grande  viaggium, 
quem  spatiosa  menat  stygiis  contrada  paésis. 

Quales  in  veneta  nos  cernimus  urbe  canales 
undique  menantes  barcas,  descendere  in  unum 
320  maiorem,  bravumque  nimis,  grossumque  canalem, 
tales  stradiculae,  calles,  sentina  mille 
conveniunt,  monstrantque  notas  ea  singula  scriptas, 
unde  potest  sciri  qua  quisque  caminus  ab  urbe 
bue  descendat,  agatque  suas  huc  illa  brigatas. 

325  Est  via  quam  drizzat  Florentia,  Roma,  Milanus, 

Zenova,  Neapoli,  Vegnesia,  Parma,  Bologna, 

Lyon,  Avignonus,  Parisus,  Buda,  Valenza, 
Constantinopoli,  Cairus,  sedesque  Cipadae. 

Denique  quodque  solum,  quaeque  urbs,  arx,  villa,  caminum 
330  huc  drizzat,  portatque  suas  ad  tartara  pravas 
malnatasque  animas,  quarum  tot  milia  nigrum 
continuo  ingombrant  baratrum,  quot  milia  toto 
muscarum  mundo  nascunt  in  millibus  annis. 

Quo  magis  ante  itur,  magis  orbita  largior  umbras 
335  excipit  innumeras,  tacito  rumore  gementes. 

Baldus  compagnis  nulli  parlare  comandati 
dumque  illi  parent,  dumque  alta  silentia  servant, 
ecce  caput  stradae  se  se  dilatat  in  amplam 
campagnam,  horribilem  et  cinerum  de  pulvere  carcam. 
340  Subterrana  illic  ventorum  flamina  regnant, 

prò  quibus  efficitur  mundo  teremotus  in  isto; 
impetuosa  ferunt  cineres,  agitantque  savornam 
per  largos  campos,  redolentes  sulphuris  oybo. 

Gaudet  in  hac  rerum  Baldus  novitate,  Lyronem 
345  admonet  atque  alios  nulla  de  sorte  pavere. 

— Quid?  — Falchettus  ait  — dum  te,  mi  Balde,  videmus, 
non  sgomentabit  nos  quanta  canaia  sub  orco 
stat  diavolorum,  nec  quanta  sub  aere  stridet.  — 

Dixerat,  et  saltans  animo  se  monstrat  aiegro, 

350  contraque  terribiles  ventos  ruit  huc,  ruit  illuc. 


LIBER  VIGESIMUS  QUARTUS 


109 


Cingar  eum  sequitur  scherzando,  trufantque  vicissim. 
Ambo  simul  rident,  saltant,  vaduntque,  reduntque. 
Quales  agnelli  fugiunt,  matremque  relinquunt, 
quattuor  et  pedibus  gnizzant  et  in  aera  pirlant; 

355  ast  ubi  sentitur  lupus  exurlare  propinquus, 
confestim  pavidi  se  matris  ad  ubera  tornant; 
pastor  adest,  grossumque  canem  sibi  chiamat  apressum: 
talis  Falchettus  laeto  cum  Cingare  spassum 
grande  piat,  curruntque  ambo  lontanius  altris; 

360  ast  improvisos  prigolos  si  forte  catabant, 

praestiter  ad  portum  Baldi  remeare  videbas, 
inde  sub  illius  combattere  fortiter  umbra. 

Qui,  velut  awezzat  caporalis  providus,  ipse 
de  se  non  curat,  tantum  risguardat  amicos. 

365  Ad  caput  interea  campagnae  scurus  et  asper 

boscus  adest,  ac  sylva  pavens,  non  consita  myrthis, 
non  lauris,  platanis,  ulmis,  altisque  cipressis; 
at  nigrae  taxus,  aconita,  malaeque  cicutae, 
grandilitate  pares  alpino  in  culmine  fagis, 

370  toxica  mortiferi  sudant  de  cortice  sughi. 

Introit  ante  alios  Baldus,  nova  cernere  gaudet, 
perque  venenifluas  nihil  aestimat  ire  latebras. 

Incipiunt  iam  longe  gravem  sentire  bagordum, 
murmur  et  insolitum,  tanquam  tempesta  petrarum, 

375  vel  magis  ad  guisam  pelagi  battentis  arenam, 

quando  fremit,  vastasque  polo  subgurgitat  undas. 

In  finem  boschi  retrovant  intramina  grandis 
portazzae,  nunquam  chiusae,  sed  semper  apertae, 
per  quam  trenta  pares  intrant  insemma  carettae, 

3S0  verbaque  sic  duro  saxi  frontale  notantur: 

— Regia  Luciferi  dicor,  bandita  tenetur 

chors  hic,  intrando  patet,  ast  uscendo  seratur.  — 

Fracassus  ridet:  — Subeamus  adunca,  sodales. 

Non  regrediendi  dabitur,  ut  cerno,  facultas.  — 

3S5  Introéunt  igitur,  tenebris  appena  resistit 

carbonus  Baldi;  sed  folta  in  nocte  tumultant, 


I IO 


BALDI 


horrisonasque  tonant  scurissima  regna  querelas. 

Ecce  tavernarus  tandem  barbatus  in  illos 
obvius  accelerat,  vivosque  in  corpore  mirat. 

390  — O — secum  parlat,  — quae  cosa  novella  videtur!  — 

Sic  ait,  et  mulcens  foltos  ad  menta  pelazzos, 
stat  penserosus,  stupidus,  sensuque  revoltat: 
debeat  an  similes  scotto  invitare  brigantes. 

Tandem  guarnazzam  cingens,  brotaminis  unctam: 

395  — Vultis  — ait  — nostrani,  compagni,  intrare  tavernam?  — 

Boccalus  raptim  responsum  primior  affert. 

— Quid  cercandum  aliud?  Bona  si  tibi  caneva  primum. 
inde  bonae  quaiae,  bona  lonza,  bonique  capretti, 
ecce  parecchiamur  simul  omnia  ventre  locare, 

400  et  pagare  simul  patefactis  omnia  borsis.  — 

Ostus  ait:  — Mecum  veniatis,  non  mihi  desunt 
et  pernicones,  et  frolla  carne  fasani, 
et  vinum  garbum,  et  vinum  dulce  Reami.  — 

Sic  ait,  ingrediens,  mensasque  parare  comandat. 

405  Hunc  omnes  seguitant,  sed  Baldus  inanzior  altris, 
compagnisque  facit  per  opaca  silentia  scortam, 
donec  eos  salam  conduxerat  ostus  in  amplam, 
in  qua  mille  animas  epulis  catavere  sedentes, 
mangiantesque  instar  porcorum  dente  famato. 

410  Sunt  etenim  magrae  vultu,  nigraeque  colore, 

sunt  sguerzae,  gobbae,  slancatae,  suntque  carognis 
omnibus  aequandae,  nimio  puzzore  malorum. 

Irruit  ad  mensam  iocunda  fronte  Bocalus, 
inque  piatellum  dum  vult  extendere  griffum, 

415  protinus  indretum  vultu  pallente  retirat; 

qui  pensando  aliquem  forsan  gremire  caponem, 
gremiturus  erat  scurzum,  turpemque  marassum. 

Accedit  propius,  factum  discernere,  Baldus. 

Quali  cum  guisa  gattum  rosegare  codaium 
420  aspicias,  quando  sibi  retro  cauda  tiratur, 

striccaturque  simul,  manibus  per  forza  retentus, 
qui  fremit  et  faciens  gnao  gnao  se  ingordus  anegat; 


LI  BER  VIGESIMUS  QUARTUS 


I I I 


illas  sic  animas  contemplat  Baldus  edentes 
vipeream  carnem,  rospos,  variasque  vivandas, 

425  unde  venenorum  mors  invitabilis  exit. 

Praeterea  aspideo  completas  sanguine  tazzas 
sorbebant,  oculosque  foras  sorbendo  butabant, 
ut  solet  infirmus  cui  Ierae  p>ocula  dentur. 

Corripit  interea  rigidam  post  fercula  sferzam 
430  ostus,  et  intornum  menando  licentiat  illas, 

namque  novas  alias  quoque  pasturare  bisognat. 
Impetuosae  igitur  abeunt,  subeuntque  novellae, 
quas  etiam  cogit  putridis  accumbere  mensis. 

Mox  ait  ad  Baldum,  sociosque:  — Sedete,  bricones, 

435  seu  vos  mangietis,  seu  non  mangiare  voiatis, 
omnino  faciet  mysterum  sol  vere  scottum.  — 

Sic  dicens,  alzat  scoriatae  quinque  catenas, 
hinc  menat  et  zif  zaf  resonando  percutit  Hipol, 
quem  male  provistum  tollit  de  peso  levatum, 

440  atque  suo  fratri  Lyrono  buttat  adossum: 

amboque  schenadam  pariter  cascando  piarunt. 

— Illa  quidem  vestra  est  — Boccalus  parlat;  — habetis 
praevendam  vestram,  tamen  hanc  non  curo  biavam.  — 
Sic  ait,  et  scapolat,  cantoneque  delitet  uno. 

445  Baldus  arostitum  rapit  improviste  dragonem, 
inque  tavernari  mostazzum  concite  iactat, 
manserit  ut  medio  faciei  stigma  notatum. 

Non  tamen  hoc  tantum  colpo  fuit  ira  baronis 
sat  contenta,  tirat  cum  rosto  insemma  saporem 
450  ingentis  pugni,  qui  dextram  tozzat  orecchiam, 

unde  tramazzanti  chioccat  quoque  terra  sinistram. 
Cingar  ait  ridens:  — Nondum  mangiavimus,  et  tu, 
Balde,  comenzasti  scottum  pagare  tavernae.  — 
Respondet  Baldus:  — Sic  Hippolis  esca  soluta  est.  — 
455  Interea  Virmazzus  eas  interrogat  umbras: 
cur  veniant  illam  sic  albergare  tavernam, 
curque  vencnosas  ingoient  atque  tracannent 
has  victuarias,  plenosque  cruore  becheros. 


BALDI 


Cui  maior  sic  umbra  gemens  suspirat  et  inquit: 

4.60  — Quaelibet  infernis  cruciatibus  alma  ferenda, 

corpore  cum  primum  posito  descendit  ad  orcum, 
anteque  quam  vadat  grottas  habitare  statutas, 
hoc  diavolazzo  prius  invitatur  ab  osto, 
quem  Griffarostum  diabolica  zurma  domandat. 

465  Nec  tamen  invitum  contemnere  possumus  istum, 
nolentes  etenim  ferri  scoriada  coércet. 

Qua  propter  quantas  animas  ingombrat  avernus, 
iste  tavernarus  marzo  mangiamine  pascit.  — 

Dixerat  haec,  alias  en  rursus  adire  videbant, 

470  unde  iubet  propter  fastidia  Baldus,  ab  illa 

compagnos  betola  stomacosa  cedere  tandem. 

Protinus  egressi  denso  se  se  agmine  stringunt, 
namque  illic  adeo  grossa  est  fuscatio  noctis, 
ut  valeas  edam  gladio  taliare  tenebras, 

475  perdere  vel  se  se  potuissent  unus  ab  altro. 

Iussu  ergo  Baldi  modicum  fecere  drapellum, 
atque  capellettis  similes  insemina  dunantur, 
namque  stradiotti  leggeras  supra  pedrinas, 
quando  coreriam  faciunt  inimica  per  arva, 

480  non  se  spernazzant  veluti  poltrona  canaia, 
veruni  groppetto  strictim  calcantur  in  uno, 
donec  aquistatis  parlent  sperone  botinis, 
atque  — Cavalla  grisa  bre  bre  — vel  — Pospodo  — dicant. 
Baldus  praecedens  sfodratum  baiulat  ensem, 

485  at  se  Boccalus  nunquam  lontanat  ab  ilio, 

seque  volunteram,  dum  corde  tremante  cacabat. 
vellet  in  illius  totum  se  abscondere  costis. 

Saepe  agnusdeos  faciebat  fronte  revolta. 

Iam  procul  ascoltant  strepitum  rumoris  aquosi, 

490  non  aliter  quando  laxatur  brena  molinis. 

Baldus  ad  hunc  sonitum  tendit,  drizzatque  pedattas, 
arrivantque  illue  nigras  Acherontis  ad  undas, 
qui  semper,  veluti  Porrettae  balnea,  fumat. 

Illic  circa  suas  testas  bine  inde  volazzant 


LIBER  VIGESIMUS  QUARTO S 


113 


495  innumerae  flentes  animae,  vocitantque  Charontem, 
quas  ille  ad  ripam  debet  passare  sinistrarci, 
sed  non,  transactis  iam  giornis  octo,  videtur. 

Cingar  in  hoc  tantum  sociis  longatur  ab  altris, 
namque  coactus  erat  natura  figere  termen, 

500  sive  super  littus  l'ungum  plantare  novellum, 

vel  potius  dicam  lombardam  promere  quaiam. 
Iamque  bragas  implens  bue  illue  ibat  a nasum, 
ut  brachetta  solet,  quae  leprem  china  sausat. 

Sed  non  hic  leporem,  sed  non  trovat  ille  caprettum, 
505  sed  iuvenem  mortum,  quo  sic  improvidus  urtat, 
quantos  unde  pilos  habuit  per  corpus  arizzat. 

N'ec  destringatis  bene  tunc  in  littore  calzis 
se  se  bassarat,  fosso  nascostus  in  uno, 
totum  per  calzas  se  repperit  esse  zibettum, 

510  nam  cagarella  metu  procedit  saepe  gaiardo, 
imo  paura  magis  poterit  bastabilis  esse 
destiticare  cito  stiticas  in  ventre  budellas, 
quam  per  chrysterii  pivam  decoctio  malvae. 

Cingar  se  retrahit,  ceu  qui  pede  presserit  anguem, 
515  et  iuvenem  attonita  guatabat  mente  galantum, 
qui  stramortitus  re  vera,  non  ibi  mortus, 
ut  parebat,  erat,  lachrymisque  bagnarat  arenam. 

— Ayme  — Cingar  ait,  — quae  nam  fortuna  guidavit 
te,  puer,  huc?  aut  quo,  sic  vivo  corpore,  vadis?  — 
520  Dixerat,  et  se  se  paulatim  proximat  illi, 
vultque  experiri  si  vitam  liquerit  istam. 

Praestiter  amotis  sbarrattat  pectora  pannis, 
cercat  et  un  pocum  tastat  sub  corde  calorem, 
unde  datur  scire  nondum  spudasse  fiatimi, 

525  nec  Requiem  aeternam  fuerat  cantare  bisognus. 

At  pensare  nequit  foggiani,  quae  suscitet  illum. 

Non  ibi  credat  aquis  vultum  sbrofare  rosatis, 

non  ibi  odorifero  venas  fregare  cirotto, 

non  ibi  speret  aquam  de  flumine  tollere  frescam, 

530  namque  venenosis  Acheron  ibi  fluctibus  ardet. 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - n. 


S 


I 


114  BALDI 

Per  mancum  ergo  malum  caldani  spinavit  orinam, 
et  iuvenis  venas,  polsos  et  tempia  bagnat. 

Ille  pudicino  pissamine  Cingaris  unctus, 
paulatim  forzas  revocare  per  ossa  comenzat; 

535  en  bellam  frontem,  bellos  en  schiudit  ocellos, 
hasque  parolinas  inspecto  Cingare  parlat: 

— Sis  benedictus  homo,  tal  qualis  barro  fuisti, 
qui  medio  morto  transtullum  tale  dedisti. 

Non  hoc  fecisset  medicinae  inventor,  Apollo.  — 

540  Cingar  eum  tollit  de  terra  et  talia  profert: 

— O formose  puer,  quàe  nani  desgratia  tanta  est? 
quae  ve  locis  istis  te  sors  adversa  butavit?  — 

Cui  sic  responsum  magno  facit  ille  dolore: 

— Est  mihi  de  schiatta  Cipadae  pessima  mater, 

545  ipsa  patrem  Baldum  praesenserat  esse  negatum, 
unde  novum  subito  zaffavit  vacca  maritum, 
de  quo  quamprimum  tres  fecit  scroia  fìolos. 

Meque  simul,  fratremque  meum,  de  sanguine  Baldi, 
contempsit,  propriamque  casam  nos  linquere  fecit. 
550  Grillus  ego  dicor,  fratrem  dixere  Fanettum. 

Amboque  nassuti  sumus,  uno  ex  ventre,  gemelli. 
Ambo  universam  mundi  cercavimus  oram, 
dilectum  patrem  Baldum  cagione  catandi. 

Post  mare,  post  terras  multo  sudore  vagatas, 

555  post  assassinos,  ladros,  pelagique  travaios, 
ad  desperatam,  velut  aiunt,  fecimus  ambo: 
tartaricas  nobis  placuit  cercare  inasones, 
mancum  stimantes  vitam  quam  quinque  lupinos. 

Ast  ubi  nos  fortuna  locum  deduxit  ad  istum, 

560  nos,  inquam,  medios  longa  stracchedine  mortos, 
affuit  ecce  Charon,  praesentis  nauta  riverae, 
qui  tenet  officium  curvo  transferre  batello 
damnatas  animas  et  ademptas  morte  secunda. 

Ergo  rogabamus  si  nos  trascendere  vellet, 

565  sponentes  illi  causam  pietatis,  amoris 

et  fidei,  quam  nos  patri  debere  tenemur. 


LIBER  VIGESIMUS  QUARTUS 


115 


Ille  ribaldonus,  crestosus  vecchius,  et  omni 
fraude  sat  impressus,  velut  omnis  nauta  catatur, 
promisit  nos  velie  quidem  passare  delaium, 

570  sed  non  insemmam,  dicens  quod  transiet  unus 
post  alium,  fietque  duplex  vogatio  nostra. 

Et  causam  tulit  hanc:  — Ne  scilicet  ipsa  periret 
gundola,  corporibus  sic  sic  onerata  duobus.  — 

Hac  igitur  ratione  meus  germanus  abivit, 

575  nec  per  sex  giornos  ultra  mihi  barca  retornat, 
absque  meo  charo  dilecto  fratre  remansi, 
ducitur  in  baratrum,  sine  quo  iam  vivere  nolo.  — 
Cingar,  id  ascoltans,  exiverat  extra  seipsum, 
fecerat  et  veluti  faciunt  qui  nocte  vaneggiane 
580  In  pueri  facie  fixissima  lumina  tendit, 

et  Baldi  chieram  sembiante  notavit  in  ilio. 
Immaduere  statim  scolato  pectore  guanzae 
ac  adolescentis  fronti  dedit  oscula  centum. 

— Pone,  puer  — dixit,  — spaventum;  pone  travaium, 
585  pone  doiam  cordis,  nec  fle,  tibi  prospera  barca  est. 
Non  procul  esse  tuum  patrem,  tibi  nuntio,  Baldum. 
Dixerat,  et  versum  ripas  Acherontis  afrettat, 
ut  referat  Baldo  solatia  tanta  parenti. 

Qui  vocat  interea  bravosa  voce  Charontem, 

590  et  giurat  quod  vult  sibi  pugnis  rumpere  schenam, 
ni  subito  ad  prodam  veniat,  cimbamque  reducat, 
qua  tot  debentur  ripae  passarier  altrae 
tardantes  animae,  quarum  stant  littora  piena. 

At  bravat  indarnum,  ac  indarnum  semet  adirat. 

595  Unarn  namque  Charon  nympharum  regis  averni, 
nomine  Thesiphonam,  totus  brusefactus  amabat, 
nec  quid  speraret  tamen  ancum  pazzus  habebat. 

Sed  postquam  puerum,  nulla  mercede,  Fanettum 
donat  Thesiphonae,  quae  vult  concedere  noctem, 

600  ille  stat  indarnum,  stat  mattus,  statque  balordus, 
seria  postponens  carnali  cuncta  desio: 
cui  propria  utilitas,  cui  barchae  puzzat  aquistus, 


BALDI 


et  quod  aquistatur  seu  stento  sive  salaro 
dilectae  tribuit,  velut  est  usanza,  bagassae. 

605  Tantae  huc  ergo  animae  de  mundo  semper  arivant, 
ut  Baldi  carichent  humeros,  comitumque  suorum. 
Ignorant  etenim  miserae,  qua  in  parte  repossent, 
unde  super  spallas  illorum  mille  quiescunt. 

Harum  fert  plenas  iam  iam  Fracassus  orecchias, 

610  nec  non  et  nasum,  barbam,  capitisque  tosonos. 

Ille  frequens  crollat  testam,  stranutat,  arascat; 
sed  post  stranutum  redeunt,  iterumque  sotintrant 
antra  cavernosi  nasi,  testamque  busatam. 

Impatiens  tamen  ille  humeros  scossare  frequentat; 

615  sed  quo  plus  scossat,  plus  turba  molesta  ritornat. 
Hinc  examen  apum  cunctis  sua  testa  videtur, 
agmine  quae- denso  se  circa  foramen  adossant. 

Vel  potius  Fracassus  erat  bos  tempore  vecchius, 
cuius  sbercigeros  oculos,  musumque  bavosum 
620  rodere  contendunt  hinc  moschae,  ac  inde  tavani, 
quos  ut  discazzet  calzis  et  dente  molestos, 
absque  intervallo  pendentes  crollat  orecchias; 
sed  quo  plus  crollat,  plus  illi  ad  pascua  tornant. 
Cingar  at  interea  Grillum  deduxerat  illue, 

625  quem  praesentando  patri  sic  parlat  et  inquit: 

— Nosce,  pater,  natum;  genitor,  cognosce  nepotem. 
Hanc  tua,  Balde,  rosam  generavit  fronda  galantam. 
Protulit  hunc  nobis  tua  vivida  pianta  garolìum. 

Carpe  tuae  fructum,  pater,  arboris:  haec  tua  proles, 
630  hic  tuus  est  Grillus,  quem  parvum  liquimus  orbi.  — 
Baldus  ibi  stupida  mirabat  fronte  puellum, 
visceribusque  diu  motis  stetit  extra  seipsum, 
denique  nil  dubitans  illum  indolcitus  abrazzat, 
deque  suo  sic  sic  brazzando  fratre  domandat. 

635  Cingar  hoc  incaricum  narrandi  suscipit,  at  nil 
dicere  tunc  voluit  de  uxoris  crimine  Bertae. 

Talia  dum  stabant  lina  parlare  barones, 

ecce  venit  sbraiando  Charon,  chiamatque  bravazzus: 


LIBER  VIGES1MUS  QUARTt'S 


117 


— Papa  Satan,  o papa  Satan,  beth,  gimel,  aleppe. 
640  Cra  era,  tif  taf  noe,  sgne  flut,  canatanta,  riogna.  — 
Canutam  mentozzus  habet  sine  pectine  barbam, 
quae  bigolum  distesa  coprit,  tangitque  ginocchios. 
Non  habet  in  calva  solettum  fronte  peluzzum, 
ac  si  cum  rasa  testa,  penitusque  pelata, 

645  vellet  in  aspectu  populi  mazzare  gatuzzam. 
Strazzolenta  sibi  carnes  schiavina  covertat, 
quam  « saltinbarcam  » chiozotta  canaia  domandat. 
Navigat  in  fretta  super  orlum  navis  adunchae, 
stansque  pede  in  sponda  paret  cascare  deorsum, 

650  nec  cascare  tamen  metuit  quia  praticus  ille  est. 

Sic  barcarolos  venetam  vogare  per  urbem 
multoties  vidi,  quibus  ars  est  propria  remus: 
stat  super  ordellum  barchae  pes  unus,  at  alter 
pendulus  huc  illue  vadit,  stimatque  negottam 
655  si  quandoque  super  fluctus,  extraque  batellum, 
nil  penitus  toccans  audax  cum  morte  solazzat: 
per  strictos  tamen  illa  volat  barchetta  canales, 
illeque  schiavonus,  vel  morus,  vel  sarasinus, 
cifolat  et  cridat:  — Barca,  premique,  stalyum,  — 

660  nec  mancant  uno  tria  milia  cancara  giorno. 

Iamque  propinquabat  ripae  mala  fazza  Charontis, 
cumque  bravariis  animas  terrebat  acerbis. 

Baldus  at  in  furia  « poltronem  » nuncupat  illuni, 
nec  vult  intrando  barcam  restare  dedretum, 

665  sed  vix  ad  prodam  fuit  ànchora  ficca  lavacchio, 
ecce  implent  animae  busos  et  transtra  carinae. 

Sed  Charon,  aspecto  Baldo  sociisque,  cridabat: 

— Quae  vos  in  partes  nostras  ventura  guidavit? 

Ola,  quibus  dico?  si  barcam  scandere  vultis, 

670  ponite  corpoream  somam  carnisque  valisam. 

Una  mihi  cura  est  animas  transferre  solutas, 
non  altramenter  fluvium  passabitis  istum.  — 

Baldus  ait:  — Taceas,  taceas,  scornute  diavol, 
ad  caput  inchinum  nisi  vis  andare  sotacquam. 


BALDI 


1 18 

675  Nonne  hic  Meschinum  varcasti  corpore  ficcum? 
nec  mihi  communem  poteris  concedere  passum? 

Cui  dico?  dico  ne  tibi,  parone  bugiarde. 

Huc  accosta  ratem  nobis,  huc  volge  timonem. 

Quo  premis  in  laium?  in  quaium  dico,  maruffe.  — 
680  Non  Charon  ascoltat,  sed  navem  praestus  aretrat, 
quam  caricatam  animis  largum  dilongat  in  amnem. 
O puta  si  Baldus  rodit  furiando  cadenam, 
at  sibi  vendettae  concessa  est  nulla  facultas. 

Tunc  Fracàssus  ibi  largum  saltare  canalem 
685  praeparat,  et  spudans  manibus  se  retro  retirat, 

discorsamque  piat  vel  tres  vel  quinque  cavezzos; 
inde  movens  passus  longones,  inde  galoppans, 
inde  citum  corsum,  de  ripa  saltat  in  altram: 
quo  saltu  intornum  graviter  campagna  tremavit, 

690  terribilemque  omnes  balzum  stupuere  barones. 
Baldus  mandat  ei,  tota  cum  voce  cridando, 
ut  voiat  barbam  nautae  streppare  pilatim, 
rumpere  cervellum  ac  totos  corporis  ossos: 
mox  provet  an  possit  barcam  guidare  dequaium. 
695  Sed  Charon  attonitus  factus,  saltante  giganto, 

iam  rivat  ad  portum,  cunctasque  licentiat  umbras, 
quae  sfortunatae  de  navi  ad  littora  saltant, 
praecipitesque  volant  se  confessare  Chyroni, 
ut  confessatae  vadant  quo  andare  bisognati 
700  sive  in  boientae  caldaria  piena  resinae, 
sive  in  fornaces  vitri  fiuxique  piombi, 
sive  in  giazzatum  borea  cifolante  profundum, 
sive  inter  flammas,  basiliscos  atque  dragones. 

Sed  Charon  interea  non  vadit  tollere  Baldum, 

705  imo  tremat  guardans  splendenti  corpora  ferri. 

Non  procul  in  stipulis  fìuvialibus  atque  canellis, 
se  Fracassus  erat  nascostus,  ut  inde  piato 
tempore  comprendat  pian  pian  de  retro  Charontem, 
qui  dum  burchiellum  reficit,  pluresque  facendas 
710  expedit,  indusiatque  aliae  se  reddere  ripae. 


LIBER  VIGESIMUS  QUARTUS 


I 19 


Fracassus  tacite  se  densis  tollit  ab  ulvis, 
et  quachius  quachius  veniens  post  terga  Charontis, 
nil  strepitat,  digitisque  pedum  vix  signat  arenam. 
En  cito  per  collum,  sociis  plaudentibus,  illum 
715  zatfat,  et  intornum  bis,  terque,  quaterque  volutans, 
ut  solet  ongiutum  clamans  strozzerus  osellum, 
slanzat  eum  forti  tenebrosa  per  aera  brazzo. 

IUe  volat  nigras,  veluti  cornacchia,  per  auras, 
qui  nisi  dextra  Dei  festina  dedisset  aiuttum 
720  certe  fracassasset  quanta  ossa  in  corpora  gestat. 
Sed  per  aventuram  cascans  in  inania  centri, 
adiutus  levitate  fuit,  sanusque  remansit. 

Interea  magnus  barchettam  intrare  pusillam 
vult  gigas,  et  pensat  bonhomazzus  posse  teneri, 

725  ac  sustentari  tam  parvo  in  ventre  batelli. 

Sed  pede  vix  posito,  liquidis  schiflfettus  in  undis 
vult  ire  ad  fundum,  nec  fert  tam  grande  pilastrum. 
Anne  pulex  grossum  poterit  gestare  cavallum  ? 
anne  super  spallas  saccum  formica  Bolognae? 

730  Tunc  discreta  retro  se  se  persona  gigantis 
balzat,  et  alterius  foggae  passamina  cercat. 

Grattat  quippe  caput,  capitis  grattatio  guisam 
en  aliam  retrovat,  quam  tunc  tunc  fare  parecchiat. 
Cum  pede  dat  calzum  retro  in  culamina  barchae, 
735  quae,  velut  in  poppa  sofio  percussa  sirocchi, 
evolat  et  ripam  tam  velox  fertur  ad  altram, 
ut  nisi  iuvissent  hastas  porgendo  barones 
se  spezzasset  enim  duris  in  litore  saxis. 

Cingar  eam  retinet,  curvumque  ad  littus  apoggiat, 
740  montat  et  accipiens  remum  cridat:  — Ola,  sodales, 
intretis,  quoniam  passabimus  absque  Charonte.  — 
Conscendunt  igitur  navim  sub  Cingare  cuncti, 
non  tamem  insemma,  nimium  quia  pressa  negaret. 
Unum  post  alium  portat,  septemque  fiatis 
745  de  ripa  ad  ripam  guidata  est  Cingare  barca. 

Baldus  ridebat  dicens:  — Mirate,  sodales, 


120 


BALDI 


quantus  ad  officium  nocchieri  Cingar  habetur. 

Certe  hic  nec  forma  nec  discrepat  arte  Charontis. 
Cernite  terribiles  oculos  magramque  figuram. 

750  Quis  nam  illum  guardans  non  dixerit  esse  diablum? 
Cui  Boccalus:  — Ita  est,  chiozotti  fazza  videtur. 

Per  quem  si  nummos  voias  mandare  Venecis, 
quam  foret  impresam  speditus  et  aptus  ad  istam  ! — 
Cingar  respondet:  — Nec  tu,  Boccale,  biolchi 
755  officium  cazzando  boves  conducere  scires. 

Namque  volunteram  grassum,  carnemque  salatam 
dum  robbas,  codigasque  omnes  in  guttura  mandas, 
non  unquam  lardo  fregares  fusta  rotarum, 
et  tua  continuo  male  uncta  caretta  cridaret.  — 

760  Baldus  ait:  — Vos  ambo  estis  lemosina  sancta.  — 
Tangite  iam  ripam,  passato  hoc  flumine,  iacta  est 
alea;  tuque,  Striax,  tam  longo  parce  labori. 


LI  BER  VIGESIMUS  QUINTUS 


Per  sabionigeros  ad  longum  fluminis  agros 
ibant  compagni,  nigram  Plutonis  ad  urbem. 

Ecce  procul  iuvenem  lachrymosa  voce  cridantem, 
scampantemque  vident,  ac  dantem  bracchia  coelo. 
Hunc  vecchiazza  sequit,  stimulisque  incalzat  aguzzis. 
Non  aliter  manzola  truci  picigata  tavano, 
praecipitosa  ruit,  reboansque  per  invia  fertur, 
cui  bonus  altorium  properat  donare  biolcus; 
ut  puer  infelix  nunc  huc,  nunc  cursitat  illue, 
dum  sibi  post  humeros  vecchiazzam  currere  sentit. 
Haec  habet  ad  ventum  sparsos  de  vertice  crines, 
imo  veneniferos  angues,  turpesque  cerastas, 
quae  arrectae  cifolos,  horrendaque  sibila  mandant. 
Vipereos  retinet  sua  dextraque,  laevaque  bissos, 
quos  iacit  in  costas  pueri  laceratque  fiancos. 

Grillus  in  hoc  subito  magnum  sic  exprimit  urlum: 

— Me  miserimi,  misero  tostum  succurrite  fratri. 
Balde  pater,  pateris  tam  diram  cernere  cosam? 

Ille  est  Fanettus,  tibi  lìlius  et  mihi  frater. 

Oyme,  vide,  quaeso,  quantis  laceratur  afannis.  — 

Est  Fanettus  enim,  quem  pessima  vecchia  dolentat. 
Intumuere  patris  praecordia  tacta  dolore, 
retroque  Thesiphonam  se  cursu  avventat  equino. 

Illa,  videns  Baldum  post  se  furibunde  volantem, 
deserit  impresam  seguitandi  terga  Fanetti, 
cazzat  et  incautos  Baldi  sese  inter  amicos, 


122 


BALDI 


aspideasque  illic  trezzas  laniare  comenzat. 

Pro  dii,  quanta  illic  coepit  scaramuzza  tra  lorum  ! 
quantosque  horribiles  pugnos  et  verbera  menanti 
30  Cingar  Falchetto  dat  magnum  fortiter  urtum, 

quem  simul  ad  terram  buttat  sotosora  balordum. 
Fumigat  in  facie  sguardo  Falchettus  amaro, 
datque  manum  mazzae,  captans  cum  Cingare  guerram, 
et  qui  nunc  fuerant  ter  centum  mittere  vitas, 

35  alter  in  alterius  cosis  et  honore,  parati, 

ecce  coradellas  cercant  mangiare  vicissim. 

Moschinus  tortis  Philofornum  guardat  ochiadis, 

cui  Philofornus  ait:  — Quid  guardas?  Sfodra,  vilane.  — 

Hisque  bravariis  comenzant  ambo  duellum. 

40  Arinipotens  Hippol  rixat  cum  fratre  Lyrono, 

seque  rebruscabant  ambo,  tegnamque  gratabant. 
Fracassus  ferri  bacchioccum  menat  abassum, 
ut  de  Centauro  fratrorum  torta  fìatur. 

At  Centaurus,  habens  nervos  velut  ova  metalli, 

45  non  dare  materiam  poterit  rostire  fritadam. 

Attamen  bue  illue  slanzat,  colposque  gigantis 
saepe  facit  vanos,  et  dat  prò  pane  fugazzam. 

Grillus  afrontarat  se  fratrem  contra  Fanettum, 
qui  nihil  in  manibus  gestantes  saxa  tirabant, 

50  sfronzantesque  petras  fraterna  in  corpora  trabant. 

Sed  quia  Boccalus  contrastum  non  habet  ullum, 
incipit  en  solidos  sibi  stesso  tradere  goffos, 
unguibus  et  propriis  testae  squarzare  peluccam. 

Non  tamen  ipsius  fuerat  dementia  tanta, 

55  quin  prius  in  quodam  tegeret  cantone  botazzum. 

Baldus,  id  aspiciens,  stabat  ceu  petra  stupendo, 
postea  vult  guerram  penitus  partire  nocivam; 
trat  spadam,  atque  cridat,  quali  cum  voce  cridamus 
dum  cortellantes  bravazzos,  mangiaque  ferros, 

60  dividimus  stanghis,  spadis,  multisque  parolis. 

— State  retro  — clamat  Baldus,  — retro  state,  diavol. 
Cui  dico?  Guarda,  non,  horsu,  retro,  menabò. 


LIBER  VIGESIMUS  QUINTUS 


12 


O Deus,  hi  certe  mazzabunt  intra  seipsos.  — 

Sic  Baldus,  tutavia  parans,  reparansque  feritas, 

65  insultabat  eis,  nunc  huc,  nunc  providus  illue, 
nec  tamen  accensum  valet  attrigare  bagordum. 

Hi  sibi  dismaiant  sbergos,  cossalia,  faldas, 
spallazzosque  tridos  brandis  ad  littora  buttant. 

Cingar  Falchettum,  Falchettus  Cingara  pistat, 

70  non  parcit  fratri  Lyrono  fervidus  Hippol, 
nec  Lyronus  ei  lassat  repiare  fiatum, 
sunt  ambo  nati  de  matris  ventre  medemae, 
id  tamen  ut  matti  smemorant  pacemque  refudant. 
Fracassus  mugit  Centaurum  contra  gaiardum, 

75  atque  bachioccatas  sine  possa  menat  acerbas, 

quas  nisi  Virmazzus  saltans  hinc  inde  schivaret, 
saepe  fracassatis  cecidisset  littore  membris. 

Boccalus  spennata  quidem  iam  chiozza  videtur, 
tam  sibi  met  pazzus  lacerat  rumpitque  capillos. 

80  — Cedite  — clamabat  Baldus,  — iam  cedite  fratres; 

dicite  cagionem  cur  vos  discordia  burlat. 

Ne  ferias,  Cingar;  mazzam,  Falchette,  reponas. 

Nexus  amicitiae  sic  vester  frangitur  ergo? 

Vade  retro,  nec  fac,  guarda,  Virmazze,  bataiam. 

85  Horsu,  Lyrone,  mane;  sic  sic  feris,  Hippole,  fratrem? 
Ola,  quid  insanis,  fraschetta  Fanette?  Quid  et  tu, 
Grille,  furis?  Sic  vos  inter  vos?  Linquite  petras. 

Quid  tibi  Moschinus  fecit,  Philoforne?  Quid  ola, 
mi  Moschine,  furis  tam  dulcem  contra  sodalem? 

90  State  retro  cuncti,  brandosque  reducite  fodris.  — 

Talia  sed  frustra  dum  parlat,  corripit  ensem, 
cunque  piatonadis  sforzat  partire  baruffam, 
saepe  minazzat  eis,  nisi  se  pistare  rafinant, 
menabit  spadae  iam  colpos  absque  riguardo. 

95  Quisque  erat  ob  nimium  factus  iam  stancus  afannum, 
nil  tamen  ascoltant  Baldum,  nunc  dulce  rogantem, 
nunc  blasphemantem,  nunc  rauca  voce  minantem, 
qui,  tandem  cernens  guisa  prodesse  niguna, 


124 


BALDI 


se  post  Tesiphonam,  stantem  guardare  baruffas, 
ioo  providus  avventat:  fors  fors  ita  briga  calabit. 

Illa  fugit  stridens,  nigrasque  cridoribus  auras, 
spezzat,  et  interdum  Baldum  conversa  menazzat. 

Mox  grignat  dentes  et  acerbos  pandit  hiatus. 

An  vidisti  unquam  rabiosam  currere  cagnam, 

105  quae  dum  incalzatur  bastonibus  atque  cridore, 
fert  inter  gambas  codam,  testamque  revoltans, 
candentes  ringit  dentes,  bau  bauque  frequentat? 

Sic  mala  vecchia  facit,  Baldo  seguitante  dedretum. 

Ipse  volans  iam  iam  sperat  zaffasse,  sed  illa, 
no  spiritus,  ante  fugit,  cui  se  male  corpus  adaequat. 
Versus  montagnae  culmen  rapit  illa  caminum, 
quo  circum  circa  vallis  spatiosa  seratur, 
istaque  flamiferos  vomitat  montagna  vapores, 
sulphureisque  facit  nasum  obturare  latrinis. 

115  Vecchia  ribalda,  nihil  curans  ascendere  montem, 
rampegat  et  capras  ita  rampegando  superchiat. 
Insequitur  Baldus  quo  se  viat  illa,  nec  aspros 
tunc  guardat  steccos,  spinas,  rupesve,  petrasve: 
destinat  illius  nunquam  lassare  pedattas. 

120  Dum  sic  urget  eam,  desertum  callat  in  unum, 
quo  non  strada  fuit  mundo  saxosior  unquam. 

Nunc  guidat  ad  bassum,  nunc  coelum  scandere  paret. 
Cui us  piena  nigro  puzzant  conlinia  fango, 
qui  supportantem  vix  Baldum  fangus  amorbat. 

125  Non  illum  curat,  clauso  sed  lumine  drentum 
saltat,  et  in  putrida  se  totum  fece  volutat. 

Nunquam  porcellus  pantano  pulchrior  exit, 
ut  desdegnatus  tunc  fango  Baldus  ab  ilio 
se  cavat,  et  multum  portat  paladinus  afannum. 

130  At  paladinorum  labor  est  preciosior  auro. 

Praeterea  post  terga  sibi  pluviosa  ruinant 
nubila,  quae  mista  cum  grandine  cuncta  fracassant. 
Fulgurat  intornum  densis  caligo  tenebris, 
turbineosque  movet  nunc  bine,  nunc  inde  balenos. 


LIBER  VIGESIMUS  QUINTUS 


125 


I35  Tantis  cum  poenis  barro,  tantisque  fadighis 
evolat,  et  prigolos  semper  gaiardior  exit. 

Smontat  in  obscuram  tandem  mala  vecchia  paludem, 
pallentes  ubi  stant  boschi,  macchiaeque  draconum. 

Inter  eas  subito  vanescit  nympha  Charontis, 

140  lassat  et  in  petolis  Baldum  non  ultra  sequentem, 
qui  tunc  non  aliter  se  trigat,  et  alzat  orecchias 
ut  canis  incalzans,  musum  distesus  acutum, 
aut  caprum  aut  leporem  vecchiam  plenamque  magagnis; 
non  per  scopertas  campagnas  illa  salutem 
145  quaerit,  at  umbrosos  intrat  cativella  fratones, 
atque  revoltellos  quosdam  facit  hic,  facit  illic, 
donec  ab  ungue  canis  videat  se  denique  toltam. 

Ergo  velut  canis  aggabatus  drizzat  orecchias, 
quattuor  in  pedibus  firmus,  sic  barro  repente 
150  constitit,  amittens  furiam  furiaeque  pedattas. 

Mox  tamen  intrando  sylvas  cercare  comenzat, 
nunc  hunc  nunc  illum  chioccans  bastone  coattum, 
cuncta  tacent  circum,  nec  vento  foia  movetur, 
unde  it  ascoltans  pariter,  pariterque  caminans. 

155  Ecce  videt  tandem  medio  vallone  casazzam, 
semiruinatis  quae  stat  scoperta  quadrellis; 
nullus  adest  custos,  nec  oportet  battere  portam. 

Introit  et  mentem  nudo  tenet  ense  paratam. 

Discalcinatis  domus  humet  ubique  murais, 

160  deque  carolentis  crodat  mufolenta  Solaris 
fezza,  velut  vidi  privata  lusoribus  antra. 

Dum  vadit  Baldus,  firmat  saepissime  plantas, 
mox  levis  ascoltat  si  quid  strepitescere  sentit. 

Nil  sonat:  unde  illic  habitare  silentia  iurat. 

165  De  passu  in  passu  dum  per  pavimenta  caminat, 
ventrosos  zattos  armato  calce  tridabat, 
atque  smagazzabat  calcagni  pondere  vermes. 

Saepe  dragonazzos,  largo  ventrone  tumentes, 
invenit,  inque  duos  facit  illos  ense  cavezzos. 

170  Denique  collegium  reperit,  quod  vecchia  Charontis 


126 


BALDI 


fecerat,  et  stabat  deformis  ubique  senatus. 

Baldus  in  introitu  primi  stat  liminis,  ultra 
nec  meat  et  tensa  quod  dicitur  accipit  aure, 
namque  inter  populum  sentit  parlare  ribaldam. 

175  Hic  erat  in  quadrum  grandis  spatiosaque  sala: 
stant  ubique  circum  putrefacta  sedilia  Ugni  ; 
talia  sunt  quales  longo  post  tempore  capsae 
mortorum  trantur  marzae  de  viscere  terrae. 

In  medio  salae  stat  maxima  scragna  metalli, 

180  scragna  cruentatis  he  heu  circumdata  spadis. 

Hic  sedet  Ambitio  sembiante  tyranna  superbo, 
quae  coeli,  terrae,  maris  optat  habere  bachettam. 
Spada  taienta  tamen,  filoque  tacata  sotilo, 
stat  super  illius  testam,  casumque  menazzat. 

185  Non  procul  buie  chiachiarat  centum  Discordia  linguis, 
mussat,  sbaiaffat,  mentit,  movet  ora  manusque, 
millibus  et  zanzis  reginae  tentat  orecchias, 
nec  traditora  suo  partit  quandoque  galono. 

Tres  Furiae  parent  illi,  referuntque  per  orbem 
190  ambassarias,  quibus  omnis  terra  ruinat. 

Quottidie  vadunt,  redeunt,  portantque  novellas 
reginae:  quantas  ve  animas  in  tartara  mersas 
arte  sua  trassent,  solita  vel  fraude  necassent. 

Impietas  alia  frendens  in  parte  cruentat 
195  sanguinolenta  locum,  guardatque  cagnesca  traversum. 
Hic  Vindicta  fremit,  stimulisque  agitatur  aguzzis; 
quam  regina  inter  populos,  mundique  brigatas 
mittit  et  ingenti  pagat  mercede  ribaldam, 
si  pugnale  suo  turpantur  sanguine  regna. 

200  Non  parcat  frater  fratri,  non  sora  sorocchiae, 
non  mater  nato,  non  uxor  porca  marito. 

Seditio  ignavum  populazzum  possidet  illic: 

Lis,  Luctus,  Rabies,  Odium,  Timor,  Ira,  Travaius, 
sunt  ibi  concilium  baratri,  Mortisque  senatus. 

205  Ambitio  praesul  nulli  vult  esse  secunda; 

anteque  conspectum  eius,  desformataque  monstra, 


LIBER  VIGESIMUS  QUINTUS 


127 


Thesiphone,  Alecto,  nec  non  germana  Megaera 
tunc  altercabant  simul  ascoltante  senatu. 

Sed  quid  rixabant  porchae  magraeque  lupazzae? 
210  Huc  bue,  mortales,  huc  vestras  currite  provas, 
tam  bellas  provas  audire,  et  piangere  mecum. 
Adsit  condicio,  sors,  stirps,  genus  omne  virorum, 
humanasque  velint  miserasque  audire  pacias, 
errorumque  simul  tantorum  noscere  causas. 

215  Iusserat  Ambitio  totani  reticere  fameiam, 
unde  quis  attentas  subito  porrexerat  aures. 

Foetida  vermifluam  scorlans  bis  terque  Megaera 
canitiem,  sic  sic  primera  comenzat  et  inquit: 

— Audite,  Inferni  patres,  satrapique  Magoghae; 
220  illa  ego,  quae  nigrum  doceo  meschiare  venenum, 
nec  mea  guarriri  possunt  aconita  triachis. 

Scragna  mihi  curae  Petri  est,  et  mitra  papalis, 
saepeque  cardineos  butto  sotosopra  capellos. 
Cernite  quam  laceram  caviatam  vertice  porto  ! 

225  Hinc  mihi  perpetuis  debetur  palma  triumphis. 
Maxima  pontificum  libertas,  maxima  rerum  est 
pernicies,  si  quando  meam  tramittere  codam 
possum,  ne  sanctis  precibus,  nutuque  columbae, 
ad  sublime  aliquis  culmen  tollatur  honoris. 

230  O venturatos  nos  tunc,  o vota  secutos 

dulcia,  cum  nostro  fabricatur  papa  favore; 
ingrassamur  enim  de  carne,  et  sanguine  schietto 
armenti,  sguerzo  si  sub  pastore  guidatur. 

Per  me  mitratus  capras  pegorarus  amazzat, 

235  mangiandasque  lupo  tribuit,  scampatque  codardus. 
Pilat  oves,  avibusque  cavat  de  corpore  pennas. 

Per  me  semirutis  squallent  altaria  templis, 

Chiesia  tota  cadit,  ruit  alto  a culmine  mater; 
mater  quae  nutrit  bastardos  atque  cinaedos, 

240  quam  nisi  pontificis  consolet  gratia  iusti, 
inox  Alcorano  soterabitur  illa  tereno. 

Veli  nobis,  et  guai,  nec  non  malanaza  tapinis, 


128 


BALDI 


tali  si  fuerit  Christi  concessa  cadrega, 

qui  non  cardineas  voiat  plus  vendere  brettas, 

245  qui  levet  a spallis  populorum  mille  gravezzas, 
qui  renovet  Chiesae  itas  in  malhora  facendas, 
inque  malum  punctum  cascantia  cuncta  redrizzet. 
Quales  nunc  habeat  sanctos  Ecclesia  patres. 
sat  bene  cognostis  dudum,  quam  digne  sacratos, 
250  quam  bene  panzutos,  quam  lissos,  quamque  tilatos, 
quam  bufalos  sensu,  quam  doctos  ludere  chartis, 
pascere  garzonas  et  eas  chiamare  « sorellas  », 
pascere  garzones  et  eos  chiamare  «nepotes», 
spargere  perfumis  zazaras,  portare  capettas 
255  undique  spagnolas,  calzisque  frapare  velutum, 
falcones  nutrire,  canes,  sparaveria,  braccos. 

Chiesa  sed  interea  strazzata  famataque  lagnat. 
Quando  intras  portam,  nil  non  malnetta  catantur: 
porcini  effigies,  non  templi  forma  videtur. 

260  Usque  ad  zenocchios  paiae  cum  pulvere  crescunt, 
summaque  strapluviant  ruptis  soiaria  cuppis. 
Longipedesque  suis  ragni  lenzolibus  ornant 
undique  muraias.  Crucifixo  bracchia  mancant, 
inque  sui  capitis  nido  vel  noctua,  vel  mus, 

265  parturit,  et  rodit  tam  dignae  crura  figurae. 

Hostia  sancta  parit,  vecchia  putrente  farina, 
vermiculos,  quae  vase  vitri , ligni  ve  tenetur, 
namque  tabernaculos  auri  postribula  robbant. 

Nullum  vas  olei  per  honorem  Numinis  ardet, 

270  nulla  cesendilo  sanctas  brusat  ante  figuras, 

lampada,  namque  oleum,  quod  curae  linquitur  isti, 
vertitur  ad  sanctam  luzzo  stridente  padellata, 
lampredasque  magis  quam  Christi  corpus  honorat. 
Nil  coprit  altarum,  vel,  si  quid,  strazza  videtur, 

275  quae  bona  non  esset  magro  panadora  cavallo. 
Campanile  iugi  foetet  pissamine  praeti, 
saepeque  commadres  huc  confessare  tirantur. 

Vel  mancat  corda,  vel  habet  campana  cavezzas 


LIBER  VIGESIMUS  QUINTUS 


I29 


iam  frustas  mulae,  groppis  insemina  tacatas. 

280  Caetera  quid  referam?  Scitis,  o bella  brigata, 

quam  sim  giotta  meis,  quam  sim  saccenta  facendis. 
His  igitur  causis,  alias  anteire  sorocchias 
debeor,  Alectoque  mihi  iam  cedat  honorem. 

Talia  parlanti  surgit  sdegnosa  cadreghis 
285  Alecto,  meretrix  Malabolgae,  vacca  Chiapini, 

drizzat  et  innumeras  bissas  nigrosque  marassos, 
horribilemque  cavat  sic  sic  pulmone  fiatum: 

— Non  ego  sum  mancum  de  te  dignissima  ferri 
supra  triumphalem,  populo  acclamante,  quadrigam, 
290  quae  in  mundo  sparsi  plus  sanguinis  atque  cruoris, 
quam  nec  aquam  recipit  nec  volvit  pontus  arenarn. 
Illa  ego  Falsettae  quondam  puttana  diabli, 
concepì  et  grossum  portabam  ventre  botazzum. 
Iamque  propinquabat  pariendi  tempus  et  hora, 

295  en  mihi  Luciferi  coniux,  materque  lupazzi 
vacca  Satanasi,  veniunt  insemma  comadres 
ut  mihi  succurrant  parienti  tollere  prolem. 

Dumque  fadigabant  illam  sterpare  davantum, 
scilicet  ex  vulvae,  velut  est  usanza,  latebris, 

300  ecce  duos  natos  culi  sporchissima  bocca 

retro  cagat,  foedumque  simul  diffundit  odorem. 

Qui  bene  nec  nati,  bene  qui  nec  ab  ore  cavati, 
incepere  statim  se  parvis  battere  pugnis, 
atque  ganassiculas  ungis  graffare  tenellis. 

305  Gaudebam,  fateor,  mecum,  quod  brutta  somenza 
sic  portendebat  regum  terraeque  ruinam. 

Illos  semper  ego  serpentum  lacte  cibavi, 
atque  dedi  pueris  basiliscas  suggere  mammas. 

Iam  tum  certabant:  quis  dextram,  quis  ve  sinistram 
310  ebiberet  sizzam,  dantes  sibi  calzibus  urtas. 

Uni  nomen  erat  Ghelphus,  unique  Gibellus, 
qui  mox,  cressuti  bis  senos  circiter  annos, 
nunquam  altercari  noctuque  diuque  fmabant. 

Accidit  una  dies  ut  se  pistare  feroci 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


9 


130 


BALDI 


« 


315  lite  comenzarent  ongis  rictuque  canino. 

Ghelpus  adentavit  morsu,  canis  instar,  aguzzo 
Gibelli  digitum  grossum,  nettumque  taiavit, 
proque  triumphato  spolio  portabat  ubique, 
ut  diuturna  foret  proprio  vergogna  fradello. 

320  Ille  similmenter  digitum,  qui  dicitur  index, 

dentibus  abscindit  Ghelpho,  prorsusque  revulsuin 
devorat  et  portat  palesum  more  triumphi. 

Dextra  manus  Ghelphi  pulices  cum  police  mazzat, 
laeva  Gibellini  mortaros  indice  leccat. 

325  Hic  ego  prostravi  totum  giottonibus  orbem, 
hisque  macellariis  Tubefeci  sanguine  terram. 

Dicite:  quid  nostra  haec  praesens  brigata  valeret, 
si  mea  non  adsit  proles,  quae  spezzat,  aterrat, 
quae  sotosora  trahit  totque  urbes  totque  governos? 
330  Ghelphus  vult  dextra  banda  gestare  penazzum, 
ast  et  converso  Gibellus  parte  sinistra. 

Hic  per  traversum  taiat  quaecunque  taiantur, 
illeque  per  longum  penitus  vult  cuncta  taiari. 
Minibus  in  fraschis,  bagatellis  atque  fusaris, 

335  cuius  sit  sectae  studiat  gens  pazza  videri. 

O bene  gens  pazza,  o insanis  et  absque  sapero! 
Hinc  melius  quam  vos  animabus  tartara  persis 
repleo,  nec  lasso  veram  succrescere  sectam 
atque  fidem  Christi,  quae  totum  subderet  orbem, 
340  mille  ruinasset  Turcos,  si  mille  fuissent, 

quando  assassinus  Ghelphus  et  ladro  Gibellus 
non  tantae  in  mundo  sparsissent  semina  pestis. 
Ergo  per  umbrosum  facienda  est  danza  baratrum, 
quod  via  reperta  est  per  me  tutissima  tandem, 

345  unde  fìdes  Christi  paulatim  lapsa  ruinet, 

dum  gentes  italae,  bastantes  vincere  raundum, 
se  se  in  se  stessos  discordant,  seque  medemos 
vassallos  faciunt,  servos,  vilesque  fameios 
his,  qui  vassalli,  servi,  vilesque  famei 
350  tempore  passato  nobis  per  forza  fuere. 


LIBER  VIGESIMUS  QUIXTUS 


131 


Talia  dum  memorans  Alecto  superba  loquebat, 
Thesiphone  sdegnata  pedes  se  se  alzat  in  altos, 
ac  ita  principiat,  trarumpens  dieta  sororis: 

— Baldanzosa  nimis,  deraens,  temeraria,  nugax. 

355  semper  es,  Alecto,  nec  te  parlando  misuras. 

Optime  quam  fieret  tecum,  si  meza  palato 
lingua  tuo  a nobis  dudum  taiata  fuisset  ! 

Nos  fonasse  magis  de  te  ragionevola  verba 
saepe  audiremus,  non  sic  temeraria,  non  sic 
360  insulsa  et  nullis  penitus  trutinata  balanzis. 

Die  mihi:  quid  populus,  quid  plaebs,  quid  vulgus  inane 
cum  Claris  saviisque  viris,  plenisque  governo? 

Nil  populo  levius,  nil  plaebe  insanius,  et  nil 
vulgo  mobilius  toto  reperitur  in  orbe. 

365  Quisquis  se  iactat  seu  Ghelphum,  seu  Gibilinum; 
hunc  die  villanum  villano  stercore  natum. 

Et  quamvis  habeat  brettam,  scarpasque  veluti, 
et  quamvis  equitet  celerantibus  ante  staferis, 
si  sectae  unius  se  se  ingerit  esse  sequacem, 

370  lumine  si  torto  guardat  contrarius  altram, 

die  illi  in  facie:  — Non  es  de  sanguine  darò, 
non  es  signorus,  dux,  marchio,  barro,  nec  es  tu 
gentilomo  quidem,  quia  nemo  prorsus  eorum 
has  vilacarias  centum  seguitabit  in  annos.  — 

375  Scilicet  acquistas  bellae  praeconia  laudis, 

teque  potes  vantare  meos  superare  triti mphos, 
quae  totum  penitus  mundum  sotosora  bufasti. 

Una  tuis  tamen  est  intacta  Cipada  colubris. 

Ast  ego,  quain  nec  tu,  nec  vacca  Megaera  Cipadam 
380  dismembrare  unquam  potuit,  vel  dedere  liti, 
sola  modo  feci,  facioque  ferociter  arma 
in  se,  inque  suam  propriam  con  vertere  panzam. 

Quis  credat  potuisse  unquam  me  rumpere  pacem, 
tam  firmam  pacem,  saldumque  ligamen  amoris 
385  unius  egregiae,  clarae  magnaeque  Cipadae? 

quae,  postquam  cunctas  mundi  sibi  subdidit  urbes, 


BALDI 


venit  in  infernum  Plutoni  tollere  sceptrum. 

Baldus,  Baldus  adest,  ille,  ille  rinaldicus  heros, 
cui  tam  ghelpha  placet  quam  pars  gibilina  realo, 
390  sit  modo  vel  ghelphus,  modo  vel  gibilinus,  amator 
nominis  insignis,  propriique  sititor  honoris. 

Sunt  hominum  quidam  stronzi,  fraschae  ve  legerae, 
qui  regem  Francae  praesumunt  dicere  ghelfum, 
quique  gibellinum  promulgant  imperatorem, 

395  nec  tamen  illorum  prudentia  summa  pigatur, 
talibus  ut  gnacaris  voiant  intendere  mentes. 

Baldus  id  audierat  dudum,  celer  arripit  ensem, 
spezzatasque  aperit  portas,  introque  ruinat. 

Quo  viso  sic  sic  intrare  superbiter,  ecce 
400  concilium  deforme  fugit,  linquitque  cadregas. 

Quales  quum  rubeos  rutilans  aurora  colores 
scoprii,  et  aurato  mortalibus  axe  ritornat, 
gregnapolae  scapolant,  noluntque  videre  lusorem, 
et  semper  « gnao  gnao  » facientes  nocte  civettae, 
405  sic  inferna  cohors,  Baldo  subeunte,  scapinat, 
nec  valet  aspectum  tanti  sofrire  baronis. 

Mansitat  hic  solus,  vacuas  videt  esse  cadregas, 
unde  corozzatus  disquistilat  omnia  brando. 

Dum  studet  buie  operi,  facies  en  grata  Seraphi 
410  apparet,  qui  saepe  redit,  Baldumque  revisit, 
cuius  compagnos  retrovaverat  ante  furentes, 
quos  ad  notitiam  cordis,  cerebrique  reduxit, 
placatosque  illos  post  se  menaverat  illuc. 

Inde  cito  partit,  superasque  retornat  ad  oras. 

415  At  comites  iterimi  scuras  peragrare  cavernas 
incipiunt.  Fracassus  abit  primarior  altris, 
cui  fera  voia  bulit  cornas  streppare  diablis. 

Parlabant  variis  sic  sic  de  rebus  eundo. 

Est  qui  Boccaluin  soiat;  qui  narrat  averni 
420  vatibus  effinctas  follas;  unusque  ricordat 
quid  de  Guerrino  Meschino  legerit  olim. 

Dum  quoque  Falchetto  recitabat  Cingar  amico 


LIBER  VIGESIMUS  QUINTUS 


133 


Virgili»  sextum,  res  o miranda,  quis  istam 
audiat  et  credat  propriis  nisi  viderit  occhis? 

425  Ecce  loqui  cessat  medio  sermone  retentus 

Cingar,  nil  parlans,  et  imaginat  omnia  praeter 
Virgilii  sextum,  nec  se  parlasse  ricordai. 

Falchettus  pariter,  quid  Cingar  dixerit  illi 
nescit,  et  attonitus  fantasticat  omnia  praeter 
430  Virgilii  sextum,  nec  id  auscultasse  rimembrai 
Centaurus  curas  cervello  mille  revolvit, 
vult  hoc,  vult  illoc,  nec  quid  velit  eligit  unquam. 
Castellos  fabricat  Fracassus  in  aere  multos; 
sic  sua  lingua  tacet,  si  semper  muta  fuisset. 

435.  Iam  salis  in  zucca  nihil  amplius  Hippol  habebat, 
passat  per  centum  sua  mens  vilupata  chimaeras. 
Fantasticanti  Lyronus  mente  tenebat 
sublatos  oculos  coelo,  frontemque  rapatam. 

Moschinus  pazzus,  Philophornus  pazzior  extat, 

440  multae  namque  homines  faciunt  stultescere  curae. 
Fanettus  Grillusque  simul  pergendo  tacebant, 
sequemet  admirant  oculis  in  fronte  tiratis. 

Boccalus  veluti  fantasticus  ante  caminat, 
labra  movet,  parlatque  nihil,  manibusque  duabus 
445  ad  moram  secum  ludit,  sine  voce  cridando. 

At  Baldus,  liber  labiis  atque  ora  solutus, 
inter  compagnos  infesta  silentia  sprezzat. 

Dumque  illis  quandoque  loquit,  responsa  domandat, 
sed  facti  elingues  illum  tantummodo  guardant. 

450  — O — ait,  — est  magna  haec  novitas;  o Cingar,  apuntum. 

O Lyrone,  Hippol,  nil  vos  parlatis?  Et  unde  hoc? 

Num,  velut  in  claustris,  versare  silentia  vultis? 

Dicite  qualcosam,  ne  vos  via  longa  recrescat. 

Vestro  num  Baldo  respostam  ferre  negatis?  — 

455  Talia  compagnis  vir  parlamenta  movebat, 
sed  melius  poterat  muros  audire  loquentes; 
quapropter,  stancus  iam  factus  in  arte  rogandi, 
non  vult  indarnum  mutas  tentare  loquelas. 


134 


BALDI 


Ad  strabucconem  sguerzis  cum  passibus  ibant, 

460  ut  lanzchinecchi  suescunt  andare  todeschi, 

quando  plus  cocti  quam  crudi  vina  padiscunt. 

Tunc  huius  causam  vult  Baldus  scire  negoci, 
se  gerit  ante  alios,  cosam  trovat  ecce  novellam, 
sub  pede  namque  suo  sentit  mancare  terenum, 

465  nec  iam  qua  figat  calcagnos  terra  videtur, 
imo  suspensus  menat  per  inania  gambas, 
totus  et  andandi  labor  est  sublatus  ab  ilio. 

Se  retro  convertit,  compagnos  mirat  eadem 
cum  levitate  sequi,  tenuesque  volare  per  auras. 

470  Huic  parlare  volunt,  sed  tantum  labra  moventur, 
et  veluti  muti  ciliis,  inanibusque  loquuntur. 

Quisque  suum  sentit  corpus  properare  legerum, 
per  quoddamque  vodum,  tacitumque  feruntur  agalla. 
Gaudent  sic  nulla  gambas  andare  fadiga, 

475  donec  ab  exiguo  flatu  sopiantur  in  antrum. 

Hic  phantasiae  domus  est,  completa  silenti 
murmure,  vel  tacito  strepitu,  motuque  manenti, 
ordine  confuso,  norma  sine  regula  et  arte. 

Undique  phantasmae  volitant,  animique  balordi, 

480  somnia,  penseri  nulla  ratione  movesti, 
solicitudo  nocens  capiti,  fantastica  cura, 
diversae  formae,  speciesque  et  mentis  imago. 

Gabia  stultorum  dieta  est,  sibi  quisque  per  illam 
beccat  cervellum,  pescatque  per  aera  muscas. 

485  Hi  sunt  gramaticae  populi,  pedagogaque  proles, 

nomen  adest,  verbumque  simul,  pronomen,  et  illud 
cum  quo  participant,  reliqua  seguitante  brigata; 
scilicet  huc,  illue,  istuc,  hinc,  inde,  deorsum, 
atque  sinistrorsum  cum  tota  gente  cuiorum. 

490  Argumenta  volant  dialectica,  mille  sophistae 

adsunt  baianae:  prò,  contra,  negoque,  proboque. 
Materies  non  mancat  ibi,  non  forma,  Lyhomo, 
ens,  quiditas,  acidens,  substantia,  cum  solegismo. 
Omnis  haec  assaltat  compagnos  illico  turba, 


L1BKR  V1GESIMUS  QUINTUS 


135 


495  ut  moschae  assaltant  seu  burum  sive  ricottam. 

Me  reperi,  fateor,  vino  quandoque  refectum 
(quamvis  nec  modo  sim  sat  liber  satque  speditus) 
ire  cavalaster  sub  sole,  canente  cigala: 
ecce  meam  circum  testam  sex  mille  pusilli 
500  moscini  volitant,  sicut  volitare  suescunt 

borrono  intornimi  buttae,  spinaeque  vaselli. 

Sic  phantasiae  tenues,  sensusque  bizarri 

dant  simul  assaltum  sociis,  picigantque  cerebros, 

intrantesque  caput  sotosora  silentia  mandant. 

505  Baldus  at  intactus  remanet,  guardatque,  stupetque, 
ac  tandem  ridet,  prenditque  a Cingare  festam, 
qui,  dum  phantasmae  nunc  hinc  nunc  inde  volazzant, 
has  seguitat,  manibusque  piat,  sed  deinde  tenendi 
huic  destrezza  deest,  retro  vatque  piasse  nientum. 

510  Vidisti  forsan  pueros  quandoque  giocantes 

velie  piare  manu  moscas,  praesone  fìcandas, 
scilicet  in  charta,  bis  terque  quaterque  plicata? 

Saepe  quidem  capiunt,  retinentque  in  carcere  pugni, 
sed  quando  allentant  digitos,  panduntque  pochinum, 

515  ni  cito  scaltritas  capiat  manus  altera,  scampant, 
et  sic  sic  oleum,  sic  sic  consumitur  opra. 

Cingar  ita  et  comites,  Baldo  ridente,  menabant 
hic  illic  palmas,  propter  brancare  coéllum. 

Attamen,  ut  tandem  stracchae  lassaeque  fuerunt 
520  hae  similes  notolae  seu  guffi  sive  civettae, 

has  zaffare  queunt,  deque  his  implere  besazzas. 

Cingar  de  Paulo  veneto  Petroque  spagnolo 
mille  baias  recipit,  subitoque  in  guttura  mandat, 
ac  si  mandaret  coriandola  zuccare  facta. 

525  Protinus  it  contra  Falchettum,  trenta  debottum 
argumenta  facit,  sed  Falco  logicus  illi 
respondet;  chiachiarat,  cridat  hic,  cridat  ille,  nec  unquam 
in  centos  annos  pivam  accordare  valebunt. 

Id  quoque  Lyro  facit,  facit  Hippol,  et  ipse  Bocalus. 

530  Omnes  altandem  tanto  rumore  volutant 


136  • BALDI 

ethican  et  phisican,  animam,  centumque  novellas, 
ut  sibi  stornito  Baldus  stopparet  orecchias. 

Zorneiam  Scotti  Philofornus  retrovat  illic, 
quam  rapit  et  giurat  libros  squarzare  Thomasi. 

535  Alberti  Magni  Centaurus  somnia  zaffat, 

vult  fieri  cunctis  gratus,  gnarusque  futuri, 
tollere  cervellum  cornacchis,  prendere  pisces 
cum  manibus,  nec  non  sine  davi  aprire  seraias. 
Fracassus  quasdam  saltantes  undique  ranas, 

540  pissantesque  retro,  manibus  graffare  laborat, 

dumque  unam  pugno  stringit,  fugit  altera  longe. 
Boccalus  normas  Epicuri  nescio  quantas 
absque  labore  capit,  complectitur,  inque  botazzum 
claudit  ne  fugiant,  stoppatque  cocamine  busum. 

545  Has  inter  follas  scoperta  est  bestia  tandem, 
cui  caput  est  asini,  cui  collum  more  camelli, 
mille  manus,  ac  mille  pedes,  ac  mille  volantes 
fert  alas,  ventremque  bovis,  gambasque  capronis, 
quae  si  non  caudam  simiae  de  retro  teneret, 

550  cum  qua  dattornum  nequeat  scazzare  tavanos, 
toccaret  summo  coeli  testone  solaruin, 
atque  vorare  uno  vellet  boccone  Minervam. 

Sed  quia  quidquid  agit,  cauda  mancante,  lasagna  est, 
ducitur  in  nihilum,  meritoque  chimera  vocatur, 

555  quae  parit  oh  magnos  montes  nascitque  fasolus  ! 

Hic  quoque  monstrum  aliud  duplici  cum  ventre  videtur 
qui  sustentatur  binis  tantummodo  gambis; 
sic  tenet  impressos  tacuini  charta  gemellos 
Castora,  Pollucem,  monstrans  signalia  lunae. 

560  Non  aliter  formatur  ibi  vir  corpore  duplo, 
sive  viri  duplices  coèuntes  inguine  tantum. 

Dicitur  hic  Utrum;  Utrum  forma  ista  vocatur; 
qui  sibimet  diris  semper  dat  verbera  pugnis, 
scilicet  alterutrum  pars  haec,  pars  illa  flagellai 
565  Haec  probat,  illa  negat,  tandemque  venitur  in  unum. 
Attamen  interea  socii  tolluntur  ab  uno 


L1BER  VIGESIMUS  QUINTUS 


137 


nescio  quo  motu,  spinguntur  et  extra  cavernam. 
Quisque  suis  pergit  iam  gambis,  quisque  caminat, 
nec  penitus  meminit  quid  nani  vidisset  adessum. 

570  Phantasiae  abeunt,  quas  in  carneria  nuper 

sustulerant,  redeuntque  loco,  prius  unde  recedunt. 

Hi  tamen  et  medii  pazzi,  mediique  balordi 
grande  manent  spatium,  tandemque  accasa  ritornant. 

O menchionazzi,  qui  fraschis  tempora  perdunt 
575  talibus,  atque  suos  credunt  sic  spendere  giornos 
utilius,  quam  qui  macaronica  verba  misurant, 
quam  qui  supra  humeros  Pasquini  carmina  taccant! 

Isti  nempe  sua  tandem  levitate  recedunt, 
vos  ad  nestoreos  semper  stultescitis  annos. 

580  Ergo  abeunt,  et  Baldus  eis  passata  recontat; 

nec  procul  abscedunt,  en  quidam  saltat  avantum 
buffonus,  mattusque  magis,  magis  imo  famattus, 
namque  cavalcabat  cannam  de  more  citelli, 
cumque  manu  laeva  corseri  fraena  regebat, 

585  cumque  manu  dextra  giostrabat  fuste  canelli, 
in  cuius  summo  gyrabat  giocola  quaedam, 
quam,  dum  currit  homo,  ventus  facit  ire  datorum. 

De  panno  fert  ille  duas,  quas  drizzat,  orecchias, 
quas  ve  capuzzino  fratesco  supra  tacarat, 

590  cusitumque  tenet  strepitosum  quaeque  sonaium. 

Saltat  hic,  atque  facit  manibus,  pedibusque  morescam. 
Inde,  manum  porgens  Baldo,  danzare  comenzat. 
Baldus  amorevolo  non  hune  sembiante  refudat, 
it  secum  ballans,  et  iens  quocunque  menatur. 

595  Compagni  rident,  optantque  videre  quid  istud 
tandem  importabit,  dunzam  tutavia  sequentes. 

Nil  pazzus  loquitur,  sed  atezat,  saepeque  cascat, 
quem  levat  e terra  Baldus,  nec  tendit  ad  altrum 
quam  relevare  susum  cascantem  saepe  bufonem. 

600  Post  aliquod  spatium,  comparet  machina  grandis, 
grandilitas  cuius  montem  superabat  Olympi. 

Et  quid  erat  moles  tanta  haec?  erat  una  cococchia, 


BALDI 


138 

sive  vocas  zuccam,  seccam  busamque  dedentrum, 
quae,  quando  tenerina  fuit,  'mangiabili  atque, 

605  certe  omni  mundo  potuisset  fare  menestram. 

Ad  latus  ipsius,  prò  porta  grande  foramen 
panditur,  hincve  intrat  buffonus,  Baldus  et  altri. 
Stanza  poétarum  est,  cantorum,  astrologorum, 
qui  fingunt,  cantant,  dovinant  somnia  genti, 

610  complevere  libros  follis  vanisque  novellis. 

Sed  quales  habeant  poenas,  audite,  poétae; 
audite,  astronomi,  cantores  et  chyromanti, 
ut  quoque  vos  tantas  caveatis  fingere  baias, 
et  parasythiaca  placeatis  in  arte  Signoris, 

615  quos  castronatis,  quos  menchionatis  ad  unguem, 
dando  ad  intender  stellarum  mille  fusaras, 
ac  ea,  quae  possunt  indovinare  fachini 
cum  coniecturis  rerum  cosisque  vedutis, 
dicere  caseari  coniunctionibus,  ac  in 
620  ascendente  Iovis  cum  Virgine  cumque  Leone. 
Zucca  levis,  sbusata  intus,  similisque  sonaio, 
in  qua  sicca  sonant  huc  illue  semina  dentrum, 
astrologis  merito,  cantoribus  atque  poétis, 
est  domus;  ut,  veluti  petra  iacta  retornat  abassum, 
625  utque  focus  per  se  supremum  tendit  ad  ignem, 

sic  leve  cum  levibus  meschientur,  vanaque  vanis. 
Stant  ibi  barberi,  numero  tres  mille,  periti, 
est  quibus  officium  non  dico  radere  barbas, 
sed  de  massellis  dentes  stirpare  tenais, 

630  hisque  per  ognannum  sua  dat  sallaria  Pluto. 

Quisque  poèta,  uni,  seu  cantor,  sive  strolecchus, 
barbero  subiectus,  ibi  saepe  oyme  frequentat. 
Barberus,  dum  complet  opus,  stat  supra  cadregam, 
atque  rei  testam  tenet  inter  crura  ficatam. 

635  Hic  nunquam  cessat  nunc  descalzare  tremendis 
cum  ferris  dentes,  nunc  extirpare  tenais, 
unde  infinitos  audis  simul  ire  cridores 
ad  coelum,  nunquamve  opera  cessatur  ab  ista. 


LIBER  VIGESIMUS  QUINTUS 


139 


Quottidie  quantas  illi  fecere  bosias, 

640  quottidie  tantos  bisognat  perdere  dentes, 

qui  quo  plus  streppantur  ibi,  plus  denuo  nascunt. 

Ergo  sorellarum,  o Grugna,  suprema  mearum, 
si  nescis,  opus  est  hic  me  remanere  poétam: 
non  mihi  conveniens  minus  est  habitatio  zucchae, 
645  quam  qui  greghettum  quendam  praeponit  Achillem 
forzibus  hectoreis;  quam  qui  alti  pectora  Turni 
spezzat  per  dominum  Aeneam,  quem  carmine  laudat 
moeonia  mentum  mitra,  crinemque  madentem. 

Zucca  mihi  patria  est:  opus  est  hic  perdere  dentes 
650  tot,  quot  in  immenso  posui  mendacia  libro. 

Balde,  vale,  studio  alterius  te  denique  lasso, 
cui  mea  forte  dabit  tantum  Pedrala  favorem, 
ut  te,  Luciferi  ruinantem  regna  tyranni, 
dicat,  et  ad  mundum  san  salvum  denique  tomet. 

655  Tange  peroptatum,  navis  stracchissima,  portum, 
tange,  quod  amisi  longinqua  per  aequora  remos: 
he  heu,  quid  volui,  misero  mihi,  perditus  Austrum 
floribus  et  liquidis  immisi  fontibus  apros. 


Ili 

MOSCHEIDOS 


LI  BER  PRIMUS 


Grandia  Moscarum  Formicarumque  furentum 
proelia,  desdegnos,  fata  cruenta  cano. 

Tunc  et  alhora  suos  abscondit  Apollo  cavallos, 
quum  ruere  armatos  vidit  in  arma  duces. 

5 Cuncta  per  intornum  tellus  squassata  tremabat, 
poca  super  coelos  nec  cagarella  fuit. 

Gens  ceratana  sinat  vecchias  cantare  bataias, 
squarzet  Virgilios  turba  pedanta  suos. 

Magna  fuit,  confesso  quidem,  ruinatio  Troiae, 
io  quando  cavallazzo  credidit  illa  buso. 

Fare  parangonem  sed  quisquis  voiat  ad  ipsam, 
dictus  ab  egregia  gente  bachioccus  erit. 

Maxima  materies  ista  est,  quam  sprezzat  Homerus, 
sit  nisi  macronicas  dignus  habere  deas. 

15  Non  est  Clionis,  non  est  impresa  Polynae, 
hanc  melius  somam  Togna  gaiarda  ferat. 

Huic  igitur  sumitte  humeros,  Tognola,  valisae, 
sisque,  precor,  tanto  digna  fachina  peso. 

Urbs  est  in  medio  mundi,  Moschaea  vocatur, 

20  cui  fuit  aeternum  nomen,  et  est,  et  erit. 

Haec  in  cervello  romanos  una  tenivit, 
unaque  vastavit  Cimicas,  una  Grysos. 

Vincitora  fuit  variis  spessissime  guerris, 
pensavitque  altos  subdere  saepe  deos. 

25  Non  armis  tantum  praestat  provincia,  sed  non 
accumulat  tantas  ipse  Milanus  opes. 


144 


MOSCHEI  DOS 


Quid  Vegnesa  bravat  galeazzis  grandibus  illis, 
quarum  tot  riccas  fert  cava  panza  somas? 

Quidve  zenovesi  loca  per  longinqua  traversane 
30  carraccasve  menant  per  freta  larga  suas? 

Cum  mercantiis  totum  Moschaea  per  orbem 
navigat,  itque  alium  sola  trovare  polum. 

Undique  Mosca  suos  fert  remos,  undique  robbam 
congregat,  et  spadas  undique  sola  menat. 

35  Mosca  per  Italiani,  per  Franzam,  perque  todescos 
passat,  et  in  Spagnae  non  timet  ire  sinum. 

Per  totas  Asiae  transcurrit  Mosca  marinas, 
tartaricum  nodat  Mosca  poiesa  fretum. 

O quantum  locus  est  infelix  atque  dapocus, 

40  in  quo  sdegnetur  ponere  Mosca  domum! 

Non  ibi  nobilitas,  ibi  non  altezza  videtur, 
regales  quoniam  praticat  illa  casas. 

Non  dux,  non  princeps,  non  rex,  non  denique  papa 
mangiat,  ni  tavolae  stet  sibi  Mosca  comes. 

45  Imo  rapraesentant  vix  coram  rege  piattum, 
credenzam  regi  Mosca  galanta  facit. 

Vixque  saporito  repletur  coppa  phalerno, 
protinus  in  dulci  gurgite  Mosca  natat. 

Non  metuit  celsam  regum  discurrere  frontem, 

50  reginisque  suos  stampat  in  ore  basos. 

Stabat  in  imperio  Moscarum  maximus  ille 
rex,  qui  Sanguileo  nomine  dictus  erat. 

Sex  centas  urbes,  castellos  mille  regebat, 
quorum  montagnae  pars  sita,  parsque  mari. 

55  Est  urbs  quae  Francoys  dieta  est,  Pelleraque,  Crostis, 
Stroncia,  Merdabragas,  Tegnaris,  Ossa,  Muluc. 

Ergo  hic  Sanguileo,  dum  summa  in  sede  repossat, 
en  sprovista  sibi  Mosca  stafetta  venit, 

anxia  prò  cursu,  multoque  schitata  lavacchio, 

60  sanguine  cui  tepido  testa  ferita  pluit. 

Illa  spaventoso  se  vultu  portat  inanzum, 
et  regis  tandem  se  butat  ante  pedes. 


LIBER  PR1MUS 


145 


— Heu  quid  hac  indarnum  — clamat,  — rex,  sede  superbis? 
Heu  quid  solazzas,  nec  tua  fata  vides? 

65  Heu  quia  non  lautis  prodest  squaquarare  vivandis, 
splumatosque  super  nocte  iacere  thoros. 

Heu  male  gustigolo  caricas  mangiamine  mensas, 
heu  male  dat  schenam  magra  cavalla  suam. 

Frustra  sbercigeros  asini  corroditis  occhios. 

70  frustra  vos  pascit  stizza  gratata  canis, 
frustra  tegnosos  stimulatis  dente  pitoccos, 
frustra  dat  lautos  quaeque  carogna  cibos. 

Siccine  vos  giovat  bognones  suggere  dulces? 
siccine  marza  suas  Franza  ministrat  opes? 

75  siccine  delectat  villanas  rodere  gambas, 
siccine  todescas  saepe  lecare  bragas? 

Tenditis  ah  panzam  lombardis  pascere  quais, 
nulla  potest  vestros  merda  latere  canes. 

Non  est  iste  modus,  quo  sis  celeberrimus,  o rex, 

80  quo  tua  caesarico  fama  sit  aequa  sono. 

Haec  via  non  illa  est,  quae  te,  nos  nostraque  servet. 

Sed  magis  ad  marzam  cogimur  ire  stuam. 

An  latet  exemplum  te  porci  Sardanapali? 

Si  latet,  orecchias  nunc  mihi  porge  tuas. 

85  Inter  foemineas  capitanius  ille  catervas, 
gessit  prodezzae  signa  notanda  suae. 

Dummodo  de  Bacchi  Venerisque  libidine  tantum 
pensitat,  et  pinguis  nodat  in  amne  brodi, 
imprevista  sibi  tempestas  venit  adossum, 

90  scilicet  armigeris  ducta  bataia  viris. 

Vulnera  spadarum  non  sunt  basa  grata  donarum, 
foemineum  targas  non  patet  esse  latus. 

Lamentabatur  nimium  pesare  corazzam, 
et  nimis  elmettum  molle  gravare  caput. 

95  Quando  cavalcabat,  miser  hac  pendebat  et  illac, 
ut  male  supra  asinum  soma  ligata  facit. 

Gobbus  ad  arzonem  palmam  attaccabat  utranque, 
et  pectoralem  credidit  esse  briam. 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - il. 


io 


146  MOSCH  EIDOS 

Ibant  stafferi  ter  centum  circa  cavallum, 

100  et  ne  cascaret  brachia  tensa  dabant. 

Sed  quando  trombae  trepidum  tarantara  sensit, 
vanuit  impletis  ille  repente  braghis. 

Amisit  regnum,  amisit  poltronus  honorem, 
foemina  costumis,  nomine  vixit  homo. 

105  Ecce  tibi  sortem  reminiscor  Sardanapali, 
alter,  ni  sapias,  Sardanapalus  eris. 

Tu  stas,  Sanguileo,  tibi  stesso  scalpere  ventrem, 
et  nescis  regni  pessima  damna  tui. 

Butta  via  mantum  regalem,  butta  bachettam, 
no  vadat  et  in  centum  fracta  corona  micas. 

Indue  corrottam,  decet  haec  tua  funera,  cappam, 
reginaeque  tegat  nigra  veletta  caput. 

Aurea  de  summis  cameris  spalleria  caschent, 
de  fundo  ad  cuppos  sit  nigra  tota  domus. 

1 1 5 Ut  desperatus,  stygium  domanda  diablum, 

forcaque  sit  vitae  cura  suprema  tuae. 

Rex  Formicarum,  fortissimus  ille  Granestor, 
si  nescis,  populos  trat  sotosora  tuos. 

Centum  mille  uno  fudit  certamine  Muscas, 

120  in  portuque  tuas  miscuit  igne  rates. 

Ragnifugam  campi  caporalem  carcere  chiavat, 
quem  supra  forcas  colla  tirasse  puto. 

Artelaria  nihil  sboccavit  nostra  balottas, 
nam  fuit  in  lactis  tota  negata  lago. 

125  Sic  ego  mortiferas  accepi  quinque  feritas, 

prò  quibus  en  stanzas  deserit  alma  suas.  — 

Sic  dicens,  illam  tiratis  calzibus  efHat, 

quam  sacer  ocharum  nunc  paradisus  habet. 

Talibus  auditis,  suspirum  tale  budellis 
130  rex  cavat,  ut  visa  est  ira  tonare  Iovis. 

Mox  veluti  pazzus,  regalem  contra  decorem, 
saltat  ab  aurati  protinus  axe  troni. 

Dat  sibi  guanzatas,  tundit  sibi  pectora  pugnis, 
collericoque  sacram  dissipat  ungue  togam. 


LIBER  PRIMUS 


147 


135  Moscarum  subiti  clamores  atria  complent, 
totaque  palmarum  plausibus  aula  tonat. 

Accurrit  moesta  urbs,  stipatur  ubique  palazzus, 
nec  tanti  constat  sat  bene  causa  mali. 

Ecce  maritatae  squarzato  crine  madonnae, 

140  quaeque  suo  rauco  clamitat  ore  virum. 

Conclamant  patres  natos,  natique  parentes. 
communis  vidua  crescit  in  urbe  dolor. 

Non  tantus  Romam  strepitus  sotosora  butavit, 
quum  Caesar  Bruti  mortus  ab  ense  fuit. 

145  lamque  super  volucrem  balzarat  phama  cavallum, 
it  via,  nec  trombam  spiccat  ab  ore  cavam. 

Mille  galoppatim  complerat  iamque  miaros, 
nec  datur  ah  ! stracco  spelta,  nec  orzus  equo. 

Per  totos  mundi  sentita  est  tromba  paésos, 

150  donec,  ubi  regnat  Scannacavalla,  rivat. 

Scannacavalla  gigas  est  magnus,  rexque  Lisaeae, 
quae  sua  Commacchio  terminat  arva  freto. 

Ipse  Tavanorum  populos,  gentemque  governat, 
nilque  tiranizans  savia  testa  fuit. 

155  Rex  huic  Moscarum  dederat  prò  uxore  sorellam, 
cui  beltas  Helenae,  Merdola  nomen  erat. 

Non  stat  hic  indarnum,  cugnati  fata  repensat, 
et  Cantarellis  ponere  fraena  iubet. 

Ista  cavallorum  razza  est,  animosa  batais, 

160  quorum  culattas  ferrea  barda  tegit. 

Imponunt  famuli  varias  canzante  copertas, 
rex  salit  et  velox  alba  chinaea  volat. 

Illico  tota  cohors  post  cursum  regis  arancat, 
et  Cantarellas  it  stimulando  suas. 

165  A tergo  veniunt  cariazzi  tardius,  ut  qui 
vallisas  portant  in  sua  terga  graves. 

Ardua  colla  ferunt  multo  resonante  sonaio, 
quos  mea  Limagas  nomine  Gosa  vocat. 

Unius  in  manco  mensis  rex  stancus  arivat, 

170  cui  dolet  ob  longam  quaeque  culatta  viam. 


14S  MOSCH  EIDOS 

Moschaeae  portas  multo  non  absque  tumultu 
introit,  et  drittus  regia  tecta  petit. 

Hic  iam  desmontat,  staffam  retinente  barono, 
ac  subito  scalae  montat  otanta  gradus. 

175  Iamque  venit  dentrum,  per  salas,  perque  caminos 
. passat,  et  hic  Moscas  cernit  ubique  gramas. 

Antiporta  levant  celeres  hinc  inde  scuderi, 
per  centum  cameras  Scannacavalla  meat. 

Ducitur  altandem  dentrum  penetralibus  altis, 

180  rex  ubi  Moscarum  Sanguileonus  erat, 

qui  tunc  cugnato  visto  se  appena  redrizzat 
in  pede,  nec  potuit  non  madefare  genas. 

Scannacavalla  etiam  quantillas  lumine  gozzas 
edidit,  at  laetos  sic  dedit  inde  sonos: 

185  — Quo  tua,  Sanguileo,  prudentia  nota  calavit? 

quo  mens,  quae  binos  terret  utrinque  Ioves? 

Non  animus  tibi  stat  regis,  non  scaeptra  tenentis, 
non  est  cotali  danda  corona  viro. 

Si  Tamira  sui  flesset  prò  morte  fioli, 

190  scampasset  magni  gensque  caputque  Cyri. 

Si  tot  amazzatos  lagrimasset  Roma  guereros, 

Scipio  non  primuin  ferret  in  orbe  cridum. 

Degenerant  nirnium  lachrymae,  minuuntque  decorem, 
nilque  potest  savio  turpius  esse  viro. 

195  Sunt  lachrymae  pueris  magis  aptae,  suntque  puellis, 
quae  bagnant  causa  fletibus  ora  levi. 

Nos  quibus  immisit  sennum  natura  virilem, 
ut  quid  ab  adversa  sorte  gitamur  humo? 

Nosco  valentisiam,  pelago  saltante,  nochieri; 

200  nosco  animum  fortis,  Marte  furente,  ducis. 

Iuppiter  humanam  si  vellet  sternere  gentem, 
sumamus,  cur  non?  proelia  contra  Iovem. 

Seu  fas,  sive  nefas,  debemus  regna  tueri, 

non  tamen  ut  lacrimis,  sanguine  sed  proprio. 

205  Eya  age,  Sanguileo,  propriae  te  redde  rasoni, 
nosce  parentadi  quanta  sit  umbra  tui. 


LIBER  PRIMUS 


149 


Vosque  senatores  savii  gentesque  tribunae, 
conseium  vobis  tam  date,  quam  populo. 

Si  vos  lugetis,  sic  urbs  moestissima  luget; 

210  si  vos  ridetis,  ridet  et  illa  simul. 

Conseium  regi  vestro  praestate  saputum, 
de  vobis  regimen  non  piat  ille  pocum. 

Agmina  Moscarum  si  bello  tanta  morirunt, 
num  quoque  reliquiis  Zarra  lavanzus  erit? 

215  Sunt  sunt  Moscarum,  sunt  vendicanda  Tavanis 
funera,  sunt  squadris  bella  cienda  meis. 

In  punto  mittam  sex  centos  mille  Tavanos, 
quos  facit  armigeros  longa  bataia  viros. 

Pars  equitando  solet  curvas  portare  balestras, 

220  pars  alio  grossos  more  cavalcat  equos. 

Pars  pede  fert  piccas,  pars  implet  pulvere  schioppos, 
sbombardantque  mihi  per  mare  mille  rates.  — 
Dixerat  haec,  animosque  sibi  revocaverat  aegros, 
inque  suo  steterant  corda  fugita  loco. 

225  Vergognantur  enim  lachrymis  imitasse  putellos, 
ac  ita  maturam  deposuisse  guisam. 

Postquam  Sanguileo  ter  strinxit  Scannacavallam, 
et  grates  docto  reddidit  ore  suas, 
congregat  ad  din  don  campanae  grande  pregaium, 
230  istaque  tunc  populo  verba  pochina  facit: 

— Sic  sic  alta  volunt,  sic  pensant,  sic  ve  comandant 
numina,  sic  filos  forfìce  Parca  taiat. 

Scannacavalla  tamen  verbis  consolat  amicis, 
datque  suus  grandem  sermo  disertus  opem. 

235  Eya  quid  indarnum  nos  mundo  vivimus  isto? 

Non  est,  ut  cedant  arma  cruenta  togae; 
non  vos  affectus,  seu  patris,  sive  fioli, 
vincat,  sed  patriae  respiciatur  amor, 
nec  tantum  patriae,  sed  regis,  sed  capitani 
240  Ragnjfugae,  quem  nunc  scivimus  esse  presum. 
Nonne  recordatis  quas  tanta  per  arma,  per  undas, 
hic  Pulicanaea  fecit  in  arce  provas? 


150  MOSCHE!  DOS 

Nonne  quod  in  Cutica,  quando  sex  mille  Pedocchios 
brusavit,  superos  igne  tocante  polos? 

245  Xersis  in  armata  si  dux  tunc  ipse  fuisset, 
fors  isset  alio  tanta  facenda  modo. 

An  dux  perdendus  talis?  non  qualis  habetur, 
seu  sit,  sive  fuit,  seu  paladinus  erit. 

Parlamenta  igitur  vadant,  veniamus  ad  arma; 

250  Moscas  armari  per  mea  regna  volo. 

Cum  septem  centum  transibimus  aequora  fustis, 
quaelibet  est  virdae  scorcia  longa  fabae.  — 

Sic  ait,  et  — Fiat,  fiat  — Moschaea  cridabat,  — 
fiat  quod  noster  rex  cupit  atque  iubet.  — 

255  Mittuntur  cunctas  in  bandas  illico  bandi, 

currunt  ad  iussos  quaeque  stafetta  locos. 

Piena  tesororum  reserant  aeraria  patres, 
soldatis  siquidem  debita  paga  datur. 

Non  nisi  tamburros  sentis  accendere  Martelli, 

260  atque  petezantes  tantararare  tubas. 

Contra  Formicas  odium  crudele  stigatur, 
quarum  se  pasci  velie  cruore  bravant. 

Qui  iurat  patrem,  qui  vendicare  fradellum, 
qui  bramat  spadam  sanguibratare  suam. 

265  Iuppiter  at  sub  se  iam  baltegare  solarum 
senserat,  et  smortos  cernit  in  ore  deos. 

Smergolat  in  colera,  chiamat:  — Cur  tremmat  Olympus? 
Cur  mea  sunt  fumo  sydera  brutta  nigro? 

Nunquid  adhuc  veniunt  nos  assaltare  gigantes, 

270  bassaque  gens  nostras  struggere  cercat  opes? 

Heus,  Vulcane  focum,  pegolamque,  bitumina  profer, 
cumque  trementinis  sulphura  mista  nigris. 

Porta  spaventosum  fulmen,  brusabitur  orbis: 
humanum,  quam  nos,  malo  perire  genus.  — 

275  Mercurius  respondet  ei:  — Ringratia  fatum, 
quod  non  contra  tuos  guerra  fit  ista  deos. 

Nunc  tamen  est  tempus,  quod  quatti  stemus  acasam, 
Solque  stet  in  thalamis,  Lunaque  scosa  suis. 


L1BER  PRIMUS 


151 


Nullus  praesumat,  seu  divùm  sive  dearum, 

280  iam  modo  venturas  cernere  velie  brigas. 

Ne  bombardarum  quando  scoccamina  fiant, 
rumpamus  nobis  colla,  cadente  polo. 

Inter  Formicas  et  Moscas  tanta  coorta  est 
ira,  furor,  rabies,  collera,  stizza,  focus, 

285  ut,  nisi  pacificet  Calabronus  maximus  illas, 
diluvius  mundo  sanguinis  alter  erit.  — 

Iuppiter  intremuit,  Solem  remanere  comandat 
qui  striggiare  suos  tempus  habebit  equos. 

Neptunus  quoque  rumorem  sub  gurgite  sensit, 

290  itque  sua  in  fundo  tota  roversa  doinus. 

Nymphae  concurrunt  trepidae,  divique  marini, 
quos  huc,  quos  illue  multa  paura  fugat. 

— Quis  Satanasus  — ait  Neptunus,  — trentaque  para 
tam  cito  compellit  vos  scapolare  viam? 

295  Aeolus  absque  mea  nunquid  rex  ille  saputa 
per  mare  Garbinos  lassat  abire  suos? 

Eya  cito,  nostrum  spatianter  ferte  tridentem, 

Aeolus  hic  audax  est  aliquando  nimis.  — 

Triton  respondet:  — Non  hoc  solet  ille  fracasso 
300  mittere  diavolos  nostra  per  arva  suos. 

At  sunt  armatae  centum  settanta  galaeae, 
quae  Zenzalarum  millia  mille  ferunt. 

Itur  in  auxilium  Moscarum.  Mangiaque  vacca 
dat  regio  squadras  et  Codegora  suas. 

305  Nonne  inaris  schenam  tanto  sub  pondere  sentis 
flectier?  ah  nimias  portat  apena  rates  ! 

Sunt  Calcinelli,  Peverazzae,  suntque  capaces 
Cappae,  sunt  Concime  dimidiaeque  nuces. 

Talibus  utuntur  corsari  navibus  et  qui 
310  mercadanteschis  mercibus  aequor  arant. 

Rex  Zenzalarum,  Cosinus  nomine,  passat 
hoc  pelagi  golfum  terrificatque  deos.  — 

Neptunus  se  se  tanto  sermone  tasentat, 
itque  per  algosas,  corde  tremante,  casas. 


152  MOSCH  EIDOS 

315  Gaudet  Sanguileo,  Zenzalis  obvius  ibat, 

quas  magno  in  portus  coepit  honore  suos. 

Artelaria  sonat  bom  boni,  allegrezzaque  fitur, 
et  campanarum  din  don  ad  astra  volat. 

Vixque  arrivarant  Zenzalae,  maximus  alter 
320  fit  sonus,  et  mundi  machina  tota  tremit. 

Innumerae  apparent  banderae  desuper  Alpes, 
armorumque  procul  tersa  metalla  nitent. 

Nunquid  erunt  sguizeri?  nunquid  vascones  et  illa 
gens  brava  cum  squadris  italiana  suis? 

325  ista  todescorum  num  proles  apta  batais? 

mandat  spagnolos  num  quoque  Spagna  suos? 

Non  sunt  spagnoli,  taliani,  lanzque  chinecchi, 
non  sunt  vascones,  non  sguizerique  simul, 

sed  Moschinorum  descendunt  culmina  squadrae, 
330  rexque  suus  nomen  Siccaboronus  habet. 

Nec  quo  descendit,  nec  ubi  sol  nascitur,  unquam 
dux  tam  crudelis,  quam  fuit  iste,  fuit. 

Iurarat  siquidem  totum  sibi  subdere  mundum, 
atque  Iovem  sediis  precipitare  suis. 

335  Non  fuit  in  guerris,  nec  erit  magis  armiger  alter, 
et  qui  plus  hostis  temneret  arma  sui. 

Huic  tota  Ebrietas  provincia,  Tartaris  aequor, 
atque  Barillensis  subdita  vallis  erat. 

Sanguileo  tantum  capitanimi  laetus  abrazzat, 

340  mox  bona  soldatis  dat  casamenta  suis. 

Partibus  ex  aliis  veniunt  Myrmicoleones, 
qui  grottas  habitant,  rustica  turba,  cavas. 

Non  fuit  in  terra  gens  assassinior  unquam, 
quae  Formicarum  membra  vorare  cupit. 

345  Ut  metuit  Soricus  Gattam,  Leporettaque  Braccum, 
sic  Formica  istos  contremit,  oyme,  ladros. 

Rex  huius  populi  crudus  Myrpraeda  vocatur, 
a quo  nulla  unquam  forza  stimata  fuit. 

Sive  sit  herculeum  robur,  sive  Hectoris  ingens 
350  sit  prodezza,  unum  non  stimat  ille  figum. 


LIBER  PRIMUS 


153 


Menat  hic  armatos  sex  eentum  mille  guereros, 
nemo  cavallaster,  quisque  pedester  erat. 

Quinque  simul  reges  ergo  Mars  fortis  adunat, 
qui  soldatorum  mille  miara  guidant: 

355  Scannacavalla  gigas,  Myrpraeda,  Cosinus  et  ille 
Siccaboronus  atrox,  Sanguileoque  ferox. 

Omnibus  insemmam  iunctis.  Formica  petenda  est, 
contra  Formicam  mundus  in  arma  ruit. 

Sanguileo  cunctos  capitanos  chiamat  in  unum, 

360  verba  quibus  docto  protulit  alta  sono. 

Supra  caput  stronzi  montaverat  altior  altris, 
ac  ibi  quae  orandi  sint  documenta  dabat. 

Seu  sit  Sanguileon  armatus  sive  togatus, 
vincitur  bine  Caesar,  vincitur  inde  Cato. 

365  Mox  ubi  soldatos  oratio  longa  feroces 
egerat,  ordinibus  campus  abire  parat. 

Sanguileo  rutilis  vestiverat  arma  metallis, 
de  duro  ciceris  cortice  facta  nigri. 

Dimidiam  gussam  fert  prò  targone  fasoli, 

370  estque  sibi  porchae  lancea  soda  pilus. 

Excusat  fortem  milii  pars  mezza  celatam, 
stat  prò  pancera  maxima  gussa  fabae. 

Interea  grandis  fit  sgomentatio  campi, 
ducitur  indomitus  Sanguileonis  equus. 

375  Hic  erat  ex  illis,  quos  dicunt  nomine  Grillos, 
qui  faciunt  saltos  ampia  per  arva  leves. 

Ista  cavallorum  duplex  est  razza:  camini 
una  busos  habitat,  ruris  at  una  foros. 

Mantellus  baius  est  illis,  istisque  morellus, 

380  hi  currunt,  illi  saltibus  astra  petunt. 

Sanguileonis  erat  totus  niger  ergo  cavallus, 
quem  stranium  numerus  gentis  apena  tenet: 

nitritu  reboare  gravi  sentitur  Olympus, 
totaque  sub  pedibus  terra  tremare  suis. 

385  Imbrattat  sabiis  coelum,  quum  calcitrat,  et  quum 
soffiat  e naso  spiritus  astra  fogat. 


154  MOSCHEIDOS 

Sanguileo,  cunctis  facientibus  illico  largum, 
saltat  in  arzoneni,  stringit,  et  urtat  equum. 

Mox  ad  naspantes,  ficco  sperone,  galoppos 
390  hunc  movet,  ac  gentes  it  rasetando  suas. 

— Vivat  Sanguileo,  vivat  Moschaea  — cridatur, 
cernis  et  antrattum  mille  cavare  bretas. 

Tota  super  grossos  equitant  Moschamina  Grillos, 
centum  Grillinis  mille  feruntur  equis. 

395  Scannacavalla  suos  alia  quoque  parte  Tavanos 
ordinat,  et  squadras  praticus  octo  facit. 

Magnus  hic  est  busto,  sed  sensu  magnior  alto, 
doctus  et  ad  guerrae  scire  piare  modos. 

Ad  strabucconem  sua  nunquam  gesta  movebat, 
400  inque  armis  Fabius  Maximus  alter  erat. 

Mente  ferebatur  savia,  non  corde  feroci, 
ut  faciunt  plures  absque  rasone  duces. 

Qui,  nec  appizzatur  simul  atra  barufola  guerrae, 
omnes  in  pezzis  praesto  taiare  volunt. 

405  Non  ita  maturus  rex  Scannacavalla  solebat, 
imo  reposato  fatque  refatque  modo. 

Hic  habuit  quondam  cum  Vespa  forte  duellum, 
qui  tandem  multo  victor  honore  fuit. 

Illius  e cauda  stoccum  detraxit  aguzzum, 

410  qui  plus  quam  mortis  frizza  forando  forat. 

Ast  ordinanza  Cosinus  ponit  in  altra 
Zenzalas,  aliis  ne  minor  esse  parat. 

Lendinis  hunc  totum  pellis  durissima  coprit, 
in  qua  nulla  taium  spada  tacare  potest. 

415  Non  nisi  de  fiumano  Zenzalae  sanguine  vivunt, 
unde  cruentatos  cernis  habere  musos. 

Non  usant  spadas,  stoccos,  mazzasque  feratas; 
Zenzalis  piccas  tradito,  victor  eris. 

Sunt  scarnae,  assuttae,  nervosae,  saltibus  aptae, 
420  unde  sciunt  hastas  ben  manegiare  leves. 

Fantaria  quidem  tota  est,  cui  iuncta  nigrabant 
Myrmicolionis  agmina  ducta  viris. 


LIBER  PRIMUS 


155 


Grillus  equus  Moscham,  fert  Cantarella  Tavanum, 
it  Zenzala  pedes,  Myrmilioque  simul. 

425  Non  minus  ergo  suos  curat  Myrpreda  guereros, 
quos  bene  guarnitos  unit  et  arte  docet. 

Gens  sassina  quidem  est,  at  in  armis  pratica  multum, 
et  cui  phama,  magis  quam  sua  vita,  placet. 

Sunt  pedites  cuncti,  picchis  utuntur  aguzzis, 

430  quas  segetum  summis  prodit  arista  comis. 

Hos  regit  ille  gigas  Myrpreda  stupendus  in  armis, 
totum  Farfallae  quem  tegit  ala  finae. 

Inter  Formicas  et  hos  de  gente  ladronum 
semper  guerra  fuit,  est  quoque,  semper  erit. 

435  At  Moschinorum  rex,  crudus  Siccaboronus, 
sfodrato  squadras  instruit  ense  suas. 

Se  Parpaionuin  duris  vestiverat  alis, 
est  tineae  scutum  mezza  ganassa  suum. 

Mittit  corseros  regio  Fornarica  fortes, 

440  quos  Panarotos  nomine  dixit  Adam. 

Sunt  lunghi  et  nigri,  vecchio  de  pane  creati, 
qui  Moschinorum  esse  probantur  equi. 

Moschini  armantur  stuppa,  quae  circa  borones, 
circaque  cannellas  dura  venire  solet. 

445  Est  Mussattorum  talis  destrezza,  quod  uvae 
trant  vinazzolos  belligerando  graves. 

Ex  his  semper  habent  carneria  piena  balottis, 
cum  quibus  elmettos,  duraque  scuta  terunt. 

Post  has  ergo  acies,  post  agmina  plurima  monstrae, 
450  obtinuit  duplices  quaeque  caterva  pagas. 

Sanguileo  vecchios  reseraverat  ante  tesoros, 
nec  sua  sparagnat  praemia  militibus. 

Spendit  abundanter,  quia  sic  faciendo  valentos 
reddit  soldatos,  dispositosque  mori. 

455  Non  modo  stendardos,  modo  non  insignia  narro, 
namque  nocet  capiti  chiachiara  longa  meo. 

Si  varias  scribam  linguas,  variasque  dovisas 
nullus  et  inchiostrus,  nullaque  charta  sat  est. 


MOSCHE!  DOS 


156 

Non  nisi  banderae,  nisi  non  vexilla  volazzant, 

460  suntque  pavaionis  Iittora  piena  tesis. 

Hic  contestabiles,  caporales  et  capitanos, 
lanzaque  spezzadas,  magnanimosque  ducas, 

marchesos,  contos,  alpheros,  logotenentes, 
cernebas  proprium  sollicitare  graduili. 

465  Hic  lanzae,  spadae,  targones,  scuta,  celadae; 

hic  trombae,  gnacarae,  timpana,  corna,  cifoi. 

Circumcirca  tremunt  colles,  reboantque  riverae, 
celsaque  de  vastis  rupibus  echo  tonat. 

Soldatos  animat  trombarum  tararan  illud, 

470  atque  nihil  mortem  corda  stimare  facit. 

Navibus  interea  complentur  Iittora  carchis, 
millia  per  salsas  vela  videntur  aquas. 

Hae  sunt  carracchae,  sunt  fustae,  suntque  galaeae, 
schirazzi,  grippi,  lignave  quaeque  maris: 

475  Scilicet  armatae  sunt  multo  milite  scorzae, 
dimidiae  giandae,  dimidiaeque  nuces. 

Trant  sursum  anchoreos  rampinos  undique  nautae, 
vela  favorevoli  dant  sofianda  notis. 

Tercentum  cordae  mollantur,  sive  tirantur, 

480  unde  cridat  rauco  multa  cirella  sono. 

Non  monitiones,  non  hic  vittuaria  mancat, 
maxime  sed  guerris  artelaria  decens. 

Sanguileo  primus  galionem  scamlit  in  amplum, 
qui  patuit  cortex  Gambaris  esse  vodus. 

485  A poppa  et  prora  stant  centum  passavolantes, 
gens  ubi  ballottas  dat  Scara vazza  suas. 

Gens  Scara vazzorum,  quam  larga  Boètia  nutrit, 
ballottas  mira  fabricat  arte  graves. 

Tota  suum  regem  seguitat  Moschaea  valentem, 

490  vix  infassatus  restat  in  urbe  puer. 

Denique  sgombrantes  portum,  lata  aequora  complent, 
quae  male  soffrendo  pondera  tanta  gemunt. 

Incutit  horrorem  coelo,  terraeque,  marique 

tam  numerus  rerum,  quam  sonus,  atque  cridor. 


LIBER  SECUNDUS 


At  non  Formicas  tanta  haec  bravura  spaventai 
quae  iam  praescierant  bella  futura  sibi. 

Ipse  senatores  Granestor  convocat  omnes, 
fitque  inter  savios  disputa  longa  duces. 

5 Supra  Formicas  scoeptrum  regale  tenebat 
Granestor,  sperans  altior  ire  deis. 

Consilio  semper  saviorum  cuncta  movebat, 
quapropter  bellum  victor  ad  omne  fuit. 

Illuc  praecipue  magnus  Myrnuca  vocatur, 
io  qui  Formicarum  dux  generalis  erat. 

Inter  Formigenas  nemo  robustior  ilio, 
qui  solus  grossae  fert  duo  grana  fabae. 

Quamlibet  armorum  guisamque,  modumque  sciebat, 
omnis  et  ingenio  res  erat  apta  suo. 

15  Multa  reportarat  giostrarum  praemia  secum, 
milleque  de  bustis  tolserat  ense  capos. 

Mille  capos,  inquam,  mozzarat  iure  duelli, 
omnia  cartellis  piena  fuere  suis. 

Unde  galoppabat  totum  sua  phama  per  orbem, 

20  nec  siluit  forzae  cridor  ad  astra  suae. 

Non  multum  tenuit  regnum , nec  habere  cupivit, 
rocca  valoroso  sat  fuit  una  viro. 

Nux  erat  in  summo  rapae  fundata  colengo, 
quae  busa  Myrnucae  rocca  superba  fuit. 

25  Hinc  sibi  composuit  nomen  Myrnuca  decenter. 
Myrnucam  Myrmix  cum  nuce  iuncta  facit. 

Sed  quia  de  paribus  semper  furor  invidus  exit, 
gestibus  invidit,  Siccaborone,  tuis. 


158  MOSCH  EIDOS 

Dudum  cartellos  in  te  per  ubique  tacarat, 

30  ut  seu  tu  mundo,  seu  foret  ipse  prior; 

at  tu  sprevisti  secum  brigare  superbus, 
cum  sis  rex,  et  cum  rege  sit  ille  minor; 

unde  raquistandi  regnum  sibi  voia  venivit, 
quo  tibi  certandi  scusa  niuna  foret. 

35  Ante  senatores  Formicas  venerat  ille, 

cui  data  communi  laude  buchetta  fuit. 

Se  prius  indignum  tanti  accusavit  honoris, 
mox  tamen  impresae  cingitur  ille  datae. 

Formicarum  ingens  bellaxque  exercitus  arma 
40  induit,  et  Moscas  contra venire  parat. 

Ponitur  in  punto  campus,  gens,  tela,  cavalli, 
banderae,  lanzae,  busa  metalla  simul. 

Sed  quia  per  varios  audit  rex  ipse  spiones: 
quinque  coronatos  castra  menare  viros, 

45  non  audet  tantae  se  impresae  accingere  solus, 
at  petit  antiquae  regibus  arma  lighae. 

Quattuor  acciti  reges  cito  tela  parecchiant, 
perque  Alpes  veniunt  agmina,  perque  fretum. 

Prima  Pedocchiorum  comparsa  est  zurma  bravorum, 
50  quos  rex  a Cutichae  clymate  Furfa  guidat. 

Armant  hi  duris  tegnae  sua  corpora  crustis, 
Zanninumque  fabae  quisque  cavalcat  equum. 

Caganiellus  item  Formicis  portat  aiuttum, 
qui  Pulicum  caricas  ducit  otanta  rates. 

55  Boscosam  sub  iure  suo  tenet  ipse  Lasaenam, 
eius  et  imperio  sylva  canesca  datur. 

Gens  liaec  atezatrix  leggiadro  corpore  saltat, 
vincit  et  aethiopas  bruna  colore  nigros. 

Eius  ab  humana  vix  ungue  corazza  foratur, 

60  Orlandi  ut  fuerit  scorza  fadata  minus. 

Venerat  et  Cimex,  Putrifola  nomine,  qui  rex 
totum  Lettiriae  per  mare  sceptra  tenet. 

Gens  sua  Lympirides  equitat,  quae  nocte  vagantur, 
itque  coruscantes  nocte  cagando  focos, 


L1BER  SECUNDUS 


159 


65  unde  Cagafocos  stirps  Cimica  nominat  illos, 
atque  cavallazzos  eligit  esse  suos. 

Muschifur  hic  edam  Ragnorum  maximus  est  rex, 
cui  smisurati  forma  gigantis  erat. 

Ipsius  offìcium  est  muraias  condere  fortes, 

70  condere  trinceras  et  casamatta  simul  ; 

it  pedes,  atque  suos  pedites  facit  ire  gigantes, 
crura  caminandi  sunt  quibus  apta  diu. 

His  igitur  simul  addunatis,  mira  tenetur 
ordinanza,  velut  pratica  banda  solet. 

75  Granestor,  nec  non  quaevis  Formica,  Locustas 

spronat  et  his  Moschae  contremit  agmen  equis. 

Iam  mare  Sanguileo  Pulicum  calcabat,  et  alta 
aequora,  quae  velis  tota  coverta  fremunt. 

Ipse  suis  mundum  privarat  Apollo  cavallis, 

80  nec  dare  lusores  vult  bona  luna  suos. 

Aeolus  en  valido  rallentat  fraena  Siroccho, 
claraque  fumanis  turbulat  astra  suis. 

De  quibus  ille  fero  cum  turbine  saltat  in  undas, 
spernazzatque  nigras  impetuosus  aquas. 

85  Ut  sua  natura  est,  pelagus  sotosora  butatur, 
pascit  castrones  nigra  per  arva  suos. 

Sanguileo  clamat:  — Quam  das,  o nauta,  novellam?  — 
Respondet:  — Mi  rex,  prava  novella  datur. 

Non  hoc  spero  equidem  garboio  prendere  portum, 

90  non  si  mi  faciat  Iuppiter  ipse  fidem.  — 

Talibus  auditis,  tollit  Moschaea  cridorem, 
nam  timet  insano  quisque  perire  freto. 

At  magis  undosas  montagnas  aequor  inalzat, 
fitque  procellosi  strania  danza  chori. 

95  Nocchieri  affrettant  mollare,  tirareque  chordas, 
sollicitos  vitae  mors  fugienda  facit. 

Quisque  gubernator  male  scit  manegiare  timonem; 
ars,  ubi  ventorum  fit  violenza,  perit. 

Millibus  in  squarzis  operantur  vela  nientum, 

100  Nec  disgroppari  quaeque  ritorta  potest. 


IÓO  MOSCHEIDOS 

Saepe  simul  naves  urtant,  spezzantque  vicissim, 
et  linquunt  tabulas  per  freta  larga  suas. 

Unde  marinari  iam  temnunt  iussa  paronum, 
quaeritur  at  vitae  scampus  ubique  suae: 

105  qui  brancat  tavolarci,  qui  remum,  quique  coèllum. 
qui  despoiata  veste  nodare  parat. 

Hac,  illac,  fustae  balzant,  grandesve  caracchae, 
huic  temo,  buie  velum,  spiccus  buie  arbor  erat. 

Sanguileo  fìexis  et  Scannacavalla  zenocchis 
no  stabant,  unde  suis  vota  tulere  deis. 

Sanguileo  favae  vult  sacrificare  Zaninum, 
cuius  sit  pellis  digna  gonella  Iovi. 

Scannacavalla  duos  Serapicas,  tresque  Pedocchios 
Myrpraeda,  et  magnae  busta  Cosinus  Apis. 

115  His  etenim  sperant  votis  rehavere  bonazzam, 
nulla  sed  his  votis  chinat  orecchia  deùm. 

Unius  ob  causam  scelerati  nempe  guereri, 
mitigat  iratos  nulla  pregherà  Ioves. 

Siccaboronus  is  est,  qui  solus  despicit  undas, 

120  seque  facit  beffas  aequore  posse  mori. 

Solus  dispresiat  coelum,  tonitrumque  menazzat, 
solus  in  instanti  morte  petezat  aquas. 

Biasmat  eos,  qui  sic  genibus  fant  vota  pigatis. 

Imo  Iovi  zurat:  velie  scanare  Iovem. 

125  Saepe  ficas  coelo  monstrat,  scopritque  culamen, 
saepe  travaiatum  percutit  ense  fretum. 

Fortius  unde  illud  percussum  mugit,  et  altis 
bagnat  hiperboreum  saepe  Booten  aquis. 

Horrendos  offensa  tonos  dant  nubila  sursum, 

130  mox  aperit  gravidos  imbre  ruente  sinus. 

Siccaboronus  opem  vult  navi  tradere  solus; 
dumque  studet  cordas  solvere,  frangit  eas. 

Quando  comandabat,  si  non  obeditus  ab  altris 
praestus  erat,  miseros  praecipitabat  aquis. 

135  Non  dicit  — Guarda,  — sed  buttat  in  aequora  multos, 
hac  libare  suam  noverat  arte  ratem. 


LIBER  SECUNDUS 


161 


Illa  tamen  duro  spezzatur  denique  scoio, 
absorbetque  ingens  rupta  carina  freturn. 

Sed  quid?  deventat  magis  ille,  magisque  super  bus, 
140  sit  licet  in  grembo  mortis  ad  usque  gulam. 

Grande  vinazzolum  subito  abbrazzaverat  uvae, 
quo  sua  sostegno  vivere  vita  potest. 

Non  tamen  interea,  dum  crura  et  brachia  menat, 
turpia  desistit  dicere  verba  deis. 

145  Dat  pugnos,  calzosque  mari,  tutavia  natando, 
vultque  ad  despettum  mortis  abire  foras. 

Mors  desperatum  timet  assaltare  gigantem, 
qui  mortem  morti  tradere  velie  bravat. 

Unde  gaiardorum  columen  finaliter  undis 
150  se  cavat,  et  magnam  liber  it  extra  brigam. 

Vult  plus  quam  maium,  giurat,  chiodumque  piantat 
infima  Plutoni  tollere,  celsa  Iovi. 

Vultque  governa  maris  Neptuno  prendere,  vultque 
hos  super  imperios  unicus  esse  deus. 

I55  Vult  sua  sit  coniux  Pallas,  sit  serva  Diana, 
et  iam  facta  vetus  sit  rofiana  Venus. 

Vult  quoque  Mercurium  doro  appicare  sogheto, 
cuius  ad  officium  Mars  manigoldus  erit. 

Solus  it  armatus,  cui  stat  samitarra  galono, 

160  quam  duro  ex  hominis  cuderat  ungue  Sterops. 

Nullis  fortunae  percossis  ille  pigatur, 

sola  sed  ah  stimulat  viscera  magra  fames. 

Non  Leo  sic  vacuis  cridat  peragrando  budellis, 
quum  capitat  griffis  bestia  nulla  suis, 

165  ut  fios  heroum  sforzatur  ventre  fumato, 

saepe  grave  in  nuda  sternere  corpus  humo. 

Tandem  longe  videt  summae  fastigia  turris, 
ad  quam  sollicitos  frettat  habere  pedes. 

Turris  liaec  altus  erat  fungus,  qui  sydera  toccat, 

170  multaque  sub  tundo  culmine  rura  coprit. 

Quattuor  hic  Pulices  armato  corpore  stabant: 
nani  Formicarum  sat  prope  campus  erat. 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


11 


IÓ2  MOSCH  EIDOS 

Pinguis  in  aguzzo  rostitur  Lendina  speto, 
quam  coquit  ardentis  copia  multa  paiae. 

175  Expectant  illi  quod  sit  bene  cotta  lecardi, 

statque  super  cagolam  mensa  parata  caprae. 

Non  procul  est  vini  grossissima  butta  racentis, 
cum  qua  iuxta  focum  iam  squaquarare  parant; 
scilicet  ex  uvis  albanis  nobile  granum 
180  praestus  adocchiatum  Siccaboronus  habet. 

Introit  audacter,  velut  est  usanza  gaiardi, 
et  movet  aspectu  talia  dieta  bravo: 

— O compagnones,  vobiscum  ducor  a coenam, 
me  vester  quoniam  rostus  odore  tirat.  — 

185  Unus  respondet:  — Non  hic,  compagne,  taverna  est; 
albergum  quaeras  in  meliore  loco.  — 

Siccaboronus,  apro  similis,  iam  ferbuit  ira, 
totaque  de  colera  fazza  bianca  venit. 

— Per  stygiam  — dixit  — dabitis  coenare  paludem. 
190  Gentilezza  negat  quod  dare,  forza  dabit.  — 

Cui  responderunt:  — Per  forzam  tollere  vis  ne?  — 
Siccaboronus:  — Ita,  sufficientus  ero.  — 

Non  supportarunt  Pulices  ea  verba  superbi, 
dant  subito  chiappum,  telaque  nuda  piant. 

195  Siccaboronus,  habens  animum  dextramque  paratam, 
fulmineo  vacuat  protinus  ense  fodrum. 

— A trincatores  ! — inquit,  — gens  apta  tavernis, 
nil  timeo  vestras,  trista  canaia,  minas.  — 

Sic  ait  et  spadam  vibrans  hic  praestus  et  illic, 

200  hos  sibi  lontanos  brachia  quinque  tenet. 
Circundant  illuni  Pulices  saltonibus  altis, 
sed  quantum  extendit  se  daga,  retro  tirant. 

Ursa  famata  paret  mastinos  intra  cagnazzos, 
exiguum  nec  adhuc  perdidit  ille  pilum. 

205  Nullo  se  pacto  sgomentat,  quattuor  inter 
saltantes  Pulicos,  maximus  ille  baro. 

Imo  caneggiatus,  mistas  cum  sanguine  bavas 
dum  vomit,  hostiles  fat  retirare  pedes. 


LIBER  SECUNDUS 


1 63 


Quoque  magis  retro  vadunt,  magis  ante  ficatur 
210  vir,  nec  terreni  perditur  onza  sui. 

Unus  at  ecce  Pulex  dardum  de  longe  balanzat, 
scilicet  ereptum  Muris  ab  aure  pilum. 

Siccaboronus  habet  lyncis  bellando  vedutam, 
saltat  et  a colpo  retro  it,  inde  subit. 

215  Nunquam  vista  fuit  leonessa  velocior  ilio, 

quum  simul  indretum,  quum  simul  ante  salit. 

Perstringit  spallam  Pulicis  fendente  sinistram, 
et  calat  in  dextrum  spada  taienta  latus. 

Ecce  ruunt  terrae  patefactis  viscera  panzis, 

220  itque  diabolicas  umbra  trovare  casas. 

Nec  se  contentans  imam  hanc  monstrasse  prodezzam, 
ad  coelum  salto  se  levat  octo  pedes. 

Se  levat  octo  pedes  Mussati,  Siccaboronus, 
atque  aliam  rutilo  spiccat  ab  ense  provam. 

225  Dum  calat  e coelo,  Pulicem  male  tractat  un  altrum, 
quem  medio  capitis  vertice  spada  ferit. 

Non  elmus  durat,  quamvis  sit  gussa  lupini, 
millibus  in  pezzis  longe  tridatus  abit. 

Totum  se  abscondit  tenera  in  ventralia  ferrum, 

230  sic  duo  iam  Pulices  tartara  nigra  petunt. 

Tertius  ecce  Pulex  incautum  Siccaboronem 
post  cuppam  chioccat  falsus,  et  ille  cadit. 

Ille  cadit,  sed  non  aliter  sua  gamba  resurgit, 
quum  tangit  duram  sgonfia  balla  petram. 

235  Inde  magis  factus  colerosus,  tartarus  heros 
nettum  roverso  truncat  utrumque  genu. 

Ultimus  expavit,  scapolat  saltonibus  inde, 
quem  desdegnatur  mens  generosa  sequi. 

Elevat  orgoium,  post  unum  currere  tcmnit, 

240  sed  vadit  longam  prò  satiare  famem. 

Incipit  ante  focum  rostitam  mandere  Lenden, 
omnia  cum  totis  carnibus  ossa  vorat. 

Mox  uvae  granum  tribiani  siccat  afattum, 
et  vino  tandem  factus  alegrus  abit. 


IÓ4  MOSCHE1DOS 

245  Sanguileo  iam  iam  tota  cum  classe  suorum 
sub  valida  portum  coeperat  arce  Chyni. 

Est  Chynus  arx  Pulicum  fortissima  versus  Arognam, 
Sanguileo  tamen  hanc  prendit  et  igne  brusat. 

Hinc  abit,  huncve  sequens  exercitus  omnis  arivat, 
250  flumen  ubi  Vermer  cum  Brue  iungit  aquas. 

Urbs  ibi  Crappa  sedet  fluviorum  meza  duorum, 
Crappa  caput  mundi,  metropolisque  Brugi. 

Urbs  ea  non  altrum  est  quam  morti  testa  cavalli, 
qua  sunt  pallazzi  mille,  tre  mille  casae. 

255  Illam  Sanguileo  vult  expugnare,  sed  intus 

Ragnorum  princeps  Muschifur  arma  tenet. 

Stat  prò  Formicis,  nec  vult  dare  moenia  Moschis 
Muschifur,  aguaitis  valde  provista  suis. 

Condiderat  largum  sibi  gens  Ragnina  stecatum, 

260  quem  nihil  aut  pocum  Mosca  forare  potest. 

Ter  centum  vigilant  noctesque  diesque  Pedocchi 
semper,  et  in  muris  — Fa  bona  guarda  — cridant. 

Sanguileo  grossos  tamen  illue  trare  canones 
mandat,  ut  urbs  seu  vi  sit  presa  sive  dolo. 

265  Artelaria  data  est  in  curam  Scannacavallae, 
si  per  forza  intro  forsitan  ire  potest. 

Mirpredae  officium  datur  heminare  cavernas, 
si  quoque  per  fraudem  praendier  illa  valet. 

Est  proprium  Moschae  maioris,  sive  Tavani, 

270  impete  Ragnorum  castra  forare  suo. 

Unde  Tavanorum  impresa  est  iuncta  tyranno, 
cingere  bombardis  pergama  grossa  cavis. 

Myrmicaleonis  etiam  data  gentibus  est  ars, 
propria  furtivis  antra  cavare  dolis. 

275  Qua  propter  Myrpraeda,  suus  rex  atque  monarca, 
curat  in  obscura  nocte  forare  busos. 

Muschifur  at  vigilans  capitanius  omnia  scoprit, 
omneque  dissegnum  hostis  inane  facit. 

Iamque  trapassarat  constructo  ponte  canales 
280  Sanguileo,  et  circum  sederat  urbis  agrum. 


LIBER  SECUNDUS 


165 


Scannacavalla  die  sbombardat,  nocte  terenum 
Myrpraeda  evangat,  Mustibibaxque  spiat, 
namque  hic  Mustibibax  ille  est,  qui  Siccaboroni, 
multibus  in  factis  signa  tremenda  tulit. 

285  Artelariarum  mandatur  guarda  Cosino, 
sat  bene  Zenzalis  convenit  illa  suis. 

Proprietas  propriae  Zenzalae  traditur,  ut  non 
dormiat,  utque  alios  non  reposare  sinat. 
Moscarum  Grillis  acies  imposta  legeris, 

290  saepe  imboscatis  aut  capit,  aut  capitur; 
sed  iam  obsessis  mancat  vituaria  Ragnis, 
omneque  portandi  circa  stopatur  iter. 

Muschifur  excelsa  signum  de  turre  palesati 
nunc  fumo  poturn,  nunc  petit  igne  cibum. 

295  Non  procul  ad  littus  fossae,  Granestor  acampat, 
quo  soldatorum  facta  resigna  posat. 

Viderat  accortus  signum,  noratque  bisognum. 

illico  Myrnucae  quae  facienda  iubet. 

Mille  cariazzos,  Scaravazzos  nomine,  cargat, 

300  multaque  per  fluvium  Vermeris  esca  natat. 
Mittuntur  centum  nonantaque  grana  ceserchiae, 
atque  masinatae  septuaginta  fabae. 

Multaque  praeterea  sunt  missa  salumina  carnis, 
quae  fuit  ex  grassis  facta  Ranabotolis. 

305  Haec  ea  dum  vadunt,  accompagnante  PutrifFa 
Cimice  cum  multo,  zarda  scoperta  fuit. 

Zarda  palesatur  tradimenti  denique  magni, 
quo  fuit  a prigolo  Crappa  levata  gravi. 

Inter  Pedocchios  testae,  stantesque  camisis, 

310  ad  quorum  guardarli  grossa  muraia  datur, 
accidit  ut  secum  Pedocchi  mille  poiini 
susciperent  vicibus  talia  dona  suis. 

Hos  quidam  Cimex  stipulatus,  nomine  Puzzor, 
corrupit,  spondens  quinque  vel  octo  pagas, 

315  dummodo  nocte  velint  aut  sursum  trare  Tavanos, 
auxiliatrices  dentque  tirando  manus, 


l66  MOSCH  EIDOS 

aut  scintinellas  cuiusdam  turris  habentes, 
curent  ut  manibus  porta  stet  una  suis. 

His  Rodipollaster  fuerat  capitanius,  omni 
320  plus  Gaino  falsus,  plusque  Sinone  duplex. 

Ipse,  spionandi  pratighissimus  arte,  giganti 
Muschifero  se  se  protulit  ire  spiani. 

Vult  quoque  prò  patria  servanda  temnere  vitam, 
vult,  inquam,  modo  sit  patria  salva,  mori. 

325  Tali  sub  manto,  tali  sub  veste  ribaldus, 
pessima  taiantis  fata  rasoris  habet. 

Namque  secutura  debebat  nocte  Tavanis 
Crappa  dari,  et  summos  igne  strinare  deos. 

At  quia  caecus  amor  cogit  secreta  fateri, 

330  nec  fert  groppatam  foemina  quaeque  gulam, 

Roddipolaster,  amans  ingenti  ardore  Cigalam, 
buie  traditoreschae  fraudis  aprivit  opus. 

Illa  suae  matri  retegit,  materque  marito, 
cunctaque  Muschifero  nuntiat  ille  suo. 

335  Prenditur  infelix,  cruciatur,  scarnificatur, 
squartatusque  sua  carne  satollat  aves. 

Sanguileo  interea,  Moscha  referente  spiona, 
senserat  ut  Ragnis  vecta  sit  esca  magris. 

Tunc  Moschinorum  subitus  sex  millia  contra 
340  expedit,  hisque  novum  donat  habere  ducem. 

Siccaboronus  adhuc  non  bue  apparet,  et  huius 
magnus  Mustibibax  logotenentus  erat. 

Supra  Panarottos  sellae  buttantur,  et  ingens 
it  Moschinorum  sub  duce  banda  novo. 

345  Pergitur  ascoso  cursu,  parlatque  niunus, 

sub  pedibus  feltrum  quisque  cavallus  habet. 

Non  procul  en  densis  cum  boschis  ripa  trovatur, 
foltaque  de  ortighis  sylva,  grataque  culis. 

Hanc  uno  compiere  die  staffetta  nequiret, 

350  seu  sit  Testudo,  sive  Limaga  celer. 

Quam  scondirolam  dux  accortissimus  intrat, 
nam  fuit  aguaitos  apta  coprire  novos. 


LI  BER  SECUNDUS 


167 


Dux  iam  Cimicibus  procul  adventantibus,  ipse 
stat  clietus,  ac  alios  fat  quoque  stare  clietos. 

355  Iamque  sonaiorum  strepitu  properare  bagaios 
audit,  et  hos  panis  copia  magna  gravat. 

Non  latet  ulterius,  bellus  dum  zettus  habetur: 

— Arma  — sprovedutus  personat,  — arma  — cridat. 

— Arma  — cridant  omnes,  — carn,  carn,  ammazza 

[canaia;  — 

360  postque  bravarias,  tela,  manusque  menant. 

Illico  Putrifolae  mens  consternata  stupescit, 
quum  sibi  tot  lanzas  currere  contra  videt. 

Attamen,  ut  melius  potuit,  simul  agmen  adunat, 
fatque  cariazzos  retro  tirare  graves. 

365  Expedit  ad  regem  subitam  Granestora  postam, 
qui  sibi  quam  curto  tramite  donet  opem. 

Inde  Cagafogum  toccans  sperone  cavai lum, 

Cimiceos  animat  voce  furente  viros. 

Ingentem  villum,  Cingiari  a fronte  revulsum, 

370  bassat  et  adversum  Mustibibaca  petit. 

Mustibibax  minus  hunc  refugit,  sed  pronus  arestat, 
atque  valorosus  contrus  utrinque  fitur. 

Hic  Panarottus  equus,  nec  non  Cagafocus,  atroces 
se  simul  inculant,  se  simul  inde  levant. 

375  Coelum  antennarum  tronchi  petiere  supremum, 

mox  cavat  hic  brandum,  sfodrat  et  ille  stocum. 

Caetera  gens  etiam  variis  se  incontribus  urtant, 
fractaque  lanzarum  sylva  per  astra  volat. 

Qui  manet  in  sella,  qui  non  manet,  unus  amazzat, 

380  unus  amazzatur,  nemoque  nascit  ibi. 

It  fragor  armorum  coelo,  confusio  vocum, 
alta  nigrant  sabiis,  bassa  cruore  rubent. 

Tandem  Mustibibax,  numero  superante,  manebat 
vincitor,  unde  parat  Cimica  turba  fugam. 

385  Rex  sed  avisatus  nuper  Granestor  arivat, 

mirum  quam  subitus,  quam  fuit  ille  celer! 

Claudius  Hasdrubalem  cum  fretta  quippe  minori 
cursus  asaltavit,  stravit  et  arma  tulit. 


l68  MOSCH  EIDOS 

En  Granestor  adest,  exercitus  ecce  secutus, 

390  tollere  Mustibibax  cogitur  inde  pedem. 

Ad  totani  scapolat  briliam,  revocatque  sequaces, 
ut  salvet  proprios,  bon  capitanus,  equos. 

Optime  cuncta  tenet  drittae  sentina  stradae, 
quam  ve  potest  curto  tramite,  sgombrat  iter. 

395  Iugiter  incalzat  persona  Granestoris  illum, 

ad  passumque  agiles  praesto  traversat  equos. 

Sex  Formicarum  squadras  Myrnuca  legeras, 
qua  fors  Mustibibax  transeat,  expediit; 

nec  suus  indarnum  pensavit  talia  sensus, 

400  hostibus  en  tandem  cingitur,  itque  presus. 

Omnia  Sanguileo  sentit,  sentitque  nemigos 
non  procul  a castris  ponere  castra  suis. 

Protinus  insemmam  squadrones  contrahit  omnes, 
mandat  et  in  proprio  queinque  sedere  loco. 

405  En  sed  hoc  in  medio  totius  aiegra  levatur 
vox  campi  cridans:  — Siccaboronus  adest, 

Siccaboronus  adest:  pensavimus  esse  negatum, 
attamen  (o  bona  sors)  Siccaboronus  adest.  — 

Illuni  Sanguileo  venientem  strictus  abrazzat, 

410  stringit  et  abrazzat,  ter  deciesque  basat. 

Passatae  narratur  ei  successio  guerrae, 
vanaque  proditio,  Mustibibaxque  presus. 

Talibus  auditis,  ignavos  clamitat  omnes, 
scire  nec  impresas,  dignaque  facta  ducis. 

415  Allegat  Hannibalem,  Pyrrhum,  Romaeque  Rinaldos, 
omnibus  est  licitum  quos  seguitare  modis. 

Inde  superborum  princeps,  tonitruque  furoris 
vult  sibi  bastonem,  vult  sibi  sceptra  dari. 

Totius  chiedit  bastonem,  sceptraque  campi: 

420  non  aliter  forzas  velie  provare  suas. 

Ergo  capitanii  gencralis  prendit  honorem, 
quodque  ultro  poscit,  regibus  ultro  datur. 

Non  hoc  Sanguileo,  non  hoc  Myrpraeda  negavit, 
Cosinus  laudat,  Scannacavalla  probat. 


LI  BER  SECUNDUS 


169 


425  Muschifur  interea  videt  alta  e turre  propinquos 
hostes  esse  suis,  hostibus  esse  suos. 

Praeparat  ignivomos  hinc  sagras,  inde  canones, 
archibusariae  dat  loca  certa  suae. 

Vallis  erat  quaedam,  quam  Bos  impresserat  olim 
430  corpore,  dum  tenera  forte  iaceret  humo. 

Manserat  hic  tellus  grossi  sub  pondere  ventris 
concava,  cui  species,  formaque  vallis  erat. 

Hic  sua  Formicae,  sua  Moschae  castra  locarunt, 
stantque  cagnezatis  prò  dare  signa  viris. 

435  His  botnbarderae  Crappae  dominantur  ab  alto 
colle,  nec  est  Moschis  sors  ibi  tuta  satis. 

Turribus  ex  altis  huc  grana  nigerrima  vezzae 
dirigit,  et  Moschis  maxima  damna  facit. 

Siccaboron  tantae  scontrat  se  impressa  ruinae, 
440  seque  gabiottis  cingit  ubique  novis. 

Est  animalorum  quaedam  fortissima  razza, 
quos  Porcellettos  itala  lingua  vocat, 

ex  illis  dico,  qui  se  quandoque  rotundant 
ceu  Pater  nostros,  sint  licet  absque  buso. 

445  Hos  iungit  veluti  Bufalos  moschineus  haeros, 
subque  uno  stimulat  millia  para  iugo. 

Strassinatur  enim  lombardae  machina  quaiae, 
torrida  quae  dudum  lumine  solis  erat. 

Piena  ceresarum  duris  ex  ossibus  extat, 

450  qui  stant  ut  scopuli,  quos  nihil  unda  movet. 

Siccaboron  tale  hoc  dedit  illa  in  parte  reparum, 
qua  sua  bombardae  ferrea  poma  dabant. 

Multa  ceresarum  post  ossos  turba  latebat, 
cumque  archibusis  tif  taf  ubique  sonat. 

455  Ecce  sed  intantum  stendardi  utrinque  levantur, 
banderaeque  tremunt  mille,  bofante  noto. 

Hinc  sua  Siccaboron,  sua  dividit  inde  Granestor 
agmina,  Myrnucae  nam  nova  cura  datur. 

Myrnucae  nova  cura  datur  sfidare  nemigum, 

460  velleque  cum  solo  Siccaborone  brigam. 


170  MOSCHEIDOS 

En  venit  armatus  bardatam  supra  Locustam, 
perque  acies  hostis  sicut  araldus  abit. 

Ipse  cruentatum  fert  guantum  in  cuspide  lanzae; 
quo  viso,  horribili  corda  pavore  tremunt. 

465  Hunc  iacit  ante  pedes  regis  inoschensis,  et  inquit: 
— Nunc  duo,  Sanguileo,  foedera  pono  tibi. 

Vel  dux  Siccaboron  mecum  combattere  voiat, 
totaque  sit  per  nos  quaestio  facta  duos; 
vel  crudelis  atrox  hodie  giornata  fiatur, 

470  qua  seu  tu  primus,  sive  Granestor  erit.  — 

Siccaboron  praesens,  dum  talia  sentit,  avampat 
ore  foco,  et  colerae  verba  dat  aspra  suae. 

— Non  ego  Siccaboron,  toto  celeberrimus  orbi, 
qui  de  Menibrotti  semine  duco  genus, 

475  non  ego  Myrnucam  dignarem,  qui  mihi  nasum 
fazzolo,  et  retro  tergeret  ore  busum. 

Guarda  mò,  si  tecum  vellem,  rofìane,  duellum 
prendere,  si  mortum  famme  stimare  velini.  — 
Sic  ait,  et  voltans  humeros  responsa  refudat, 

480  illeque  praecipitans  in  sua  castra  redit. 


r 


LIBER  TERTIUS 


Plus  maraviosam  venio  cantare  bataiam, 
quam  notat  antiquas  ulla  legenda  libris. 

Maxima  Ranarum,  Soricumque  canuntur  Homero 
proelia,  non  istis  aequiperanda  tamen. 

5 Altri  scripserunt  et  verbi  et  nominis  arma, 

quum  gens  grammaticis  tanta  periva  agris. 

Nulla  tamen  paritas  est  his  facienda  catervis, 
quas  modo  fert  odium,  trat  furor,  ira  coquit. 

Ungite  quantillum  fresco  mihi  labra  botiro, 
io  o Musae,  o ventris  grassa  polenta  mei. 

Salsigeram  pinguis  mezeni  adferte  brasolam, 
quae  super  ardentes  sit  bene  tosta  brasas. 

Hinc  quoque  de  caneva  Bromii  spinate  vasellum, 
ut  sit  car minibus  digna  bevanda  meis. 

15  Agmina  Siccaboron  toto  de  robore  gentis 
quinque  legit,  ducibus  subiicienda  suis. 

Fantaria  gravi  zenzalica  ducta  Cosino 
ponitur  ad  primam  prima  tacare  brigam. 

Myrmilios  ducit  squadram  Myrpraeda  secundam, 
20  qui  quoque  sunt  pedites  trenta  tre  mille  viri. 

Hae  prò  antiguarda  firmantur  in  ordine  squadrae 
post  quas  Moscarum  grossa  bataia  sequit. 

Sanguileo  tanquam  princeps  et  honorior  altris, 
et  cuius  causa  grande  paratur  opus, 

25  ut  cor  in  medio  gentis,  quae  dieta  bataia  est, 
altior  it  cunctis,  fulgidiorque  viris. 

Inde  retroguardae  grossissima  banda  sequebat, 
quae  tamen  in  turmas  scinditur  una  duas. 


172  MOSCHEIDOS 

Scannacavalla  suos  pene  ultimus  ante  Tavanos 
30  apparet,  cui  sat  barba  canuta  riget. 

Siccaboronaeae  tandem  datur  ultima  curae, 
totaque  res  manibus  itque  reditque  suis. 

Stant  longo  Moschae  fraenatis  ordine  Grillis, 
quarum  pars  maior  multicolora  nitet. 

35  Sunt  quae  velluto,  sunt  quae  canzante  teguntur, 
sunt  quoque  quas  auro  merda  coprire  solet. 

In  Cantarellis  retinent  ibi  fraena  Tavani, 

quae  raspant,  trombis  dum  tonat  aether,  humum. 

At  sub  Moschinis  Panarotti  calzibus  ardent, 

40  visque  potest  sisti  smania  tanta  briis. 

Alta  spiegantur  vexilla,  strepuntque  per  altum 
aera,  trombettae  mille  taranta  sonant. 

At  Myrnuca  videns  inimicos  esse  paratos, 
non  minus  ex  cunctis  agmina  quinque  facit. 

45  Caganiel  primus  Pulicorum  trenta  miaros 

guidat,  et  hi  pedites  Martis  in  arte  vigent. 

Furfa  dehinc  agiles  vehit  octo  mille  Pedocchios, 
octoque  miU’altros  ipse  Granestor  habet. 

Rex  Formicarum,  quamvis  Formica  sit  ipse, 

50  stat  sua  Pedocchis  multa  fidanza  tamen. 

Cimica  post  ipsos  acies  it  iuncta  PutrifTae, 
posterà  Myrnucae,  Muschifur  urbe  sedet. 

Banda  Pedocchiorum  toccat  sperone  Zaninos, 
inque  Cagafoghis  Cimica  squadra  furit. 

55  Formicae  sed  equos  fraenant,  urtantque  Locustas, 
queque  stat,  et  nitidas  masticat  ore  brias. 

Iam  magis  alter  erat  campus  vicinus  ad  altrum, 
seque  maranazzos,  bottiliosque  vocant. 

Montagnae  reboant  frifolo  clangore  tubarum, 

60  Muschifur  ignivomos  sgombrat  ab  urbe  tonos. 

Iamque  leves  primum  scaramuzzae  utrinque  fiuntur, 
inque  vicem  crustas  dantque  levantque  bonas. 

Denique  Zenzalas  magno  clamore  Cosinus 
inviat,  et  picchis  bellus  it  ordo  chinis. 


LIBER  TERTIUS 


173 


65  Huic  Caganiellis  procedunt  contra  Pulecchi, 

qui  quoque  vocisonum  murmur  in  astra  levant. 

Ipsi  affrontantur  capitani  protinus  una, 
unaque  piccadis  fortibus  arma  terunt. 

Cosini  lanzonus  erat  soda  corna  Limaghae, 

70  quae  Caganiellis  pectus  aguzza  ferit. 

Non  tamen  infilzat,  cartae  panzera  repugnat, 
quae  de  scartozzo  facta  savonis  erat. 

Ast  e contra  pilum  Bovis  ille  suburget  acutum, 
saepeque  Cosinum  fat  riculare  ducem. 

75  Iam  mistura  tenet  Zenzalas  atque  Puleccos, 
accipit  horrisonam  stolus  uterque  brigam. 

Dux  Zenzalarum  se  retro,  suosque  retirat, 
hunc  niger  in  voltam  Caganiellus  agit; 

inde  videns  liostis  banderam  iuxta  volantem, 

80  hanc  rapit,  ac  terrae  folta  per  arva  trahit. 

Protinus,  hoc  viso,  zenzalica  turba  fugatur, 
nilque  pudent  lieto  rege  scapare  viam. 

Quando  sbarattatum  vidit  Myrpraeda  Cosinum, 
Myrmicoleones  ducit  ad  arma  ladros. 

85  Huic  supra  Zanninos  obiectat  Furfa  Pedocchios, 
qui  prior  intratus  fat  sibi  fare  viam. 

Hunc  Myrpraeda  salit,  cui  menans  Furfa  granarae, 
sive  scopae  truncum,  vulnus  in  aure  facit. 

Ipse  sed  e tasca  traxit  duo  grana  ceserchiae, 

90  artificioso  tota  piena  foco, 

qui  dum  Furfa  parat  rursum  duplicare  feritam, 
prima  ceserchiarum  iacta  balotta  sonat. 

Guay,  Pedocchie,  tibi,  si  te  nocchia  illa  coiasset, 
quae  de  bombarda  ceu  vomitata  furit. 

95  Hanc  non  expectas,  sed  pungens  sprone  Zaninum 
cedis,  at  ille  novem  colpus  amazzat  equos. 

Dumque  simul  certant,  et  dant  prò  pane  fugazzam, 
utraque  meschiatis  squadra  fìt  una  viris. 

Pulverulentus  erat  iam  fumus  ad  astra  levatus, 

100  mescolat  ingentes  vitaque,  morsque  cridos. 


174 


MOSCH  EIDOS 


Narri  pars  mazzati  lugent,  pars  sana  menazzanl, 
pars  animant  pavidos,  pars  scapolare  monent. 

Non  mihi  si  centum  linguae,  si  voxque  canonis, 
dire  queam  larvas  mortis  et  effigies. 

105  Tota  fracassatis  iam  picchis  terra  copritur, 

qui  stant,  qui  scampant,  hic  necat,  ille  morit. 

De  testis,  gambis,  polmonibus,  atque  figatis, 
deque  coradellis  terra  coverta  rubet. 

Ast  aliquantillum  sese  Myrpraeda  retirat, 
no  Furfaque  Myrmilios  pellit  ubique  suos. 

Sed  cito  Sanguileo  Porcelli  corripit  hastam: 

— Eya,  valenthomines,  me  seguitate  — cridat. 

Sic  ait,  ante  alias  Muscas  ferit  ilia  Grilli, 
prosequitur  regem  caetera  turba  suum. 

1 1 5 Omnia  pulvis  erant  quem  volvit  cursus  equorum, 
soldati  dubitant  quae  sit  amica  cohors. 

Dum  male  Myrmilios  tractabat  Furfa  ladrones, 
Sanguileo  iungens:  — Guarda,  Pedocchie  — cridat. 

Furfa  sed  huic  targam  fungi  de  cortice  porgit, 

120  forza  sed  est  nimium  Sanguileonis  atrox. 

Namque  Pedocchiorum  regi  pilus  inguina  rumpit, 
illeque  Zannini  tergore  lapsus  obit. 

Putrifolae  interea  squadronus  Cimicis  ingens 
castra  movet,  quem  dux  post  sua  terga  menat. 
125  O Deus  in  quanto  se  castra  disordine  turbant, 
Cimica  quum  putrido  iungit  odore  cohors. 

Namque  urget  spronis  tali  de  sorte  cavallos, 
qui  sua  per  spudant  posteriora  focos. 

Unde  Cagafogos  chiamanti  pensate  quis  illos 
130  seu  spettare  volunt,  si  ve  piare  gatam. 

Moscarum  Grilli  drittis  stant  auribus,  inde 
boffantes  voltant  terga,  piantque  fugam. 

Sanguileonis  equus  se  flammis  solus  acostat, 
denteque  cimiceos,  calceque  rumpit  equos. 

135  Solus  Sanguileo  pugnat,  saltatque  per  illam 
Putrifolae  gentem,  corpora  sternit  humi. 


UBER  TERTICS 


175 


In  rottam  Cimighi  vadunt,  ut  squadra  caprarum 
quas  lupus  infestat,  quas  ve  famatus  agit. 

Inde  Pedocchiorum  stolus  calcanea  voitat, 

140  retroque  Zanninos  vertere  turba  studet. 

Sanguileo  incalzat,  currit  meschiatus  in  illis, 
ac  rubeo  miseros  dissipat  ense  Grisos. 

Cui  mezam  spiccat  testarti,  brazzumque  galono: 
tecta  cruentatis  carnibus  arva  latent. 

145  Attamen  un  pocum  se  se  riculare  bisognat, 

namque  Pedocchiorum  squadra  secunda  venit. 

Festucum  foeni  grossum  Granestor  aferrat, 
et  Forfesinam  spronat  et  urget  equam. 

Ista  bifurcatam  gestat  mala  bestia  caudam, 

150  atque  uvae  granos  intra  latere  solet. 

Hanc  movet  ad  cursum  princeps  Formica  Granestor, 
ob  cuius  rapidam  surgit  arena  fugam. 

Cosinum  adocchiat  Zenzalam  sanguine  rossum, 
quem  prope  mortorum  grandis  acervus  erat. 

155  Plantat  ei  medio  ferratam  in  pectore  lanzam, 
umbraque  tartareas  it  retrovare  casas. 

Postea  per  Moscas  Formica  gaiarda  fugatas 
se  iacit,  et  spezzat  tela,  virosque  simul; 

urtat,  et  atterrat  soldatos,  atque  cavallos, 

160  fertque  catervazzam  post  sua  terga  grisam. 

Non  haec  suffertur  Granestoris  alta  prodezza, 
quaeque  piat  turpem  Mosca  repulsa  fugam. 

Mille  roversantur  terrae  sine  milite  Grilli, 
mox  fugiunt  sellis  caeca  per  arma  vodis. 

165  Sanguileo  et  magnus  Putrifola  grande  comenzant 
certamen,  nec  se  sparat  uterque  mori. 

Scannacavalla  suam  banderam  tollit  ad  auras, 
Pampognam  striccat,  turba  Tavana  sequit. 

Hunc  bene  Granestor,  Muscas  dum  cazzat,  adocchiat, 
170  quem  cito  voltato  praestus  asaltat  equo. 

Tarn  possenta  fuit  lanzarum  botta  duarum, 
quod  lunae  tetigit  fractio  trita  pedes. 


MOSCH  EIDOS 


Forbesina  dedit  et  Cantarella  stramazzum, 
speronata  statini  quas  relevare  facit. 

175  Iamque  comenzabant  tegnam  gratare  vicissim, 
inter  Pedocchios  stirps  tavanella  ruit. 

Pulverulentus  erat  garboius  ad  astra  levatus, 
nil  nisi  per  terram  corpora  morta  cadunt. 

Tanquam  cornacchiae,  volitant  per  nubila  testae, 
180  coratae,  inilzae,  brachia,  terga,  manus. 

Cum  brandis  finos  audis  spezzarier  elmos, 
spata  ferit  spatam,  scutaque  scuta  terunt. 

Qualis  garboius,  qualis  confusio  fitur, 
quando  fasolorum  piena  pignatta  bulit  : 

185  talis  erat,  dum  Mosca  cadit,  Formica  resurgit, 
dum  Zenzala  ferit,  Myrmilioque  parat. 

Grillos,  Pampognas,  Zaninos  atque  Locustas 
innumeras  cernis  rubra  per  arva  mori. 

Sed  quid  olympiacum  video  trepidare  theatrum  ? 
190  quae  mare,  quae  terram  nox  tenebrosa  rapit? 

nunquid,  ut  antiqui  reruni  dixere  magistri, 
vult  brusare  simul  cuncta  creata  Deus? 

Heu  quia  terribilis  non  est  nisi  Siccaboronus, 
qui  Moschinorum  castra  movere  parat. 

195  Ante  suos  oculos  scanipabant  mille  Tavani, 
Zenzalae,  Moschae,  Mirmiliona  cohors. 

Hos  Formicaram,  Pulicuinque  potentia  cazzat, 
Hosque  valorosus  Caganiellus  agit. 

Ergo  Leonis  liabens  iram,  canegiatus  achiappat 
200  brandum  cum  targa,  moxque  speronat  equum, 

namque  sui  fugitant  schioppat,  creppatque  dolore, 
extraque  battaiam  primus  in  arma  ruit. 

Dumque  ruit  proprias  cernit  dare  terga  falangas, 
unde  manum  rabido  mordet  utranque  sono. 

205  In  qua  parte  fugam  rapiunt  se  praestus  aventat, 
urtat  et  occidit  corpora  quanta  trovat. 

Qualis  in  inverni  guazzoso  tempore  torrens 
de  montagnarum  culmine  portat  aquas, 


LIBER  TERTIUS 


177 


talis  agrezat  equum  Panarottum  maximus  heros, 

210  atque  hostes  pariter  snembolat  atque  suos. 

Ut  bombarda  secat  densatas  illico  squadras, 
taiat,  sfrantummat,  dissipat  arma,  viros. 

Stendardos  proprios,  aliosque  superbus  aterrat, 
sic  hostes  mazzat,  sic  taiat  ille  suos. 

215  Nec  Moscas  guardit,  nec  Grillos,  nec  Cagafocos, 
cumque  cavallazzis  trat  sotosora  viros. 

Iungit  ubi  montem  mortorum  fecerat  altum 
Caganiel;  clamat:  — Guarda,  ribalde  Pulex. 

Sic,  renegate  canis,  per  te  mea  castra  ruinant? 

220  sanguine  sic  gaudes  te  satiare  meo?  — 

Inde  suis  conversus,  alt  : — Quo  brutta  canaia? 

scilicet  iste  unus  vos  dare  terga  facit?  — 

Dixerat,  et  dentes  pariter,  brandumque  restringit, 
inque  ducem  Pulicum  fortiter  urtat  equum. 

225  Fulminat  ad  caput,  et  scutum  fracassat,  et  elmum, 
inque  duos  quartos  Caganiellus  abit. 

Deserit  hunc  mortum,  Formicasque  inter  avaras 
incipit  ad  superos  mittere  membra  deos. 

Mittere  spalazzos,  laceratas  mittere  faldas, 

230  sanguineque  aspersus  carnea  frusta  secat. 

Confugiunt  Cimighi,  quod  habent  post  terga  diablum. 

Granestorque  videns:  — Volta,  rivolta  — cridat,  — 
volta,  rivolta  mihi,  quo  scampas,  Siccaborone?  — 

Sic  ve  retro  clamans,  it  retrovare  necem. 

235  Ille  rivoltatus  stoccatam  vibrat  aguzzam, 

puntaque  per  mediani  passat  iniqua  tripam. 

Granestor  moritur,  iacet  ingens  littore  truncus. 

Protinus  bine  omnes  corripuere  fugam. 

Versus  equi  Crappam  riculant  Granestoris  arma: 

240  — Guarda  — cridant,  — guarda,  Siccaboronus  adest.  — 

Ad  sabiam  buttant  alebardas,  scuta,  balestras, 
ut  levis  ad  cursum  sit  sibi  gamba  magis. 

Nullus  se  affrontat,  calcagnos  quisque  rivoltat, 
confugiunt  squadrae,  confugiuntque  duces. 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


12 


178  MOSCH  EIDOS 

245  Putrifola  ante  alios  Cagafocum  calcibus  urget, 
cui  cito  post  mittit  Siccaboronus  equum. 

Corripit  ainbabus  manibus,  spadamque  roversat, 
testaque  de  spallis  netta  spicata  volat. 

Tunc  Myrnuca  nimis  tardatus  convocat  omnes 
250  Formicas,  et  ait:  — Me  seguitate  simul. 

State  simul  strictae,  mea  nunquam  linquite  terga, 
namque  facit  grandes  stricta  caterva  provas.  — 

Dixit,  et  in  restam  ponens  cum  tergore  lanzam, 
agmina  praecipiti  cuncta  traversat  equo. 

255  Gens  illum  Formica  sequit,  spronatque  Locustas: 
heu  miseras  Moscas  vestra  ruina  venit  ! 

Contremuere  poli,  quando  Myrnuca  Tavanos 
ingreditur,  spezzans  scuta,  virosque  necans. 

Aethera  terribilis  subito  cridor  alta  momordit, 

260  quum  Myrnuca  procul  vistus  in  arma  fuit. 

Quis  bene  Myrnucae  vastum  narraret  asaltum? 
quis  ve  suas  posset  recte  docere  provas? 

Fronte  minax  urget  celerem  sperone  Locustam, 
protinus  hoc  viso  gens  fugitiva  redit. 

265  Exuperat  strepitu  Myrnuca  tonitrua  coeli, 
vel  quando  salsas  turbo  ruinat  aquas. 

Fiamma  per  ardentes  stipulas  Myrnuca  videtur, 
vel  Padus  avulso  littore  quando  ruit. 

Mille  roversavit  mortas  sua  lancea  Moscas, 

270  vadit  et  in  centuin  denique  stracca  micas. 

Sfodrat  ab  armato  brandum  galone  coruscum, 
quo  cito  per  nebulas  brachia  trunca  volant. 

Nullum  quippe  trovat  dum  taiat  spada  reparum, 
nulla  piastra,  licet  sit  fina,  stare  potest. 

275  Ad  terram  vadunt  stendardi  Siccaboroni, 

qui  nil  quod  facitur  post  sua  terga  videt. 

Siccaboron  fossas  urbis  furibundus  arivat, 
in  quas  se  Pulicum  sponte  caterva  iacit. 

Siccaboronaeam  potius  quam  cernere  frontem, 

280  in  fossas  rumpunt  colla  cadendo  giusum. 


LIBER  TERTIUS 


179 


Ecce  super  muros  apparet  Nluschifur  altos, 
grossa  tirat  vasto  robore  grana  fabae. 

Semina  spinazzae  vibrat,  ciceresque  tricuspes, 
atque  paiae  grossos  castra  per  ampia  travos. 

285  Siccaboronus  habet  iam  portam,  Muschifur  obstat, 
stans  super  a domibus  tecta  revulsa  iacit. 

Introit  ipse  tamen  solus  Siccaboron  atrox, 

quem  sua  (nam  trepidat)  gens  seguitare  negat. 

Muschifur  extemplo  facit  omnem  claudere  portam. 
290  sic  miser  in  trapola  Siccaboronus  erat. 

Muschifur  et  grandis  Ragnorum  squadra  seraium 
circa  valorosum  conseruere  ducem. 

Ergo,  velut  porcus  singiarus,  corde  gaiardo, 
se  se  mastinos  scaliat  intra  canes. 

295  Muschifur  esclamat:  — Tua  nil  possanza  iuvabit, 
nil  tuus  ardirus,  nil  tuus  iste  furor. 

Te  nunc  infelix  omnino  morire  bisognat, 

inque  brevi  noster  tempore  schiavus  eris.  — 

Siccaboronus  ait  ridens:  — Accede  prius  tu, 

300  si  mortis  cura  est  nunc  tibi  tanta  meae.  — 

Muschifur  attollcns  mazzam,  quae  summa  granarae 
pars  erat,  armigerum  vult  retridare  ducem. 

Sed  colpum  incontrat  capitanus  providus  ense, 
inque  duos  truncos  mazza  taiata  cadit. 

305  Inde  super  testam  geminis  Muschifura  palmis 
colsit,  et  ad  bassos  dividit  usque  pedes. 

Alta  ruit  terrae  defuncti  machina  Ragni, 
et  moriens  largo  fonte  cruentat  humum. 

Quapropter  dardi,  lanzones,  saxa,  zanettae 
310  hunc  agitant  grossae  more  pluentis  aquae. 

Vix  tantam  reparare  potest  se  contra  brigatam, 
iugiter  armorum  densa  procella  ruit. 

Spennacchiatus  erat  rutilo  cimmerus  in  elmo, 
scinditur  et  brazzo  ferrea  targa  suo. 

315  Icta  celata  fabis  resonat,  grossisque  fasolis, 
at  ciceres  trino  cuspide  valde  nocent. 


l8o  MOSCH  EIDOS 

Semina  spinazzae  peracuta  tirantur  in  illuni, 
ac  sua  sunt  porci  membra  fìcata  pilis. 

Qualis  gente  Leo,  gentisque  gridore  citatus, 

320  non  vult  sdegnoso  corde  timere  necem, 

talis  es  octipedes  in  Ragnos,  Siccaborone, 
cui  semper  decoris  phama  perennis  erit. 

Praesentem  mortem  cernebas,  nec  tamen  illa 
falce  sua  vires  fregit  acerba  tuas. 

325  Cruda  sed  interea  campagnae  guerra  furebat, 
gens  tamen  in  voltam  Sanguileonis  erat. 

Omnes  Myrnucae  vastissima  forza  repellit, 
squartat  soldatos,  spingit  et  urtat  equos. 

Nunquam  facta  fuit  tam  cruda  baruffola  mundo, 

330  nil  nisi  per  terram  membra  taiata  micant. 

Grandes  mortorum  vadunt  ad  sydera  montes, 
sydera  quae  multo  rossa  cruore  colant. 

Pulmones,  milzae,  lardi,  ventralia,  nemboi 
Saturni  ad  sphaeram  foeda  per  astra  volant. 

335  Una  corada  Iovis  mostazzum  colsit,  et  uno 
Sol  ibi  ventrazzo  spinctus  ab  axe  fuit. 

Dumque  dei  coenant,  puero  Ganimede  ministro, 
multa  super  mensas  ossa  taiata  cadunt. 

Nunc  brazzus  Ragni,  nunc  gamba  cruenta  Pedocchi, 
340  nunc  cor  Moschini,  nunc  pulicina  manus. 

Scuta,  fracassatas  lanzas,  stendarda,  cavallos 
morte  sforacchiatos,  mondus  apena  capit. 

Non  plus  schierarum  modus,  ars  servatur  et  ordo, 
non  plus  libertas  ceditur  ulla  fugae. 

345  Iam  sua  per  circum  distendunt  retia  Ragni, 
in  quibus  ah  pietas  quanta  brigata  morit. 

Non  Moschae  passare  queunt,  trapolantur  in  illis, 
quas  Ragni  stricta  compede  circa  ligant. 

Illic  Moschini,  Zenzalae,  Myrcaleones 
350  millibus  e groppis  se  sgathiare  student. 

Scannaca valla  tamen  fugiens  ita  fortiter  urtat, 
ut  facto  fugiat  praestus  ab  inde  buso. 


LIBER  TERTIUS  l8l 

Multa  Tavanorum  potuit  scampare  brigata, 
nam  laqueos  Ragni  forza  tavana  tridat. 

355  Sanguileo  supra  Myrnucae  percutit  elmum, 
quem  terit  et  largum  vulnus  in  aure  facit. 

Se  Myrnuca  videns  elmi  sine  parte  feritum, 
arripit  in  duplici  ferra  cruenta  manu. 

Spada  super  targam  subians  callabat  et  elmum, 

360  sectaque  per  dentes  Mosca  superba  cadit. 

Cum  Myrpraeda  videt  morientem  Sanguileonem 
flevit  et  — Heu  — dixit,  — vincimur;  — inde  fugit. 

Hunc  Myrnuca  tamen  iungit,  spadamque  sub  anca 
vibrat  et  in  quartos  decidit  il  le  duos, 

365  Ergo  trucidatis  ducibus  Moschaea  ruinat 

tota,  nec  una  quidem  vivere  Mosca  potest. 

Formicae,  Pulices,  Ragni  — Victoria  — clamant, 
trombettae  tararan  iam  frifolando  sonant. 

Solus  in  urbe  furens  certabat  Siccaboronus, 

370  iamque  suum  centum  vulnera  corpus  habet. 

De  passu  in  passu  tirat  se  retro  fiaccum, 
saepeque  terribili  voce  spaventat  eos. 

Sed  nimis  est  grandis  quae  iugiter  illic  arivat 
turba,  tirat  buscas,  grana  fogata,  travos. 

375  Saepe  soteratur  paliis,  at  fortiter  exit, 
atque  boientata  saepe  pilatur  aqua. 

Denique  molaris  summa  de  turre  lupinus 
cascat,  et  horribili  fertur  ad  ima  tono, 

qui  super  elmettum  schiazzavit  Siccaboronem , 

380  vitaque  cum  gemitu  sub  Phlegethonta  fugit. 


IV 

QUAEDAM  EPIGRAMMATA 


I 

De  primavera 

Multicoloritam  recipit  iam  terra  camoram, 
bellaque  florettos  dat  pradaria  novos. 

Montagnae  rident,  boscamina  virda  fiuntur, 
quaeque  sibi  charum  cercat  osella  virum. 

Frigida  per  caldas  rampat  luserta  muraias, 
et  bona  florigeros  pecchia  sachezat  agros. 

Exit  grani feras  formica  sacenta  masones, 
ranaque  domandat  quo  peregrinus  eat. 

Pastorella  suum  cantat  damatina  morosum, 
cui  texit  variis  serta  galanta  rosis. 

II 

De  aestate 

Caldus  afogatum  iam  schiappat  Apollo  terenum, 
cunctaque  boiento  brostolat  arva  foco. 

Vult  eat  addagium  pigris  caretta  cavallis, 
ipsaque  straccatur  dextra  tirando  briam. 

Omnia  maturis  ita  flavent  rura  biavis, 
ut  iam  polledris  fraina  negatur  equis. 

Cantat  supra  palum,  crepatque  canendo  cicala, 
stigat  mastinos  mosca  tavana  canes. 

Arsus  comportat  villanus  apena  camisam, 
caneva  todeschis  semper  aperta  manet. 


iS6 


QUAEDAM  EPIGRAMMATA 


III 

De  autumno 

Ut  cibet  invernum  mater  natura  famatum 
multa  magazenis  stipat  edenda  suis. 

Formichetta  trahit  segetum  ad  granaria  somas, 
mellaque  caeratis  condit  apetta  casis. 

Stramina  prò  bobus  mangianda  bovarus  adunat, 
idque  facis  pegoris,  bel  pegorare,  tuis. 

Rumor  ab  obscuris  cantinis  maximus  exit, 
dum  cerchiant  vino  vasa  paranda  novo. 

Mustolenta  replet  graspis  fameia  tinazzos, 
todeschique  canunt:  — Ehu  ohe,  trincher  io. 

IV 

De  inverno 

Tornat  hyperboreis  iam  borra  gaioffus  ab  Alpis, 
manticibus  sfoliat  qui  nemus  omne  suis. 

Flumina  deventant  vitrum,  campique  biacca, 
brumaque  candelas  spargit  ubique  suas. 

Cheta  stat  in  gusso  foribus  limaca  seratis, 
frigore  iam  moritur  mosca,  cigala  fame. 

Vecchiarella  parat  coctae  convivia  rapae, 
nec  pransat,  nisi  sit  voda  conocchia  prius. 

Pallidat  insomnes  oliosa  lucerna  pedantos, 
tuque  malenconica  nocte,  studente,  godis. 

V 

Facete  dictum 

Quare  si  quemquam  chiamamus,  dicimus:  — Ola, 
et  qui  respondet  consonat  ore:  — Che  la?  — 

Si  quis  forte  huius  causam  vult  scire  facendae, 
dicam...  si  dicat  hoc  prius  ille  mihi. 


QUAEDAM  EPIGRAMM ATA 


I87 


VI 

De  quodam  parasito 

Est  poltronus  homo;  sguataro  poltronior  omni  ; 
bos  plus  vergognae,  plusque  rasonis  habet. 

Trat  sine  respetto,  turba  praesente,  corezas, 
nec  pingit  guanzas  ulla  rubedo  suas. 

Semper  enim  fortum  paret  mangiasse  fenocchium, 
semper  et  aiorum  quinque  vel  octo  capos. 

Saepe  cativeria  tamen  hac  usatur  et  arte, 
quum  tuscit  retro,  tuscit  et  ante  simul, 

ne  quisquam  valeat  crepitum  sentire  scapatum, 
ac  odor  alteri  us  pareat  esse  viae. 

At  tuscis  vocem  bombardae  vellet  habere, 
tanto  croccatur  strida  coreza  sono. 


VII 

De  Benaco 

Quam  bene  disposuit  cunctis  natura  facendis, 
quam  bene  procedunt  ordine  cuncta  suo! 

Est  laghus  Italiae,  qui  nunc  Degarda  vocatur, 
quique  procellosi,  ut  mare,  balzat  aquis. 

Non  nisi  bon  pisces  mangiantur  semper  ab  ilio: 
sardenae,  anguillae,  carpio,  tenca,  trotae. 

Sed  nil  palladio  piscis  valet  absque  liquore, 
nonne  oleo  pisces  nigra  padella  coquit? 

Ergo  per  intornum  ripae  carigantur  olivis, 
datque  vasos  ferri  Bressa  propinqua  sui. 

Xascitur  hic  oleum,  piscis,  piscator,  et  ipsa 
piscibus  assandis  apta  padella  simul. 


i88 


QUAEDAM  E PIGR ANIMATA 


Vili 

De  morte  Tonelli 

Venerat  ad  mortem  terzana  febre  Tonellus, 
cui  stabat  praesens  mater  et  una  soror. 

Affuit  hic  candela  sefi,  constata  quatrino, 
quam  tenet  in  propria  povera  vecchia  manu. 

Dum  brusat,  et  culum  iam  iam  focus  ardet  ad  imum, 
mater  ait:  — Fili,  iam  moriare,  precor, 

nam  neque  tu  moreris,  nec  ego  meschinula  filo, 
et  iam  candelae  culus  adustus  abit. 

IX 

De  Baldracco 

Baldraccus  nunquam  nisi  de  mangiamine  pensat; 
quum  mangiat,  satiam  nescit  habere  gulam. 

Scit  dare  praeceptum  galantiter  omne  coquinae, 
namque  lecatoria  scmper  in  arte  studet. 

Sic  ait:  — In  speto  rostirier  ocha  tenetur, 
plenaque  sint  spetiis  interiora  bonis. 

Quae  dum  arrostitur,  quae  dum  gyratur  atornum, 
non  cesset  lardi  serva  butare  brodum. 

Haec  est  materies  atque  ars  et  forma  coquendi, 
haec  venit  a nostris  regula  docta  scholis. 

X 

Ad  Briossum 

Quisquis  olympiacas  poterit  numerare  fasellas, 
vel  maris  in  fundo  sabbia  quanta  latet, 

aut  quisquis  foias  quantas  fert  sylva  Bacani, 
aut  quantas  muscas  Puia  boienta  parit, 


QUAEDAM  EPIGRAMMATA  189 

nempe  tuas  poterit  numerare,  Briosse,  bosias: 
mentiris  subito,  quum  tua  labra  moves. 

Miraculum  reputo,  quando  parlare  quieseis, 
qui  neque  de  tacita  nocte  tacere  potes. 

Tvrhenum  potius  biberet  formica  profundum, 
et  ferret  Zenovae  piccola  musca  ratem, 

quam  tua  veridicam  ferat  unquam  lingua  parolam, 
nil  nisi,  quum  parlas,  bocca  bosia  tua  est. 

Dens  tibi  si  caderet  quoties  mendacia  profers, 
iam  tua  non  posset  pane  ganassa  frui. 

In  solo  fiatu  dicis  sex  mille  bosias, 

post  quas  sex  alias  mille  spudare  paras. 


XI 

Ad  Falchettum 

Legiadram  mea  stalla  tenet,  Falchette,  cavallam, 
quam  quicumque  videt  percupit  esse  suam. 

Stare  parangono  Gonellae  nempe  cavalli 
posset,  qui  tantum  pellis  et  ossa  fuit, 

Longior  ipsius  sex  est  magra  schena  cavezzis, 
crustas  de  marzo  sanguine  semper  habet: 
quas  polmoncellos  vocat  ars  merscaltica  crustas, 
quas  de  pellibovo  sella  vodata  facit. 

An  sit  mula  quidem  dubitas,  an  sitve  cavalla, 
orecchias  longas  tres  habet  illa  pedes. 

Zardarum  dicunt  duplex  genus  esse,  quod  omne 
possidet,  in  pedibus  prima  venire  solet; 
altera  quando  cavat  sibi  fraenum,  meque  pedestrum 
linquens,  calcagnis  pagat  eundo  viam. 

Cursito  post  illam,  clamo:  — Sta,  bestia,  pru,  sta,  — 
fert  mea  bastonem  dextra,  sinistra  briam. 

Sed  potius  muro  tunc  possem  dicere  — Sta,  sta;  — 
non  audit  quamvis  grandis  orecchia  patet. 


190 


QUAEDAM  EPIGRAMM ATA 


Dum  curro,  per  mille  cavas,  per  mille  zapellos 
casco,  nam  laqueat  spronus  uterque  pedes. 

Quando  cavalco  illam,  mihi  paret  habere  morenas, 
et  bogas  pedibus  rozza  ribalda  gerit. 

Quum  me  scavalcat,  morsu  fugit  inde  cavato, 
turchescos  etenim  vincere  posset  equos. 

Et  quamvis  oculo  nihil  uno  cernat,  et  altro 
pochinum,  nunquam  decidit  illa  tamen. 

Decidit  illa  nihil,  quando  sine  pondere  scappat, 
sed  portans  aliquem  tota  stravaccat  humi. 

Incastellata  est,  non  mancant  rogna,  spinellae, 
denique  quicquid  habet  digna  cavalla  boni. 

Digna  cavalla  boni  quod  habet  (prò  pascere  dico 
moscones)  dubitet  nullus,  haec  ipsa  gerit. 

Ergo  comprandi  si  cui  foret  ullula  voia, 
hanc  emat,  et  faciat,  sicut  usanza,  provam. 

Est  unum,  quod  sit  poledrina,  signale  galantum: 
vermibus  haec  alios  semper  amorbat  equos. 

Non  patitur  verines  senior,  sed  parvulus  infans, 
quapropter  venas  ungueo  saepe  suas. 

Utilitas  erit  haec  compranti,  sola  valebit 
ledammo  campos  imboazare  suos. 


XII 

Ad  Baldraccum 

Te  nascente,  dei  nasum,  Baldracche,  tufarunt; 

Iuppiter  in  colera  sic  ait:  — Oybo,  quid  est? 
quae  latrinia  sapit?  quae  fex  ammorbat  Olympum? 

qua  penetrat  nostros  parte  carogna  polos?  — 
Respondere  dei:  — Ventrem  natura  soravit, 
et  qua  forbiret  pezza  niuna  fuit.  — 

Pezza  niuna  fuit,  qua  nasum  retro  netaret: 
quam  bellus  nostro  tempore  stronzus  olet. 


QUAF.DAM  E PIGRA  M MATA 


191 


XIII 

Ad  Boccalum 

Vidimus,  et,  provae  si  fas  est  credere,  provo: 
nulla  procul  dubio  pestis  amazzat  ocam. 

Noscere  vin  quare?  non  Phoebus  apena  cavallos 
spronat  orizonto,  protinus  illa  bibit. 

Non  igitur  mirum  tibi  si  palearia  pendent, 
cui  nunquam  panzam  trovat  Apollo  vodam. 

XIV 

Ad  Baldum 

Mittimus  in  gabia  pulchram  tibi,  Balde,  gazolam, 
quam,  ceu  cornacchias  das  mi  hi,  dono  tibi. 

Dono  tibi  gazam  de  tali  sorte,  quod  ipsam 
poentibis  cameris  intro  tulisse  tuis. 

Istam  non  unquam  speres  audire  canentem, 
ni  fuerit  suppis  imbriagata  bonis. 

Crede  mihi,  nunquam  cantat  sine  robore  suppae; 
et  quando  cantat,  nil  nisi  — Che  che  — iacit. 

Interdum  tamen  illa,  licet  pochissime,  secum 
gorghezat,  dicens:  — Vacca  to,  pola,  puta.  — 

Tu  tamen  irrides  poveri  munuscula  vatis. 

Irrides?  dat  quod  pauper  amicus  habet. 

Non  tamen  est  hominis,  mi  Balde,  trepanda  povertas, 
nainque  povertatem  phillosophia  sequit. 

Non  vult  scarlattum,  granam,  finumque  velutum, 
sed  sua  strazzolas  undique  vesta  cagat. 

Pauper  et  ignuda  est,  sicut  Plato  firmiter  inquit, 
subque  repezzatis  praticat  illa  togis. 

Ergo  quod  poverus  sic  sim,  ne,  Balde,  caleffa: 
paupertas  savium  nani  facit  atque  ladrum. 


192 


QUAEDAM  EPIGRAMMATA 


XV 

De  Cingare,  facetia 

Squassabat  quondam  pelagi  fortuna  schirazzum, 
qui  de  salata  carne  pienus  erat. 

Frangitur  arbor,  aquas  sorbet  sfondata  carina, 
et  plorans  coeli  quisque  domandat  opem. 

Cingar  se  misit  tantum  rosegare  mezenos, 
ac  si  non  esset  tunc  prigolandus  aquis. 

Scridatur  quare  mangiat  nec  donat  aiuttum, 
respondet:  — Quia  sum  sat  bibiturus,  edo. 

XVI 

In  obitu  episcopi  Cipadae 

Chiesa  Petri,  falso  quae  sub  pastore  cridabat: 

— Oy  mihi  quam  longo  tempore  panza  dolet 

iam  guarrita  canit  dicens:  — Procul  ite,  cirotti, 
impiastri,  pilolae,  crysteriique  simul. 

En  tandem  moruit  poverorum  boia  pretorum, 
agnaque  mazzato  saltat  aiegra  lupo. 

Ille  lupus,  dico,  pegorae  qui  veste  copertus 
non  ultra  falso  proferet  ore  « be  be». 


OMNIUM  MACARONORUM  FINIS. 


APPENDICE 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - il. 


I 


PREFAZIONE  E ARGOMENTO  DEL  « BALDO  » 

nell’edizione 

di  VIGASO  COCAIO 


I 


VIGASO  COCAIO  ALLI  LETTORI 


Girolamo  Folengo  mantoano,  ed  a me  discepolo  nella  pro- 
fessione grammaticale,  fu  da  suo  padre  mandato  a Bologna  in 
studio,  per  udire  il  grande  aristotelico  Pereto  Pomponazzo,  ma 
volse  ch’io  parimente  andassi  con  esso  lui,  solamente  per  guar- 
darlo che  non  perdesse  il  tempo  e i denari.  Ma,  sendo  egli  già 
cresciuto  e fatto  tale  che  più  non  mi  avesse  a temere,  come 
vivace  molto  e faceto  e compagnone,  si  diede  in  preda  alla 
sviata  giovanezza,  e posponendo  li  termini  logicali,  tutto  si  con- 
giunse alle  muse  latine,  volgari  e tnacaronesche.  Io  assai  feci 
per  ogni  modo  riducerlo  alla  voluntà  del  padre,  ma  sempre  indarno 
m’afifaticai.  Compose  egli  dunque,  sotto  il  nome  d’uno  furfante 
detto  Limerno,  in  ottava  rima  La  fanciullezza  di  Orlando  paladino , 
opera  ingeniosa  ed  assai  mordace.  Poi  sotto  nome  di  Merlino 
Cocaio  diede  principio  ai  gran  fatti  di  Baldo  in  verso  eroico  e 
macaronesco,  e fecene  un  volume  di  venticinque  libri.  Quattro  libri 
poscia  della  Moschea , pur  sotto  il  medesimo  nome,  gli  uscirono  dalle 
mani  in  verso  pentametro  e macaronico.  Successe  a lei  la  Zani- 
tornila  con  altre  cosette  facete.  Alfine  come  bizaro  e fantastico 
che  era,  mandò  fuora  sotto  nome  di  Triperuno  il  Chaos  in  stile 
ora  latino,  ora  volgare,  ora  de  macaroni.  Fatto  tutto  questo,  per 
un  gran  disordine  e pericolo  della  vita  fummo  costretti  tornarsi 
alla  patria  con  la  zucca  piena  più  di  lasagne  che  di  filosofia. 
Laonde  ebbe  egli  dal  padre  tal  rimbrotto  e reprensione,  che  in 
guisa  di  disperato  andò  errando  per  lo  mondo,  fatto  in  prima 
cortegiano,  poi  soldato,  poi  romito.  Alfine,  con  un  suo  fratello 
più  di  lui  dotto,  si  chiuse  in  una  solitudine  a darsi  totalmente  a 
i sacri  libri,  ove  sotto  nome  di  Teofilo  Folengo  compose  in 


/ 


198 


APPENDICE 


ottava  rima  la  Umanità  di  Cristo  figliuol  di  Dio,  ove  nel  principio 
si  dole  assai  aver  perduto  gli  anni  sotto  il  titolo  di  Merlino, 
quando  dice: 


Vero  è ch’un  pensier  grave  ognor  m’elice 
vento  dal  petto  e pioggia  fuor  degli  occhi, 
d’aver  seguito  invan  l’adulatrice 
mia  voglia  e quella  più  d’alcuni  sciocchi. 

Scrissi  già  sotto  ’l  nome,  onde  l’ultrice 
fiamma  del  ciel  par  sempre  in  me  trabocchi. 

Nome  di  leggerezza,  or  me  ne  spoglio, 
e quel  che  sona  amor  di  Dio  ritoglio. 

Per  lo  nome  di  « legerezza  » s’intende  « Merlino  »;  per  quel  che 
sona  «amor  di  Dio  »,  «Teofilo».  Ancora  in  un  volumetto  di  E,pi- 
gramrni  ha  inserto  questo,  assai  elegante  e fuora  de  macaroni  : 

Quae  quondam,  fateor,  docili  mihi  floruit  aelas 
magnificum  poterai  laudis  adire  iubar. 

At  mens  decipitur  iuvenum,  quae  lubrica  saepe 
nude  decus  poscit,  dedecus  inde  re/ert, 

Cum  mihi  praeterili  subeunt  insonnia  Baldi 
tam  pudet  ut  pudeat  non  puduisse  satis. 

Infelix  larnen  ipse  minus  /orlasse  viderer, 
lusissem  varios  si  sine  dente  modos. 

Ed  anco  nel  suo  latto  latino  in  verso  eroico,  cosi  pentendosi,  parla: 

Ergo  erit  ut  semper  vulgo  plaudente  iocosum 
musa  ferat  Baldum?  musa  arida,  musa  choraeis 
aonidum  seclusa,  decus  quae  prodigit  omne, 
futile  dum  rauca  disperdit  annidine  carmen  f 

Or  dunque,  perseverando  col  frate  suo  in  cosi  buono  e securo 
stato,  al  fine  d’una  febre  maligna  infermato,  rese  l’anima  al  suo 
fattore;  la  qual  cosa  udendo  io,  subito  fui  col  fratello  a ritrovar 
le  molte  carte  da  lui  scritte.  Trovammo  che  per  cagione  di  rican- 
tare avea  rifatta  la  Macaronea,  come  si  può  leggere  tutta  tramu- 
tata, e di  gran  lunga  più  dotta,  faceta  e onesta  della  prima,  con 
un  tetrastico  latino,  il  quale  è: 

Tam  mihi  dissimilis  sum  faclus  et  alter,  ut  illud 
primutn  opus  a/terius  conslel,  hoc  esse  meum. 

Causa  recantandi  phama  est  aliena,  malorum 
iudicio  et  calami  cuspide  fossa  mei. 


PREFAZIONE  E ARGOMENTO  DEL  « BALDO  » 


199 


Trovammo  oltre  a questo  un  poema  vario  latinamente  scritto, 
avendo  egli  ornai  li  macaroni  a stomaco  e nausa.  Il  quale  pen- 
sammo di  far  imprimere  dapoi  questo,  acciò  si  vegga  espressa- 
mente  quanta  sia  la  differenzia  tra  il  nome  di  Merlino  e quello 
di  Teofilo.  Molti  componimenti  in  questo  sono  imperfetti,  ed 
uno  massimamente  di  tre  libri  in  verso  eroico  sopra  quella  ope- 
retta intitolata  a Catone,  il  quale  incomincia:  Si  Deus  est  animus. 
Trovammo  finalmente,  parte  limata,  parte  confusamente  scritta,  la 
sua  Palermitana  in  terza  rima;  opera  invero  tanto  delettevole 
quanto  dir  si  possa,  come  speramo  farla  vedere  se  non  in  tutto, 
almeno  in  parte  con  satisfazione  d’ogni  buon  poeta  e forse 
teologo.  Fu  egli  ancora  molto  studioso  delli  vari  componimenti 
deH’eccellentissimo  ingegno  del  conte  Matteo  Maria  Boiardo  da 
Scandiano,  il  quale  non  pur  cantò  d 'Orlando  innamorato  con  quelle 
sue  onorate  e stupevoli  invenzioni,  ma  diverse  altre  operette  gli 
uscirono  dalle  mani,  che  veramente  lo  dichiarano  esser  stato  un 
altro  Omero  in  volgar  stile,  né  possibile  fia  giamai  ch’alcuni  lo 
debbiano  denigrare  e sepellire,  come  cercano  fare.  Ed  è pur  vero 
che  esso  Merlino,  trovandosi  a ragionare  con  messer  Lodovico 
Ariosto  in  Ferrara  dell’opera  sua  divina,  cioè  del  Furioso  Orlando, 
intese  da  lui  che  nulla  o poco  avrebbe  fatto,  se  la  minuta,  o 
vogliamo  dire  essemplare,  del  maestro  suo  Boiardo  non  gli  fosse 
pervenuta  alle  mani:  e questo  si  può  vedere,  quanto  ha  egli  bene 
seguitato  le  lasciate  istorie,  come  se  lo  spirito  del  conte  fosse 
stato  in  lui  ; laonde  veramente  la  prima  laude  merita  il  dottis- 
simo inventore,  come  si  è fatto  in  qualsivoglia  industria  ed  arte. 
Il  Boiardo  ha  dato  materia  grande  all’Ariosto  di  farse  quello  che 
è:  Virgilio  tosco;  ed  esso  Ariosto  si  è degnato  con  le  divine  sue 
rime  tener  buon  conto  del  suo  amato  ed  onorato  precettore.  Ed 
invero  meritevolmente  poteva  intitolare  il  suo  Furioso  e chia- 
marlo: La  fine  de  l’Oriundo  innamorato  del  gran  Boiardo,  composta 
pel  suo  discepolo  messer  Lodovico  Ariosto.  Ora  che  diremo  che, 
se  non  vi  si  provede,  non  passeranno  molti  anni  che  niuna  o 
poca  nominanza  sarà  del  Boiardo,  quando  che  alcuni  si  hanno 
fatto  signori  della  opera  sua,  ed  a sé  posto  il  titolo  dell  'Orlando 
innamoralo ? Accadde  dunque  che  Merlino,  vedendo  le  rime  del 
Furioso  essere  in  quella  altezza  potino  salire,  cosi  di  arte  come 
di  eleganzia  castigatissima,  gli  venne  desio  di  riformar  eziandio 
quelle  del  Boiardo,  essendone  pur  molte  non  respondenti  alle 
norme  Innatissime  d’oggi.  Ma  venutogli  detto  che  un  gran  poeta 


200 


APPENDICE 


avea  tolto  tanto  incarico,  anzi  di  ridurcele,  come  si  presumea,  in 
quella  leggiadria  di  quelle  dell’Ariosto,  non  volse  più  oltre  seguire 
per  sua  modestia  e per  non  parere  che  volesse  concorrere,  ab- 
bassandosi molto  più  forse  di  quello  dovea  fare.  Ma  poi,  vedendo 
tal  opera  tutta  tramutata,  volteggiata  e fatta  lontana  dalla  prima, 
e che  il  titolo  primo  in  fronte  del  libro  totalmente  levato  era  dal 
Boiardo  ed  imposto  ad  altro  autore,  non  puoté  non  sdegnarsi 
amaramente  contra  tanto  ardire.  E quando  il  bel  principio  vidde 
tramutato,  ebbe  compassione  all’autore  di  quello,  che  più  tosto 
ha  reso  biasmo  a se  stesso  che  laude,  non  sapendo  forse  egli 
che  ’l  conte,  componendo  la  opera  sua  in  quelli  tempi  che  erano 
smarrite  le  regole  della  grammatica  toscana,  ogni  giorno  ne  reci- 
tava un  canto  al  duca  di  Ferrara,  alla  duchessa  e tutta  la  corte 
dell’uno  ed  altro  sesso.  Però  cominciò  il  suo  bel  poema: 

Signori  e cavallier  che  v’addunate. 

Per  questo  dunque  se  mise  il  nostro  Merlino  a seguir  l’impresa 
lasciata,  e dove  gli  parea  che  il  detto  poeta  limato  e racconciato 
avesse  assai  bene  le  cose  non  cosi  leggiadramente  scritte,  ha 
voluto  dar  questo  onore  a lui,  molto  più  grande  che  lo  scorno 
contratto  in  volersi  far  autore  di  quello  giamai  fatto  non  avea. 
Or  dunque  abbiamo  trovato  questa  altra  bella  fatica,  e presto 
col  suo  onorato  titolo  verrà  in  luce,  non  senza  laude  di  quel  poeta, 
uomo  invero  di  molto  ingegno.  Ma  per  tornar  finalmente  a parla- 
menti più  giocondi  e festevoli,  dico  che  (ri  era  pur  cosa  scon- 
venevole il  perdere  una  opera  di  Merlino  da  lui  fatta  cosi  bella, 
cosi  vaga,  cosi  piacevole;  e forse  maggior  danno  fòra  suto  che 
se  anticamente  si  fosse  perduto  Vergilio,  o pur  ne’  tempi  nostri 
Dante  e Petrarca.  Peroché  non  altro  d’aver  perduto  Vergilio 
ne  seguiva  che  la  perdita  di  un  buon  poeta  in  una  lingua,  la 
quale  rimaneva  in  molti  altri  che  ben  la  parlavano  e meglio  vi 
scrivevano.  Cosi  dico  di  questi  scrittori  della  lingua  tosca,  la 
quale  non  è però  altro  che  una  lingua  sola  e da  altri  belli  ingegni, 
come  ogni  di  si  vede,  con  loro  scritture  adornata  e tersa.  Ma 
perdersi  questo  (o  Dio,  che  danno  incredibile!),  si  perdeva  un 
bellissimo  ed  ingegnosissimo  autore  di  molte  lingue  insieme. 


(t)  È a cominciare  da  qui  che  Vigaso  Cocaio  ha  incorporato  nella  sua  prefa- 
zione la  lettera  di  Niccolò  Costanti,  che  nella  Cipadense  sussegue  all ' F.rrala-corrig? 
e chiude  il  volume  [Ed.]. 


PREFAZIONE  E ARGOMENTO  DEL  « BALDO  » 


201 


Perché  in  questa  è tessuta  la  latina,  intersiata  la  toscana,  messa 
a fregi  quella  de  macaroni.  E che  più?  la  franzese,  la  spagnuola, 
la  tedesca,  la  bergamasca,  la  cavaiola,  e infino  a quella  de  fur- 
fanti vi  può  fare  un  fioretto  e avervi  loco.  Ma  quello  che  sopra 
tutto  importa  è che  questa  si  meravigliosa  lingua  è riposta  in 
questo  tale  autore,  come  in  specchio  ed  idea  di  tal  idioma.  E senza 
lui  è fredda,  muta,  stroppiata,  disgraziata  e peggio  assai  che  non 
sono  i macaroni  senza  botiro.  Ringraziate  dunque  lui  primamente, 
che  ha  composto  si  miracoloso  poema;  da  poi  me  (se  non  avete 
altro  che  fare)  che  l’ho  recavato  disotto  terra,  essendo  egli  sepolto 
in  altro  che  nel  formaggio,  e l’ho  fatto  stampare  e publicare  al 
mondo,  accioché  ognuno  possa  assaggiare  e mangiare  di  questa 
giotta  vivanda.  Venite  dunque  tutti  ch’avete  fame:  vedete,  leggete, 
mangiate,  sfamatevi,  e ricordatevi  sovra  tutto  non  esser  cosa  al 
mondo  più  macaronesca  che  esser  macarone  a macaroni. 

Buor  prò  vi  faccia. 


202 


APPENDICE 


II 

ARGOMENTO  SOPRA  IL  « BALDO  » 


La  cagione  che  indusse  il  nostro  poeta  a poetare  in  questa  si 
degna  opera  fu  la  prodezza,  il  valore,  la  generosità  d’un  scolaro 
mantoano  della  famiglia  Donesmonda,  chiamato  Francesco,  come 
il  gran  cavalier  Francesco  Gonzaga,  ultimo  marchese  di  Mantova, 
ordinò  fosse  nominato  del  nome  suo,  tenendolo  proprio  desso  al 
fonte  del  battesimo.  Essendo  egli  pur  in  studio  di  Bologna,  era 
un  stupore  della  sua  valorosità,  gagliardezza,  liberalità,  bellezza, 
leggiadria,  animosità,  con  un  ingegno  prontissimo  ad  ogni  quan- 
tunque difficultosa  impresa.  Pertanto,  tirandosi  come  fina  calamita 
tutti  e’  buon  compagni  dietro,  diede  con  molti  fatti  materia  e sog- 
getto al  nostro  Merlino  di  fingere  questo  volume,  si  come  una 
scorza  sotto  la  quale  sta  occulta  la  verità  di  molte  e molte  cose. 
E cosi  per  la  sua  baldanza  chiamollo  Baldo,  e li  compagni  secondo 
il  vario  costume  loro  nominolli  chi  Cingaro,  chi  Falchetto  e il  resto. 


II 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


FRANCESCO  FOLENGO  ALLI  LETTORI 


Molte  furono  le  cagioni  per  le  quali  era  persuaso  da  sani  con- 
sigli allo  autore  di  questo  libro  che  per  ogni  rispetto  egli  dovesse 
por  mano  a zappe  di  megliore  temperatura  di  quelle  con  le  quali 
prima  cosi  strabocchevolmente  la  sua  giovinezza,  rare  volte  su 
buono  giudicio  fondata,  si  mise  a coltivare  questa  sua  di  ciancie 
imboschita  campagna,  e che  con  ogni  studio  e diligenzia  curasse  che 
essa  tutta  ringiovenita  piacesse.  Ma  egli,  che  molte  volte  con  esso 
meco  lamentato  si  era  troppo  leggermente  aversi  lasciato  traspor- 
tare a far  quelle  cose  donde  biasmo  perpetuo  a riportarne  s’abbia, 
pensò  molto  difficile  cosa  a lui  essere  il  dovere  consentire  a quegli 
tali  che  a ciò  fare  lo  speronavano,  travegnendovi  eziandio  le  non 
puoche  riprensioni  cosi  de  litterati  giudici  come  de  religiosi  spiriti. 
Nondimeno,  vedendo  egli  poi,  per  colpa  de  alcuni  leggeri  di  arma- 
tura, essere  nata  e cresciuta  non  so  che  sciocca  ed  al  tutto  falsa 
openione,  non  meno  da  chi  sanno  recevuta  che  da  coloro  non 
sanno:  che  cotesto  volume  di  favole  non  sia  dentro  tale  quale  di 
fuori  si  mostra  essere,  ma  che  dallo  istesso  autore  siano  sotto 
ruvide  scorze  ingeniosissime  allegorie  istate  nascose,  cominciò  cosi 
a puoco  a puoco  rallentare  quella  indurata  sua  voglia  di  non  mai 
più  riducersi  a simile  iattura  di  tempo.  Non  che  per  lo  vero  egli 
negasse  questo  tale  poema  essere  al  tutto  fuora  di  qualche  alle- 
gorico senso;  ma  dove  travegna  infamia  e disonore  di  signalate 
persone,  tanto  in  dottrina  quanto  in  onestà  di  vita,  non  volse  per 
alcun  modo  fusse  creduto  in  lui  giamai  essere  istato  intendimento 
tale,  cioè  di  bruttar  carte  in  scherno  e gravezza  loro;  e chi  fino 
a qui  avuto  avesse  cosi  torta  openione,  overo  ad  altri  fussesi 
sforzato  persuaderla,  volesse  con  verità  cosi  da  se  medesimo 


206 


APPENDICE 


come  dagli  altri  male  impressi  rimoverla.  Laonde,  posponendo 
egli  un’altra  più  lodata  opera  da  lui  già  incominciata,  si  diede,  in 
sodisfazione  altrui  e suo  cordoglio,  intorno  a questo  da  sé  odiato 
volume,  non  con  meno  fastidio  e ritrosità  di  animo  di  quello 
traviene  al  viandante,  il  quale,  avendo  per  sorte  più  d’un  miglio 
errata  la  via,  è costretto  (se  non  vuole  andarsi  là  ove  lo  primo 
intendimento  non  fu  di  arrivare)  che  per  le  medesime  da  sé  fatte 
vestigie  a dietro  se  ne  ritorni.  E quando  pure  gli  fusse  stato  palese 
che  gli  uomini  di  oggi  più  volentieri  leggessero  le  cose  gravi  o 
di  latino  o di  volgare  idioma,  che  le  menzogne  o di  macaronesco 
o di  pasquiniano  stile,  forse  per  lo  interesse  del  prezioso  tempo 
sariasi  sforzato  con  simili  stromenti  medicare  quelle  piaghe  le 
quali  la  sua  spada  giamai  non  avea  fatte.  Ma  sendogli  più  della 
luce  chiaro  che  le  non  puoche  fatiche  degli  dottissimi  moderni 
ingegni  non  sono  se  non  da  puoche  persone  oggidi  riconosciute 
e lette,  non  gli  parse  al  tutto  sconvenire  se  con  questo  istesso 
chiodo  cacciasse  l’altro.  Perché  se  la  greca  o pur  latina  o tosca 
lingua  in  ciò  fallato  avessero,  saria  molto  ben  ragione  che  essa 
medesima  ne  riportasse  penitenzia  e vergogna  di  dover  ritrattare  i 
detti  sconciamente  interpretati;  ma  questa,  tal  qual  è,  macaronesca 
lingua,  si  per  aver  essa  dato  occasione  di  mal  giudicare,  si  per 
meritare  di  essere  letta  in  restituzione  de  la  non  involata  altrui 
fama,  si  eziandio  per  disporre  gli  stampatori  a dovere  accettare 
la  nova  impresa,  i quali  a lo  ristampare  della  prima  non  acchi- 
ttavano, sarà  quella  che  ricompensi  il  danno  ricevuto,  uscendo 
voluntieri  alla  campagna,  non  per  essere  (come  è)  più  limata,  più 
gioconda  e men  rincrescevole  della  prima,  anzi  per  la  sola  già 
antedetta  cagione,  cioè  di  far  mentire  coloro  che  dicono  lo  autore 
aver  detratto  agli  altrui  onori.  Or  dunque  nel  giorno  che  è lo 
ventesimo  del  mese  di  ottobre  ne  l’anno  mdxxx,  avendosi  esso 
a partire  di  Vinegia  in  Ancona  per  darsi  a studi  megliori  e di 
più  profitto  di  questi,  lasciò  questa  opera  nelle  mani  mie,  la  quale 
avessi  a dare  in  luce  in  quel  tempo  che  più  commodo  mi  paresse. 
E più  commodo  mi  apparve  quello  che  fusse  in  nullo  o puoco 
danno  di  coloro,  i quali  già  molti  anni  stamparono  la  prima  per 
consiglio  e spesa  del  magnifico  maestro  Aquario  Lodola. 


II 


ZANITONELLA 


Nella  Cipadense  la  Zanitonella  è postergata  al  Baldo.  Noi  però  per 
comodità  de’  raffronti  diamo  prima  le  varianti  della  Zanitonella,  la  quale 
presenta  parecchie  diversità  con  l’edizione  di  Vigaso  Cocaio  anche  ne’  titoli 
delle  composizioni.  Cosi  la  prima  s’intitola  De  Amore  anziché  Tonellus. 


i citadina  Tonellum  — 2 quod  modo  Zanninae  bruser 
3-4  Et  quod  usatus  ego  stallas  purgare  ledamo, 

duear  amorosas  dicere  velie  brigas 
5 ac  si  non  etiam  pania  veschientur  amoris  — 6-7  mancano  — 
1 1 sciunt  grassos  — 12  sciunt  cultis  tradere  semen  agris  — 13  terram 
mangiat,  mihi  credite,  panem  — 14  mortali  — 19  ergo  licet  mea  — 
20  et  faciat  drussas  vanga  sgurenta  manus  — 21-22  mancano  — 
23  tamen  (oyde)  malum  — 24  quo  sforzata  fuit  cedere  zappa  pivae 

— 28  corpore  bella  — 29  caprum,  revocatque  — 30  picaque  compa- 
gnum  quaerit  aiegra  suum  — 31  stalladizza  — 33  frifolat  rosi- 
gnolae  — 34  ac  sua  sub  trabibus  rondina  sora  canit  — 35  ante 
meos  oculos  tunc  te  — 39  verettam  — 42  schiavus  — 43  fra- 
dellum  — 45  si  molesina  tuo  — 49  fallor,  habes,  quoniam  mater  — 

— 57  imo  fracassasti  — 59  disarmatimi  me  tunc  bastarde  — 
63  pocum  guadagnat  miles  — 64  poveram  qui  trahit  extra  casam 

— 65  sed  precor  — 66  te  iuvat,  ah  doiae  sit  medicina  meae  — 
67  habes  unum  prò  me  tantummodo  stralem?  — 68  per  pharetram 
quaeris  un  alter  erit  — 69  lume  etiam  mediis  Zannina  budellis  — 
70-71  mancano  — 75  semper  drittis  — 76  sic  cosa  per  versum  vadit 
ogn’hora  suum  — II  titolo  della  quarta  composizione  è « De  bel- 
lezzis  Zanninae  » — 77  stella  Diana  mihi  se  monstrat  nonne  politam 

— 79  sol  domatina  mihi  caviatam  nonne  palesai  — 80  trezzas  bella 


208 


APPENDICE 


Zanina  — 81  stirps  marchesca  suum  sparpagnat  nonne  tesorum  — 
82  dentes  bella  Zanina  — 83  pergol  chiachiaronus  — 84  nymphae 
bella  bochina  — 85  schitarinos  — 86  cantat  nymphae  bella  bo- 
china  meae  — 87  nonne  videtur  — S8  nymphae  gamba  iutenta 
meae  — 89  venter,  pes  — 92  sunt  id  quod  ni  sit  nil  valet  esse 
boni  — 97  tot  forchae...  ficatae  — 100  qualis  longo  zappa  labore  — 
104  deb  giandussa  — 106  ad  tornimi  factos  quos  Michelangel  habet 

— Il  titolo  della  sesta  composizione  è « De  se  ipso  » — in  aban- 
donat  mundum  vaditque — 113  zappator  lassat  zappam,  bovarus 

— 114  vangaque  villani  tornat  aiegra  casam  — 116  porcillum,  vacca 
petit  stabulimi  — 118  asinos  medda  Gianola  — 119  quisque  suum 
cercat  Plioebo  scampante  — 120  ast  ego  sub  tota  — Eccloga 
lvrica  — Tonellcs,  Garillus,  ecc.  — 127  frondibus  dum... 
sboientat  — 129  ut  niultae  — 130  quae  mihi  rumpunt  cicigando 
testam 

131-2  excitant  voias  hominum  bibendi 

omnibus  horis 

135  brusatas  habeo  ganassas  — 136  spudo  biaccam  — 137  co- 
caium  — 138  en  bibo  — 140  barilli  — 141  maduitque  milza  — 
142  prò  caldo  nimio  corada  — 144  igne  recoctus  — 145  sentio 
sub  me  validum  fiatuni  — 147  meae  laudes  canimus  — 149  dum 
cano,  plenis  sofia  ganassis 

151-52  at  prius  nasum  sine  me  mocare, 

iamque  comenza 

154-56  sum  refredatus,  faciani  sutilum, 

quod  tuam  vecchiam  somiabo  vaccam 

nomine  Moram 

I versi  149-160  son  tutti  posti  in  bocca  a Garillo,  senza  spezza- 
ture di  dialogo  — 16 1 nigottam 
162-68  et  tuas  capras  retines  chiloyum, 

et  facit  boscos  resonare  charam 
piva  Zaninam  ? 

171  botazzos — 175  todescorum  — 177  Mantuae  princeps  Federicus 
ille  — 178  nobis  dedit  — 180  capras  — 181  semper  illius  volo  — 
182  tres  cui  dono  pegoras  quotannis — 183  caseos  octo...  ricottas 
185-88  sit  meus  semper  duca  vel  signorus 

Mantuae  princeps  Federicus  iste, 
quem  meus  lulu  frifolans  canellus 
cantet  ogn’horam 

189  nigras  habet  hic — 190  illarum  male  me  recordor 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


209 


191-92  esse  comacchias  tamen  et  mulacchias 

Zambo  putavit 

Anche  questi  due  versi  son  detti  da  Tonello,  senza  spezzatura  di  dialogo 
193-94  coelicos  istae  pratigant  paésos, 

hasque  reginas  vocitant  oselli 

195  quae  fretum,  terram,  baratrum  — 197  mihi  certe...  noiosa  est 
— 201  en  ego  scazzor  — 202  et  viam  tristes  fugio 
203-4  de  mala  voia,  fugiensque  lasso 

dulce  terenum 

210  et  super  tezas,  super  et  pioppas  — 21 1 nonne  dixerunt  — 
212  totque  malannos? — 213  sed  Toni  dicas  mihi 
214-16  et  quis  est  princeps  Federicus  iste, 

et  quid  et  quare  tot  in  angonais 
Mantua  godit 

217  cunctis  — 221  primaros  generat  — 222-25  mancano  — 226  excitat 
pronos  iuvenes  ad  arma  — 227  frumento  — 230  hic  strepunt  pivae, 
cifoli,  candii 

231-32  hic  ve  zamporgnae,  pifari,  rubebae, 

cagaque  cymbai 

233  non  ibi  proles  gibilina  — 236  carmina  dicunt  — 238  non  ibi 
taroch,  erica  — 242  ut  natat  currus  pelagi  per  undas  — 243  hoc 
idem  parent  iuvenes  sedendo  — 245  ludunt  — 247  per  ferri  — 
250  sole  sub  caldo  scanulis  balanzant 
251-64  hic  batit,  signat  caciam  sed  alter, 

ille  rebattit. 

Giostrulae,  scrimmae,  caciae,  palestrae, 
sunt  iuventutis  bona  mantuanae, 

Brixiae  nec  non,  sibi  quam  sorellam, 

Mantua  fecit. 

Ah  Toni,  qualem  tua  verba  doiam 
dant  mihi,  Bressam  quoniam  recordas, 
quae  tot  infelix  patitur  malannos 
semper  in  armis. 

Angelus  quis  nani,  Deus,  aut  diavol 
huic  semel  quemquam  dederit  ripossum? 

Non,  Toni,  plus  est  ut  erat  davantum 

Brixia  foelix. 

266  Franciae  miles,  magis 

267-68  quando  se  incappat  fugiens  in  illos 

tempore  guerrae 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


14 


210 


APPENDICE 


269-72  mancano  — 274  militum  Bressae  populus  tapinae  — 275  cen- 
turia sedet  illa  semper  — 277  hanc  enim  coeli  monitu  ruinam  — 
278  vidinius  quando  Mirabella  — 279  iuncta  quae  rocchae  lateri 
sedebat  — 280  fracta  volavit  — 281  ipsa  — 285  rapuit  tonantis 

— 288  mille  miaros  — 292  cum  Brisighellis  — 293  eas...  bataias 
294-96  ergo  si  godit  stupeo  pochinum. 

Haec  tamen  nostrae  fuit  una  Bressae 

Mantua  portus 

297  nox  sed  en  giorni  rapuit  lusorena  — 300  utere  liber  — 301  vade, 
sed  noctem  remane  per  istam  — 302  staque  nobiscum  bone  — 
303  habeo,  nucesque  — Tonellus  de  se  ipso  — 305  solus  chia- 
mando — 306  vacca  smarita  — 307  quae  ruit  bue  illue,  nescitque 
trovare  quietem  — 309  caudarn,  longas  distendit  — 310  audiat 
ut  puerum  — 311-12  mancano 

313-14  sed  plangens  aliquam  finaliter  introit  umbram, 
ac  ibi  non  dormit,  non  bibit,  estque  nihil. 

316  cuius  mostazzum  nulla  cavezza  ligat 
317-26  praecipitat,  nitrit,  sofiat  per  utrumque  canalem, 
et  loca  fert  gambas  per  dubiosa  suas. 

Dicere  nil  prodest  — Sta  sta,  — monstrando  crevellum, 
hunc  firmare  tamen  sola  cavalla  potest. 

Scorrozzata  quidern  stetit  uno  mense  Zanina 
et  causam  sdegni  non  ait  illa  mihi 
327  plorantem  — 329  ingrata  morosum  — 331  terrenum  glaciali  — 
332  quando  nil  campos  vanga  forare  potest  — 333  tuum  reputo 
giandussa  magonem  — 334  nec  — 335  levo  media  — 337  tu  tamen 
incagas  canzonibus  et  matinadis  — 339  supportat  Veneris  fra- 
schetta — 340  ut  braga  sit  capiti  saepe  beretta  meo?  — 342  non 
est  affanno...  meo  — 343  nec  amo,  sed  more  botiri  — 344  scolor 
et  ad  guisam  sulphuris  — 346  bine  saevit...  furit  — 347-360  manca 
l'intero  componimento  — 365  smagonare  — 369  meam  oyme  pro- 
priam  — 370  sguardis  oculisque  bellis  — 372  nempe  robasti  — 
374  et  matinadas  facio  galantas  — 375  nec  tibi  durarli  manigolda 
testam  — 378  nil  tamen  curas  sonamenta  — 379  superaret  omnes 

— 380  citadinorum 

381-88  Orpheus  primus  sonatorus  orbis 
si  lyram  gratans  pegoras,  osellos, 
haspides,  dragos,  lapides  tirabat 
ad  melodiam 

389  facio  da  veruni  — 391  digitis  comenzo  — 393  tabulae 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADEXSE 


21  I 


394-96  spadolae,  secchiae,  gramolae,  badili, 

rocha  cum  fuso,  gratarola,  zappae, 
mille  pignattae 

398  agni...  capretti  — 405  quum  super  — 406  intornum  Iachrymans 
camino  — 413-440  mancano  — 441  solazzum  grande  — 443  modo 
factus  alegrus  — 444  me  quia  Gelminam  — 445  es  zelosa  tui 
nunquid,  mea  gioia  — 446  martellum  nimii  — 448  si  ducar  chia- 
chiaris  credere  dragma  — 456  me  me  spazzatamenter  amazza 
tuum  — 457-58  mancano  — 459  tuus,  unde  tuis  de  rebus  — 
460  cervelli  ducitur  orma 

461-64  aut  simili  ingrata  es,  simul  aut  cum  pane  tracannas 

quae  tibi  Tonelli  longa  leanza  facit 
465  specchiettum  Galla  — 469  et  stroppi  fecit  nudusque  Pirazzus 

— 470  namque  mihi  durum  pectus  azalis  habes 

471-72  pectus  azalis  habes  mihi  tantum,  pectus  ofellae 

Bertolo  tenerne  perfida  semper  habes 
473  tune  mihi  praefers  Bertolum?  — 474  posset  — 476  sum  tibi, 
si  meritis  rex  fieri  merito  — 477-78  mancano  — 479  ergo  velis  — 
Il  titolo  della  saffica,  che  segue,  è solo  « Alphabetus  » — 481  quo 
dulcis  properas  — 483  mecum  precor  et  hunc  bellum  — 485  moros 

— 486  bistones,  turcos 

487-88  bestias  omnes,  animas  diabli 

Belzebubelli 

489  mangiant  — 490  cruda  scarparum  — 494  unius  — 495  mihi 
iamque  lazzum  — 496  paravit  — 497  ecce  nam  — 498  est  sibi  — 
502  levabit  — 503  cagnam  — 505  gratias  reddo  quod  ego  catavi 

— 506  gaudium  cum  quo  fugient 

507-8  grata  seu  contra  quod  ero  ladrones 

guardia  campis 

510  meae  mortis  — 51 1 expecto  magis  — 514  fogat  — 517  stracca 
namque  — 518  non  unquam  — 519  faceretque  — 523  fucro,  pianges 

— 524  moesta  Tonellum  — 526  non  rosas,  brognas,  pyra,  fragra, 
moras  — 527  palumbes  — 530  per  te  — 531  obrui  — 533  ad 
bassum  — 534  possit  et  tellus  fieri  baratrum 

535*36  . prestiter  mundus  bruset,  astra,  nubes, 

pontus  et  aèr 


537  qualiter  cunctae 

538-40  qualiter  femnae  moriantur  omnes, 

quaeque  poltrona  est,  similanda  cagna 

quaeque  Zaninae 


212 


APPENDICE 


541  istis  — 543  est  orbis  — 545  semen  hoc 

547-52  sordidum,  pravum,  fatuum,  superbum 

semper  habetur. 

Tota  per  Laenara  iacuit  bagassam 
Troia,  quam  iudex  malus  agraffavit, 
tuque  per  femnam,  miser  o Tonelle, 
torque  colengum 

554  collo  laqueum  — 557-74  manca  l’intero  componimento  — 

— 575  tam  celeri  — 576  sta,  faciam  de  — 579  ego  lassabo  — 
580  dicas  — 584  multum  es  boriosus  — 585  hosti,  qui  — 586  cerco 
daboque  socorsum  — 587  ad  primam  mihi  nasum  rumpere  provam 

— 588  manca  — 591  causas...  ipse  — 593  me  mater  Gnesa  — 
594  malum  staggione  fuisset  in  illa  — 595  tepido  — 597  saguratus 
ego  — 599  medicina  — 601  charis...  tenemur  — 604  sola  meum 
mors,  oyme  miser,  leviaret  — 606  nescit  fortunae  — 608  manca 

— 610  hanc  tecum  portas,  sed  — 61 1 suspendere  forchis  — 
612  cavezza  — 614  nil  dubium  — 615  salutiferum  — 618  sex 
centum  borsas,  pegoras  — 621  te  mea  spes  — 624  meum  posset 
smorzare  — 625  ochiadis  — 627  soiat,  truffatque  tapinum  — 
629  superba  venit  — 630  elatam  portat  cristalli  — 631  solet  cum 

— 632  Salvigne  meus  crudelis  — 633  potens  non  — 635  cancar 

paret  tibi  cosa  novella  — 636  haec  parlatio  — 638  ayme  suum 
me  — 639  fronte  striatus  — 640-42  mancano  — 643  poverelle  rogo 
noli  — 649  bagassae  — 650  senni  — 651  estque  pudicitiae  con- 
traria — 652  sanabilis  — 654  matti  lassaque  — 655  urtabis 
657  vel  cur  mostazzum  portat  bindamine  stuffum? 

est,  quia  vergognae  clausit  bastardulus  occhios 
662  Tonelle  meus,  zuras 

666  mungis,  si  non,  fastidia  nolunt, 

quae  tibi  cervellum  rapuerunt  propter  amorem 
667-69  mancano  — 674  palis,  obruta  spinis  — 675  clamat  de  longe 
zappas  ottanta  mearos  — 676  ad  sguazzimi  campi  vadunt,  lacus 

— 677  nam  velut  usus  erat  nunquam  — 680  hic  est  acquistus  — 
681  amor  facit,  o Tonelle  — 683  tuae  das  improbe  — 685  accipiat 
formam  — 689  calces  — 690  scribis  et  in  giazzam  scaldantis  solis 
ad  ignem  — 696  quam  cesset  may  may  — 700  gentaia,  vel  absque 
governo  — 702  tolle  foras  istam  de  sensu  matte  paciam  — 
703  stesso  savia  cum  mente  ritorna  — 705  tu  capraeque  tuae  an- 
dabitis  ad  sparaverum  (1 questo  verso  è anteposto  al  704)  — 706  men- 
tiris  quod  amor  sit  — 707  similisve  quadrello  — 708  guidat... 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


213 


trahit  — 709  die  codesella  — 71 1 sola  dei  — 714  fomnam  — 717  quia 
quosque  — 719  et  inde  — 722  parlasti  saturate  — 723  nomea 
tulit,  inde  cerebrum  — 726  nunquid  Zaninae  — 728  manigolde 
vilane  — 730  cridare  Tonelle  — 734  nani  si...  forchae  — 735  non 
illam  — 738  soghettum  — 747  fingeque  aliam  doniare  — 748  fin- 
gere quisquis  — 751  non  de  Bolognae  celsis  venit  ista  cadreghis 

— 752  non  savio  nostri  processit  — 753  non  donant  zappae  nec 
aratra,  badili,  — 754  ferre  — 755  de  pecudum  stabulis  ad  summae 
culmina  mitrae  — 756  formam  quoque  noscis  — 759-6 1 mancano 

— 762  ergo  vade  casam,  cordamque  — 763  undique  nam  nox  est, 
grillique  — 764-1133  mancano  amendue  le  egloghe  finali. 

1*34-57  Conclusici  Tonelli 

Magna  bachioccheries  orbum  seguitare  cineduin, 
cuius  vergognam  nulla  mudanda  tegit. 

Quid  maruffus  ego  sequor  hanc  sine  laude  ribaldali!  ? 
Non  sua  pregheras  audit  orecchia  meas. 

Me  video  a cunctis  compagnis  esse  relictum, 
nec  sine  scaldata  vado  tapinus  aqua. 

Haec  barbera  mihi  barbam  tulit  absque  rasoro, 
quae  scit  castrones  atrapolare  viros. 

Proh  vergognazas  quantas  huc  usque  reporto, 
haec  mihi  perpetuo  tempore  scornus  erit. 

Vos  ergo  quoscumque  tenet  busa  gabia  mundi, 
ante  oculos  specchium  semper  habete  ineum. 


Ili 

BALDUS 


I 25  libri  della  Cipadense  non  sono  numerati  progressivamente,  ma 
si  divisi  a cinque  per  cinque;  ed  ogni  serie  è intitolata  ad  una  delle 
muse  maccheroniche:  Cosa  (i-v),  Coniina  (vi-x),  Mafelina  (xi-xv),  Togna 
(xvi-xx),  Siria. r (xxi-xxv).  Ciascuna  musa  ha  le  sue  speciali  qualifiche, 
ripetute  in  principio  d’ogni  libro  della  serie:  « Gosae  gregnapolae  valtro- 
piensis  macaronicorum  liòer...;  Simiae  Continue  berluzzae  macaronico- 
rum  liòer...]  Lippae  Mafelinae  lodolae...\  Gneae  Tognae  caritonghae ...\ 
Grugnae  Slryacis  carcossae  »,  ecc.  Il  Folengo  fu  bene  ispirato  nel  sop- 
primere questa  divisione  formale,  più  imbarazzante  che  altro,  ristabilendo 
la  numerazione  progressiva. 

LIBRO  PRIMO 

1 mihi  quaedam  fantastica  — 2 grossis  — 4 tremit...  se 

— 11  nam  si  tantarum  penso  variamina  rerum  — 12  nil  facit 

— 13  tantum  veridicae  — 15  properent  — 16  polentarum  mihi 
quinque  — 17  hae  sunt  quippe  deae  pingues,  nymphaeque  ga- 
lantae  — 18  albergus  — 20  Portugalli  — 24  non  hic  caucaséae 
rupes,  non  saxa  — 25  non  qui  sulphureos  spudat  — 27  vides 
circum  — 32  fiuitant  — 36  exercent  panias  — 37  salcitiis,  lon- 
gisque  cusita  — 43  stant  ibi  de  fresco  ripae,  stagnoque  botiro  — 
44  de  quibus  — 46  musae  super  altum  montis  acumen  — 47  gra- 
tulis  retridantque  foratis  — 48  aliae  digitis  — 49  rigolantes  forte 

— 50  de  summo  rupis  ad  inumi  — 51  instar  buttae  ventramine 
grosso  — 52  aperire  — 53  quum  quis  vult  — 55  implent  pampardis, 
veteres  dixere  lasagnas  — 56  ast  aliae...  lavezus  — 58  saepe  foco 
nimio  — Fra  58-59  gli  esametri'. 

una  provat  sorbens  utrum  pannada  saletur, 
una  focuni  stizzat,  stimulatque  ac  mantice  boffat 


2 1 6 


APPENDICE 


59  tendit  compire  facendam  — 6o  quapropter  videas  centum  fu- 
mare caminos  — 6i  caldaria  ficca  — 62  hic  macaronaeas  igitur 
pesca vimus  artes  — 63  panzificum  statuit  — Fra  63-64  gli  esametri : 
hinc  bine  mysterum  est  nostrum  chiamemus  aiuttum, 
hinc  mea  pinguiferis  calchetur  panza  foiadis. 

At  bressana  prius  mandet  Valtropia  Gosam, 

Gosam,  quae  dudum  fuit  abbadessa  stryarum, 
cui  macaronaeae  datur  omnis  gloria  primae. 

64  teritoria  — 67  quae  saxo  vivo  tribus  est  obcincta  murais  — 
68  stimans  batimenta  sonantum  — 69  quain  stimant  asini  muscas, 
bufalique  tavanos  — 70  manca  — 71  haec  sedet  in  celso...  zuffo 

— 72  ad  quem  vix  possunt  barbutae  — 73  hanc  famosus  homo 
tenuit  quondam  ille  — 74  paladinus  Carli,  castiga  — 75  lanza 
baronum  — 76  pane  civabat  — 77  manca  — 78  longi  — 95  po- 
terat  quidquam  reperire  quietis  — 96  ignorans  — 97  nionstrabat 

— 99  largumque  bagordimi 

100-2  rex  iubet  aptari  campagnam  desuper  amplam. 

Fama  per  intornum  volitat,  gentemque  remotam 
admonet,  hic  illic  trombam  pieno  ore  sonando 
103  chiamat  scocesos,  hirlandos  — 105  et  ipsos  — 107  tuschi, 
gentesque  — 109  invitat  a longe  — no  manca  — ni  pulcher- 
rima  — 113  francigenae  drizzatur,  habens  per  saecula  vantum  — 
Fra  114-15-.  qui  Babilon  cinxit  grossis  altisque  murais  — 115  clarus... 
clarior  — 118  bramat  — 119  positis  lanzonibus  — 120  itur...  di- 
versa per  arva  — 1 2 1 squadratiti!  turba  [la  Vigaso  Cocaio  parrebbe 
aver  « folta  »,  ma  è certo  un  errore  di  stampa ] — 122-23  quae  portat 
varias,  velut  est  usanza,  livraeas  — 125  chioccant  propter  fabricare 
stecatum  — 128  milleque  banderas  — 133  pulsant  campanas  — 
134  nocte  dieque  urbis  portae  lassantur  apertae  — 135  continuo... 
transit  — 152  ecce  ad  — 167  calzoni m — 169  breves  agilesque 
volutat  orecchias  — 170  fronteque  sub  media  — 171  dente  terit 
spumantem  briam,  frenumque  biassat  — 172  narisasque  tenet 
173-5  pectora  mostazzus  tangit,  scurtatur  in  unum 

groppettum,  spatioque  poco  simul  ornile  radunat 
corpus,  uti  vellet  gucchiae  passare  foramen 
176-7  pedibus,  cum  pectore  largo, 

atque  inter  gambas  codam  tenet,  atque  racoltus 
spaventat,  terretque  oculis  sub  fronte  brasatis 
179  spallezatque  gradu  — 180  fornimenta  novae  radiant  tota  aurea 
sellae  — 181  sunt  aurum  staffae,  sunt  aurum  froena,  moraiae  — 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


217 


182  passetti,  fibiae  per  pectora,  perque  groperas  — 183  ceu  rasa 
brusatur  — 184  oculos,  mentem  quoque  ficcat 
185-86  laudat  amorosam  faciem,  laudatque  fatezzam 
personae,  tantique  viri  cupit  esse  maritam 
187  iamque  propinquatur  Guido  — 188  ante  menat,  raso  vestitos 
atque  veluto  — 189  dumque...  signoras  — 190  heu  Baldovinam 
miser 

191-92  atque  repercussis  oculis  ab  utroque,  velut  mus 
en  cadit  in  trapolam 

193  manca  — 195  o qualem  portat  sub  — 197  pistat  — 198  vo- 
ceque  suppressa  lamentat  talia:  — Deh  quo  — 203  te  quoque  per 
nasum,  bufhlazzi  more,  tirabit  — 204  victor  nunc  — 205-6  vin- 
cere tot  Martes  puero  qui  vincor  ab  orbo  — 207  hanc  sortem  — 
209  manca  — 21 1 vel  minimi  scintillam  — 212  brasavit  — 214  est 
signorae  — 215  debuerat  voltare  oculos  aliunde 
216-8  nonne  ribaldones  oculi,  qui  ad  strada  tapinum 

sassinare  hominepi,  spoiareque  sensibus  audent? 

219  strales  — 220  agguzzavit  amor  — 221  at...  nil  sua  tela  fo- 
rabant  — 223  bombardas  rocca  Cremonae  — 224  letale  — 225  saet- 
tando — 226  et  mentis  tota  est  substantia  rapta  diablo  — 227  amor, 
non  est  malacoda  Cupido?  — 230  quamvis  stet  rapidae  schiopetti 

— 234  vaneggiat  — Fra  236-7’.  in  frettam  cingiantur  equi,  sursumque 
barones  — 237  armati  — 238  guereros  — 240  nitriunt,  sborrantque 
culamine  pettos  — 241  prò  tamburrorum  rumoribus  et  trombarum  — 
243  ecce  ruunt  — 244  vacuantur  — 246  et  cridor  altisonans...  firmat 

— 247  spectacula  giostrae  — 248  ordine  quae  coram  populis  procedit 
aiegro  — 249  hanc  inter  claros  stat  rex  guardare  barones  — 250  de 
finis  petris  tessuta  — 251  ac  petenata  doram  sua  fert  — 252-3  iacet, 
nimioque  brovatur  in  igne  — 254  confusa  — 267  reputabitur  esse 

— 285  parlabat  — 286  varias  memorando  facendas  — 287  prius 
rationis  usat  monstrantia  — 289  centum  dapossa  — 293  deh,  mi 
frater,  ait  — 295  fama  valoris  — 298  cotantas  — 299  manca  — 
301  vilis  feminuzza  — 302  tuo  vergogna  fietur  honori  — 305  occhios 

— 3°6  graecorum  quae  sic  mansit  sfondrata  lovagnis  — 307  me- 
dium — 31 1 vischum...  ille  Parisus  — 312  file  Paris  dico  — 
3x3  augellus  — 314  bellamque  facendam  — 319  tanta  est  — 
325  haec  tenet  in  summo  vecchiettum  — 332  turba  — 333  slanzavit 

— 334  unde  cupidineas  ingoians  ore  fasellas  — 335-6  mancano 

— 338  ut  stetit  un  pochum  giostrae  guardare  bagordum  — 339  laxat 
item  redinas  — 340-1  evolat  et  cursu  facit  omne  tremare  terenum  — 


2 I S 


APPENDICE 


344  chioccat  — 345  quartus  non  aliis  savior  — 349  se  se  — 350  ba- 
stinam  — 351  sol  stupuit  quoniam  decimi  — 353  signora  — 355  habet 

— 356  tunc  ait:  Est  prima  haec  francesae  — 358  Orlandumque 
armis  aequat,  magnoque  sapero  — 359  nil  dubium...  paladinus 
habebit  — 360  Baldovina  suis  damis  conversa  favellat 

361-2  est,  qui  tam  gaiarditer  omnes 

praecipitat  sellis  et  habet  solettus  honorem 
364  ut  subitus  corseri  froena  manegget  — 369  finis  habetur  — 
371  victor  se  se  tollit  sembiante  — 372  victor,  tenero  sed  — 
373  fertque...  cadenas  — 374  it  rex  incontra...  brigata  — 404  ve- 
dellorum...  parecchiat 

405-7  qui  porcellettos  inspedat,  quive  cavecchio 

ingiovat  lardum,  quo  plus  caro  grassa  fiatur 
410  cui  tantum  cura  — 41 1 praeceptum  gallantiter  — 412  mane- 
giare  tracagnum  — 413  inane  a 
414-5  est  qui  figatos  magno  stridore  padellis 
sepe  ministrario  voltat  sotosopra  forato 
416  pungenti  — 417  mordentique  simul  pevero,  dulcique  canella 

— 419  foiadas  desuper  addit  — 420  unus  et  a — 421  quos  alius 
tentat  digito  si  rite  coquantur  — 422-3  quinque  molae  saxi  non 
cessant  ire  datornum  — 424  manduleusque  sapor,  petitosaque  — 
425  extrat  fumo  — 429  pisto  — 431  in  longis  — 432  possint  sur- 
gere morti  — 433  busas  — Seguono  gli  esametri-. 

coena  vivandarum  cunctarum,  coenaque  digna 
quam  Petrus  Dabani  doctor  nigromantus  ab  oris 
Gallorum  faciet  Paduae  portare  diablis 
434  mensas  crudis  — 435  iam  centum...  regazzi  — 436  gestant 

— 462  canibus  cum  calce  deratas  — 464  ochas,  lepores  — 465  cer- 

vellatibus  — 466  smenuzzant  illos frequenter  — 467  bonos  rob- 

bant  tamen  hi  taiando  — 471  bibaces  — 472  francesos  cogit  — 
475  quidquid  grifalco  — 482  venere  bianco  — 483  et  quae  confi- 
citur  coelesti  tartara  succo  — 484  et  quod  dixerunt  patres  man- 
giare biancum  — 485  rafiolorum  — 486  atque  saporat 

488  stant  panzae  ut  flanchis  sit  opus  mollare  corezas, 

namque  uteri  pellis  tamburri  more  tiratur 
490  a paggis  de  mensis  — 494  gravatur  — 495  pignolos,  marza- 
quepanes  — 496  atque  pignocatae  gnoccos,  animasque  melonum  — 
503  haec  quae  — 520  cunctae...  brigatae  — 521  musta  loquelas 

— 522  babilonica  — 526  accedunt  rege  iubente  — 529  manca  — 
530  quae  subito  — 531  silent  — 533  flautorum  — 535  et  vocibus 


LE  VARIANTI  DELLA  CI PADENSE 


219 


— 537  quos  omnes  cemis  rubras  — 541  septem  cinquanta  pu- 
tasses  — 543  scitque  minus  Guido  mentis  retrovare  quietem 
544-5  quos  vivandarum  repletio,  quosve  frequentes 
beccheri,  cantusque  simul,  dulcesque  butti 
548  brusantque  foco  — 579  francigenum  sgombrarunt. 

LIBRO  SECONDO 

1 ab  undarum  — 2 crollans  scoriadam  saepe  minantem  — 
3 sferzat  eos,  coelique  facit  — 6 usanza  — 7 ad  libros  revocat 
studii  — 9 remeat  — io  phisicus  — 46  ergo  infelices  — 48  strac- 
chedine  namque  — 49  non  labor  aut  soma  est  quae  — 50  italicum 
tandem  — 51  cascantibus  undique  strazzis  — 52  ne  spio  com- 
prenda! vultus,  hominumque  bonorum  — 53  pravus  — 55  carettis 

56  inter  matronas  centum,  centumque  duchessas, 
quottidieque  sibi  varios  cambiabat  amictus 

57  meschina  pedes  ad  — 58  habens  duras  molli  — Fra  58-9-, 

o quam  saepe  humeris  illam  cavalerius  altas 
in  cimas  tulit  Alparum,  et  quandoque  sub  ala 
vel  sub  lasena  nunc  dextra,  nunc  ve  sinistra 
59  in  Lombardiae  venerunt  denique  bandas  — 63  sed  tunc  lan- 
guebat  — 64  Gaioffo,  quo  non  sassinior  alter  — 67  Godìi,  Voltaeque 
tyrannus  — 68  cuncta  regebat  — 107  manca  — 118  me  indoctis 
doctisque  bais  Florentia  nutrit  — 126  sparamenta,  tacones  — Fra 
130-1  è il  brano  seguente : 

Seu  quis  scovatur,  seu  quis  de  iure  bolatur, 

omnes  proclamanti  — Day  day,  quia  latro  Cipadae.  — 

Quisquis  ficcatur  berlina  et  rumpitur  ovis: 

— Est  — omnes  cridant  — molinarius  ipse  Cipadae.  — 
Quem  piccant  forchis,  quem  squartant,  quemve  tenaiant, 
omnes  vociferant:  — Gens  haec  sassina  Cipadae.  — 

Hic  pueri  a patribus  dotantur  in  arte  robandi, 
qui  vix  slattati  sforzant  superare  magistros. 

Dispresiant  coelum,  biastemant,  cuncta  rapinant, 
cuncta  malandrinant,  sassinant,  semper  abarrant. 
Nunquam  poltrones  ad  confessare  tirantur; 
imo  suos  pretos,  ne  confessentur,  amazzant, 
hosve  super  brasas  mangiant  de  more  brasolae. 

Semper  in  obscuris  stant  boschibus  atque  cavernis, 
assaltantque  homines,  nec  sat  robbare  cavallos, 


220 


APPENDICE 


cuncta  sed  affatimi  spoiant,  scarpasque,  bragasque. 

In  frottam  veluti  stornellica  turma  camitiant, 
indossumque  ferunt  de  foggis  millibus  arma: 
panceras  alii  muffas,  ruginoque  doratas, 
quae  cascant  humeris  nulla  fibiante  coreza, 
faldones  alii  non  unquam  sole  vedutos, 
undique  sbusatos,  cascantibus  undique  mais. 

Armatos  quamvis  cernas,  non  ullus  in  armis 
garbus  adestratur,  non  ars,  nec  forma,  nec  ordo. 

Qui  dat  spallazzum  capiti  mancante  celata. 

Qui  scarsellonem,  ubi  deest  spallazzus,  adaptat. 

Qui  desarmatis  groppat  scheniria  brazzis. 

Qui,  contra,  nudis  lazzat  brazzalia  gambis. 

Qui  squarzum  maiae  spiccat  faldone  corazzae, 
et  gorzarinum  facit  escusare  colengo. 

Est  qui  dum  currit  schiodantur  ubique  piastrae, 
quive  tenet  dagam  gallone,  sed  absque  guaina. 

Unus  habet  collo  targonem  more  vetusto, 
in  quo  spadarum  colpi  ter  mille  notantur. 

Dum  simul  hi  properant,  squadraque  serantur  in  una, 
mille  vides  roncas  malaguzzas,  mille  zanettas, 
spuntones,  lanzas,  alebardas  et  giavarinas. 

Dantque  focum  schioppis  tuf  taf  sborrante  balotta. 
Semper  habent  multo  barbazzas  pulvere  plenas, 
semper  habent  oculos  scura  sub  fronte  fogatos, 
non  guardant  hominem  dritto  cum  lumine  maium, 
sed  guardant  in  qua  dinaros  parte  gubernet, 
seu  ferat  in  tasca  saionis,  sive  braghettae. 

Protinus  ad  cifolum  cognoscunt  esse  propinquum 
mercadantem  aliquem,  cui  robbas  tollere  debent  (*). 

131  igitur  stancos  bona  sors  — 132  manca  — 133  namque  quod 

— 14 1 atque  bisognetur  sub  cauda  ferre  ruidam  — 142  quae  — 
172  me  lassa  extendere  — 173  scripsere  — 174  Bertus  Pannada 

— 177  inde  — 180  parat  ut  fiat,  quamvis  picolina,  fritaia  — 
181  bine  abit  et  modicae  reserat  — 184  alquantos  seu  striggios 

— 185  affert  — 186  Mantoae  — 187  dicunt  annalia  nostra  — 


(1)  Parecchi  tra  i primi  e i dieci  ultimi  esametri  di  questo  brano  adoperò  il 
Folengo  nella  orazione  del  pretore  Gaìoffo  (libro  iv,  470-493),  introducendovi  va- 
rianti che  il  lettore  potrà  da  sé  rilevare. 


LE  VARIANTI  DELLA  CI  RADESSE 


221 


188  striggios,  non  attulit  ille  varones  — 189  scardovellas  quae  per 
fossata  piantur  — 195  pisciculos  — 196-7  mancano  — 199  brancat 

— 206  fastidia  giusum  — 234  hanc  brigam  curas  deponere  zosum 

— 236  levantque  bonos  — 246  datque  pusillo  — 256  coena  — 
257  fas  est  deponere  — 258  sumere  — 287  forasteros  — 296  multas 
reccoio  cosettas  — 298  frescam,  ravanellos 

304-5  stant...  mille  voiarum 

nostrarum  speties 

Fra  331-32 : tresque  simul  stemus  (ut  stabimus)  absque  travaio 

— 332  magnior 

335  et  giurat  nunquam  Bertum  nascisse  vilanum, 
namque  vilanorum  noscens  ab  origine  razzam 
ex  asini  stronzis,  nec  non  pissamine  factam, 
vult  nulla  guisa  villanum  credere  Bertum. 

336  tum  quid  agat  meditans...  testae  — 338  penset  — 339  tiranda 
est  — 340  non  tantum...  stancata  — 341  est  grava  — 342  poltro- 
nisia  — 350  conseium,  firmumque  tenet,  neque  — 351  vult  solus 
abire  — 353  sceptra  — 374  poverettis  — 376  lusore  galantat  — 
385  giorniferos  — Seguono  gli  esametri: 

nonne  tuam  potius  vaccam  saltare  videbis 
uno  cum  saltu  de  Goito  ad  littora  Chiozzae? 
nonne  somarellus  nimio  prò  tempore  bolsus, 

Mercurii  pennas  iungens  ad  crura,  volabit, 
complebitque  suis  ragiatibus  attria  lunae, 
quam  de  mermoria  possis  cascare  duorum? 

391-2  vestit,  lachrymisque  tenellis 

uxorem  brazzat,  basat 

393  commendat  flentem  — 396  apenam  — 401  pulsat  — 405  gra- 
tiolam  si  quid  communem  curet  honorem  — 407  villana  — 
410  grande  solazzum  — 417  tractanda  — 419  fiolos  — 420  tha- 
lamis  — 421  tolta  sibi  — 424  inquirere  mores  — 425  ac  nullam 
faciunt  stimam,  curantque  negottam  — 483  tibi  tu  paiolata  fuisti 

— 485  referti  maschius  quo  non  vivacior  alter  — 486  filius  est 
mihi,  tu  ne  lume  dedignere  nepotem  — 487  germanus,  barba  ne- 
poti  — 4S8  sed  tibi  sum  prò  nunc  commater,  baila  nepoti  — 
489  bruttis  — 491  gambamque  iubens  alzare  sinistram  — 492  di- 
stentas...  bursas...  recenti  — 493  lacte  novam  complet  — 496  tunc 
Baldovinam  — 497  smarritas 


222 


APPENDICE 


LIBRO  TERZO 

2 circum  bindas  — 3 è collocato  invece  dopo  il  13  — 5 lapsu 
rotularum  — io  biacchis  — n guanzis  — 12  terrae  pavimenta 
cruentet  — 16  cannula  sorghi  — 18  matris  gheda  — 20  gestare 

— 34  vel  ficcat  ventre  — 39  pluviae...  tonitrua,  venti  — 40  boienti 

— 41  stare  poledrus  — 44  quiescit  — 45  quam  soians  — 47  po- 
verina — 48  non  sibi  piuma  magis  grata  est  — 51  risu  est  — 
52  mixta  tamen...  mille  — 54  ilio  — 60  smaltiret  — 62  imbattit 

— In  luogo  de'  versi  63-69'. 

sic  igitur  Baldus  maiores  crescit  in  annos, 
credendoque  patrem  Bertum,  patremque  vocando, 
non  genitorem  alium  meschinus  habere  docetur 
72  Baldi  natura 

73*75  °on  it  post  capras,  magis  imo  caminat  ad  urbem, 
nam  sibi  plus  centum  Cipadis  Mantua  gradat 
77  sed  caput  et  schincas  spezzatas  ille  reportat  — 78  namque 
cativellus  — 80  toto  — 82  non...  certans  — 83  ferus  — 84  lapides 

— 85  testas  sola  rumpebat  in  hora 

86  Baldovina  videns  quia  non  seguitare  volebat 
costumos  villae  cartam  compravit  et  illam 

87  literarum  tabulam...  discitur  — 88  ergo...  ultroneus  — 91  iamque 
tribus  magnum  profectum  — 93  descriptas  guerras...  pedanto  — 
Dopo  114,  il  brano  che  segue : 

Ut  tandem  Astolphus,  callans  de  climate  lunae 
illi  restituit  sennum,  primoque  sapero 
tornavit  columen  guerrae,  Martisque  fiolum. 

Vidit  quanta  fuit  regis  fortezza  Gradassi, 
terribilis  tamen  hunc  Orlandi  brazzus  aterrat. 

Magna  sub  Albracchae  muris  Agricanus  agebat 
praelia,  cui  nullus  durabat  campio  guerrae, 
sed  Comes  Anglantis  certando  sustulit  illuni. 

Ipse  Durastantus,  quo  non  robustior  alter, 
ense  Durindana  spaccato  ventre  morivit. 

Possa  Feragutti  seu  pocum  sive  nientum 
contra  Bravae  contem  valuit,  cui  panza  fadata 
tam  stetit  ad  magni  stoccatam  salda  baronis, 
quam  povina  solet  gladio,  polenta  marazzo. 

Quis  fuit  Almontis,  Donchiari,  quisve  Troiani 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


22’ 


magnus  amazator  nisi  lux  et  prima  gigantum 
palma  gaiardorum?  gesiae  mundique  pilaster? 

Vidit  Mambrini  caedem  ammazzante  Rinaldo, 
vidit  Tristani  bataias,  Lanzaque  lotti, 
magnanimique  Artu  impresas,  Tavolamque  rodondam 
115  cosis  multum  instigatur  — 116  picolinus  membra  recrescit 

— X19  provarat  — 120  rumpebatque  — 122  ut  molles  — 125  seu 
mazza  — 126  quum  cupit  ingordam...  zurmam  — Seguono  gli  esa- 
metri'. 

non  tot  grandineas  coelo  cascare  balottas, 
quando  cavalcando  gattas  per  nubila  vecchiae 
conquassant  vignas,  segetes,  cupposque  casarum 
127  videas  crebrescere  — dopo  il  144 : 

bine  Orlandini  puerilia  gesta  pitocchi 
semper  habet  cerebro,  cupidus  similarier  illi 
157  nostrae  monimenta  casadae  — 161  nec  beccus  — 162  ipse 
volo  penitus  centum  disponere  vitas  — 164  crebras  stigare  ba- 
ruffas  — 165  aniniosius  — 166  stravoltos  — 170  schivo  ter  millia 
saxa  — 171  et  tamen  o — 180  maggi  darò.,,  vernat  — 183  po- 
puli  dicunt...  maggium  — 184  sequitur  — 196  scoccare  balestri 

— 205  puerilis  zurma  vacabat  — 206  pars  cum  borellis  — 207 - 
8 pars  cum  ( invece  di  ibi)  — 217  legiadrettus...  arte  galoppos  — 
220  agniculo  — 223  fortius  at  brevius  facitur  de  schena  secundus 

— 226  secum  vult  — 255  manca  — 269  quam  quoque  sicut  erat 
votum  — 271  ergo  invidabat  — 273  radios  distolleret  orbi  — 
274  laetus  aquistavit  carlinos  trenta  tosatos  — 275  inox  sibi  col- 
lettum  — 278  Arlotti  fuerit  — 279  nummorum  — 280  quid  facit? 
accipiens  — 281  celerat 

283-4  ac  si  nec  cappam  nec  borsam  torre  valebit, 

vult  spezzare  caput,  vult  totum  rumpere  saxis 
285  erat  iunctus  — 287  Sancti  iamque  Petri  campagnam  intrarat 
ut  inde  — 288  transeat  et  longo  petat  — 289  puer  ingenuus  Bal- 
dutn  corozzatus  asaltat  — 290  dextraque  fusettum 

291  vociferat  bravosus:  — Sta  saldus,  redde  monetam, 
redde,  inquam,  nobis  dinaros  fraude  robatos 

292  daghettae  — 294  pugnali  — 302  scoccant  spezzatos  chip  chiop 
resonante  quadrellos  — 303  rizolam  — 315  gasones  — 319  petras 

— 320  tres  horas  ipso  victor  certamine  — 321  quod  communis 
erat  stupor  admirantibus  illuni  — 322  sed  qui  perdiderat  carlinos 
currit  — 323  atque  cagnezzatus  Baldo  vult  frangere  testam  — 


224 


APPENDICE 


329  levat  — 330  fronzanti  — 332  unde  omnes  — 333  nec  facit 
ipse  moram  Baldus 

334  mille  viarum 
nunc  latitans  ficcat,  toto  nane  posse  galoppat 

335  capitanius  amplae  — 338  vassallus,  quo  non  bravazzior  alter 

— 341  buie  simul  est  longum,  simul  estque  disutile  corpus  — 

343  testa  super  strictas  et  gobbas  piccola  spallas 

344  sed  propter  bisognum  tolta  videtur: 

quem  qui  guardabant  tacito  simul  ore  befabant, 
ore,  inquam,  tacito  ne  sentirentur  ab  ilio 

345  namque  bravosazzus,  furiosus  et  — 346  capiens,  cum  omnibus 
altris  — dopo  348 : 

soiantes  illum,  pivam  dixere  todescam, 
et  qui  scusaret  supra  fossata  pedagnum, 
et  perticonem  propter  distendere  filum 
352-53  mancano  — 354  ille  quidem,  sed  guizzat,  muzzat  — 357  in- 
calzare pelatatn  — 358  camozzam  — 366-7  spadettam  | corripit 

— 371  magnoque  calare  stramazzo  — 372  cascans  resonare  — 
374  illius  ad  mundum  nassuti  occidere  panem  — 376  guardat  — 
377  iterumque  scapinat  — 380  levoratti...  paventis  — 383  die  pe- 
dibus  balzane  tribus  — 384  quottidie  me,  brutte  cavester  — 3S7  quod 
ego  — 389  non  mihi  de  vanis  multum  fit  stima  parolis  — 390- 
1 dicant  qui  voiant,  bottas  tolerabo  mamaium  — 393  nihil  estimo 
baias  — 394  manca  — 395  ad  se  teneant,  solumque  — 396  manca 

— 398  ingiotire  — 404  cerebrum  — 406  requiem  — 408  mirat  — 
412  extemplo  puerum  quem...  giotonem  — 414  miraeoi  mundi, 
rerumque  stupibile  factum  — dopo  416 : qui  sibi  Tognazzi  sposa- 
verat  ante  fiolam  — 446  conspicit  en  — 447  potestatem 

448-9  quanto  menchiones  villani  tempore  Troiae 
millibus  in  cordis  Priamo  traxere  Sinonem 
450  retinensque...  lirmansque  — 455  bariseli us  cuncta  recontat  — 
462  manca  — 467  stradam,  vos  ferro  assaltat  — 468  sligare  — 
469  scornimi  — 470-1  in  cortesiam?  testam  dare  sponte  taian 
dam?  — 472  pati  tandem  quod  foeni  — 473  quidam  furfantus  — 
484  grisos  poltrona  trovare  — 4S9  citelli  — 490  valenthominem  — 
491  trovatur  — 492  cappa  coeli  — 494  has  cordas  mamolo  — 
505  gensque  prius  condigna  mori  quam  nascat  ut  omnem  — 507  est 
mos  zafforum  non  affrontare  — 50S  nullam  sibi  — 509  si  quis 
namque  manum  mettat  sfodretque  bravosus  — 510  continuo  se 
se  turba  haec  gaioffa  — 51 1 mulacchiae  — 513  velut  est  usanza 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


225 


lusorem  — 520  donet  giurans  nil  dicere  borsam  — 521  si  quot 
habet  pocos  voiat  praebere  quatrinos  — 528  culpa  est  — 530  sas- 
sinis,  parcere  nulli  — 531  manca  — 533  nummisque  vodatos  — 
Dopo  542  il  brano  seguente  : 

Nonne  videre  datur,  quando  per  flumina  Brentae 
seu  nos  ad  Pavam  strassinet  coda  cavalli, 
seu  tiret  ad  firam  venetam,  Sensamque  Samarchi, 
quam  data  libertas  zaffos  facit  esse  vilanos? 

At  tu  magnificum  seu  Zorsum  seu  Bragadinum 
tecum  habeas,  cui  prima  dabis  loca  semper  honoris, 
substernesque  finum,  quo  se  posat  ille,  tapetum; 
sed  quando  ad  Dolum  rivas,  lucemque  Fosinam, 
ecce  sbisaorum  caporalis  Slanzabocalus, 
cui  pistorisii  nasum  calamare  traversat, 
vult  contrabandos  habeas,  si  nullus  habetur. 

Dummodo  vel  forza  quidquam,  vel  fraude  guadagnet 
transtrorum  tavolas,  sentinam,  cuncta  roversat, 
perque  sinus  rugat,  per  bragas,  perque  braghettas; 
non  guardat  qui  sis,  seu  gens  soldata  Samarco, 
seu  mulier  pregnans,  seu  chierica,  sive  scolarus, 
quos  respectandos  vult  omnes  grande  Pregaium. 

Non  aliter  faciunt  hi  nostri  denique  porci, 
pensant  in  cunctos  homines  sibi  cuncta  licere, 
nam  sunt  praetoris,  nam  sunt  asinaia  palazzi 
543  nam  datur  his  tantum  spadas  portare  facultas  — 545  ba- 
risellus  fert  solum,  zaffus  et  ille  — 546  ille  hominum  — 547-9  man- 
cano — 550  hi  malfattorem  si  quemquam  prendere  vadunt  — 
551  non  satis  est,  at  — 552  is  sibi  — 553  tanquam  — 554  mundo 
non  est  — 557  zaffant  — 559  tunc  cum  — 560  illue  quo  vult,  seu 

— 561  seu  maitinadas  — 562  chitarini  tangere  cordas  — 563  et 
frictum  frictum  dulci  resonare  butto  — 567  ac  secum  mussant  — 
568-9  dixerat  et  rursum  comandat  solvere  Baldum  — 570  tostus 
obedivit  barisellus,  vincula  tollit  — 572  hinc  abit...  dicere  cosam 

— 577  tot  paret. 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


15 


226 


APPENDICK 


LIBRO  (QUARTO 


2 consurgere  grandibus  ossis  — 4 excelsis  — 5 cingit  coreza 

— 7 rectus  — 8 poterat  — 9 rotantes  — Tra  11-12’. 

Salvanellus  habet  nomen,  fadaeque  fiolus, 
qui  standi  impatiens  et  magnis  saltibus  onmes 
cantones  rugat  camerae,  tectique  travellos 
12  satis.*..  villis  — 16  manca  — 17  iamque  sbisaos  — 18  quos- 
damque  — 21  illa  iuvenazzum  — 27  solum  — 29  deum  — Tra 
59-60  : non  melo,  non  scocia  est  nasazzo  grossior  ilio  — 60  habet 
ingentes  — 61  gambazzas  longas  — 62  hunc  qui  ferre  queat  non 
est  reperire  cavallum  — 63  omnes  quando  salit  smagazzat  more 
fritaiae  — Tra  65-64  : 

nunquam  Fracasso  visa  est  plus  longa  columna, 
nunquam  Fracasso  visum  est  plus  grande  pilastrum 
64  si  grossum  brancat  — 65  hunc  circum  testam  facili  gyramine 
voltat  — 66  ceu  cum  griffagnum  clamat  — 67  gerit  — 68  cape- 
scit  — 69  totum  cum  coenat  mangiat  sua  — 70  vix  implent  uterum 
panes  ottanta  vodatum  — 72  cum  manibus  crollat,  totasque  ruinat 
abassum  — 73  sic  digitis  streppat  querzas  vecchiasque  nogaras 

— 74  streppare  — 75  tanto  cum  strepitìi,  tantoque  furore  caminat 

— 76  pedibus...  movetur  — 77  targa  retro  pendet,  fundo  plus 
(. questo  esametro  sussegue  nella  Cipadense  al  68)  — 78  manca  — 
79  cuius  progenies  Morganto  venit  — 80  qui  grave  bataium  — 
Segue  l’esametro',  cum  quo  mille  hoinines  colpo  schiazzabat  in 
uno  — 104  vento  calzosque  daturus  — 114  Francisci  — 120  pres- 
bitero chierigam  rupit,  totumque  tracagno  — 121  pistatum  liquit 
cui  sustulit 

122-23  talibus  insultat  sbraians  populazzus,  at  ille 
non  presiat  vulgi  spazzata  fronte  parolas 
125  manca  — Tra  129-30 : 

cui  veluti  gallo  dederat  natura  sperones 
calcagnis  fìccos,  beccumque  grifonis  et  ongias. 

Ille  quidem  risu  simia  cagante  morivit, 
ac  ea  bacchiocco  Morgans  epitaphia  scripsit: 

« Marguttus  qui  tot  prigolos  guaiosque  subegit, 
stivallo  dum  mona  suo  cagat,  ecce  crepavit  ». 

130  sed  quid  nani  de  te,  duplex  Falchette,  canamus  — 131  giurasti 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


227 


— 132  nunc,  lector,  parebo  tibi  fortasse  bosardus  — 133-34  si 
dicam...  istum  | vidi  Falchettum  duplici  cum  — 135  namque  viri  — 
136  magni  canis  ossa  dabantur  — 142  cagnescus  — 167  seu  stento 
sive  guadagno  — 170  astorre  folengas  — 171  sed...  scalogna* 
(Gli  esametri  167-179  tengono  nella  Cipadense  un  ordine  affatto 
diverso:  vengono  cioè  primi  173-74,  seguono  167-68,  175-79,  169-72 ). 

181  rara  lavorabat,  veniens  damatina  bonhoram 
atque  cremonesos  stentans  zappare  fasolos 

182  exibat  — Seguono  gli  esametri-. 

cuius  erat  facies  taulazzo  largior  ilio, 
quem  ballestrerii  totum  veretonibus  implent 
187  in  quo  sint  panes  muffi,  vel  — 1S8  nessunus  vini  est  barilottus 
aquati  — 189  quo  possit  forzam  brazzis  reparare  fiasco  — 190  longe, 
drizzatque  apena  schenazzam  — 191  suspiriumque  foras  mandat 
per  — 192  grattans.  nullo  picigante  pedocchio  — 197  namque 
sibi  schenae  bigolus  tacca  tur  apressum  — 199  vermocanis,  o 
oyde  — 200  venter,  quae  gran  da  est  ista  facenda  — 201  sic 
marza  famme  peribo?  — 214  gesto  per  ubique  — 216  culattas 

— 224  stultorumque  iocus,  tandem  zavatta  — 225  dent  — 226  mi- 
nimo dignentur  — 228  scudella  est  — 233  manca  — 234  ci- 
padenses  prò  castigare  — 235  semper  erat:  primus  consul,  quan- 
doque  tribunus  — 236  manca  — 237  cupiebat  — Dopo  238 : 

praticus  ille  quidem  scoprebat  mille  magagnas, 
ast  inimicus  erat  capitalis  denique  Baldi 
239  fert  bretam  capiti  quae  — 241  est  curae  similes  — 244  giornis 

— 246  bertonem  — 247  quas  non  bastaret  — 248  nasum  longo 

— 271  necdum  pambrasti  — 284  quod  iam  sine  me  tua  — 288  sci- 
licet  usanza  — 302  me  me  non  — 305  codardus  — 306  tibi?  cui 
quanta  potentia  Baldi  est  — 307  non...  torquere  — 308  se  bene 
guardabit  — 314  dapocos  — 332  ast  ea  dabandam  peradessum 
ponere  fas  est  — 333  hos  sine  cristerio  faciam  cagare  — 338  hoc 
solum  te  nosse  velini,  Tognazze,  quod  ille  — 340  zappando,  Laena 
filando  — 341  pascendo  — 343  manca  — 346  salutat  — 348  manca 

— 351  accasam  — 354  non  aliter  novi  cameni  scazzare  crevatam 
(nella  Cipadense  il  354  è preposto  al  353)  — 355  ungis  — 356  sibi, 
creppatque  dolore  — 357  inde  super  foenum...  aloggio  — 358  ille 
super  plumas  cum  Berta  coniuge  dormit  — 360  lactis,  caldamque 
ricottam  — 364  hunc  precor  — 365  ne  plus  — 367  artem  — 370  bo- 
scaias,  coelumque  cridoribus  implet  — 376  frescus  quoque  iure  — 
379  de  gente  senili  — 382  scapavit  — 398  seque  esse  cridantem  — 


228 


APPENDICE 


. 399  alium  — 400  homo,  nec  non  feritatis  — 401  timebat 

^ 403-4  masinat  in  cerebro,  lambiccat,  fabricat  altos 

aére  castellos,  velut  est  usanza  tyranni 
414  viro  darò  banda...  in  omni  — Seguono  gli  esametri : 

quod  latronus  erat,  quod  fur,  quod  mille  diablos 
corpore  gestabat,  quod  forcas  mille  merebat 
416  fadt  pensans  comprendere  Baldum, 
mittaturve  suo  capiti  firmissima  taia 
421  ipsius  ad  frontem  stat  maxima  — 445  quanta  et  — 448  in- 
coepit  secum  mariolos  ducere  bravos  — 449  taiaquepilastros  — 
450  aut  taiaborsas  melius  quis  dicere  posset  — 451  manca  — 
452  non  fuit  in  mundo  giottonior  alter  et  ipsum  — 453  fruiturque 

— 460  perveniet  — 461  facies  tanta  gravitudine  vestra  — 463  zaf- 
fique  simul  — 466  suos?  an  — 468  populumque  — 470  scoppatur 

— 471  fronte  bolatur  — 472  berlinaeque  provat  scornum  — 473  ni 
Baldi  Comes  et  nostrae  mala  — 476  galanto  — 481  buttant  putridas 
— Mancano  naturalmente  qui  i w.  482-g2,  già  inseriti  dal  F.  nel  se- 
condo libro  — 493  manca  nel  corrispondente  brano  del  secondo  libro. 

— 494  Baldus  caporalis,  ab  ipso  — 508  villa  — 526  luxuriat  facili 
scelerum  se  — 527  si  incustoditus  fuerit,  nulloque  magistro  — 
528  cursitat  bue  illue,  ceu  fert  ignara  voluntas  — 530  non  tulit 

— 539  saeviret  equus  cozzone  — 541  manca  — 543  rugososque 
mihi  parlanti  ostendere  nasos  — 544  quam  bene  — 545  nolo  meas 
ergo  — 546  sed  doleo  — 547  mihi  dependent,  doleo  quod  bolsa 

— dopo  548-.  sanguis  hebet,  frigentque  effeto  in  corpore  forzae 

— 549  sic  ait  atque  casam  repetit  rosegando  cadenam  — 550  lan- 
guore — 553  ergo  repossemus  cighilinum  Cosa  — 554  camisas. 


LIBRO  QUINTO 

3 fit  parlamentum  quo  non  secretius  altrum 

20  magra  iam  iam  fugit  ille  pedrina, 
contraque  Cipadam  calcagno  instante  galoppat 

21  meditans  — 22  suttiliter  filat,  tremolantos  — 24  cognorit  vel 
forte  — 25  quam  sit  docta  — 26  hunc  procul  adspexit  tandem, 
qui  — 32  toccatve  sperone,  galoppat  — 33  cernit,  cupidus  — 
35  denique  rivatus...  arzone  debottum  — 37  basans  velut  est 
usanza  — 39  quae  te,  Baldus  ait  — 44  dacantum  — 45  fucata  — 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


229 


48  partibus  e venetis  — 50  habet,  quo  non  furiosior  alter  — 
78  manca-,  vi  è invece  l' esametro-,  namque  todescorum  duplex 
modo  campus  arivat  — 79  castellumque  Godi  nunc  sbombardare 
comenzat  — 80  manca  — 81  Trenti  venit  ista  canaia  ribalda  — 
92  manca  — 100  nil  tandem  nostri  mater  — 106  dedit  sua  collera 

— 1x2-13  nam  fuit  ad  largarti  campagnam  lampada  noctis  — 
119  nult  aliquo  pacto  — 126  parolam  — 140  de  me  quid  habenda 
paura  est?  — 143  provistum  — 145  animi  sunt  omnes,  stantque 

— 149  eya  — 15 1 vobiscum  me  cernitis  — 153  manca  — 156  re- 
gazzo  — 178  il  « convivia  » delle  stampe  è forse  un  errore,  e do- 
vrebbe leggersi  « convicia  » — Dopo  i8j  il  brano  seguente  : 

Per  fas,  perque  nefas,  nummum  vindemia  fitur. 

Quid  referam  povera  viduellas  dote,  menantes 
vitam  cum  stento,  linum  pirlamine  fusi? 

Non  mancant  ubicumque  homines,  qui  ardore  dinari 
orphanulos  miseros  ladri,  viduasque  ribaldi 
millibus  aguaitis  spoliant,  nudosque  relinquunt. 

Non  tamen  his  veniunt  ad  mancum  iura  palazzi. 
Procurator  adest,  quem  tam  pia  causa  pigabit 
deffensare  inopes,  quam  spes  intenta  guadagno: 
seu  sint  gallinae,  seu  casi  forma  tomini, 
seu  magis  ovorum  cistellula  colma  recentum. 

19 1 prò  capti  vare  — 193  dubitat,  sed  nil  tamen  ille  pavescit 

— 194  sunt  nimium...  baronis  — 195  qui  sternunt  homines  uno 
certamine  centum  — 196  sed  cum  fraude  illos  vilis  traditorus 
acoiat  — 200  observans  Baldum,  retinensque  timore  fiatum  — 
202  beverazzum  grandem  promiserat  — 206  manca  — 207  inde 
novus  Gainus  dum  cauta  — 208  gallonem  Baldi  passat,  videt  — 
209  stare  procul  manicum,  griffisque  sat  — 2x1  quod  quali  — 235  ceu 
buttam  — 239  tenet  in  manibus  solettam  nempe  — 243  fundit  — 
246  orecchias  — 247  fores  salae...  comitantibus  — 251  habens  huc 
primus  — 252  loquendo  — 253  sta  saldus,  sta  saldus,  eris  per 
forza  piatus  — 254  praesonusque  meus  tandem,  sta  — 255  manca 

— 256  te  te  rende  mihi  — 258  rnangiat...  ferrum  — 259  avventat 

— 261  deque  suis  manibus  scarpat  de  robore  mazzam  — 263  be- 
re ttam  — 264  manca 

266  illis  datornum...  tavanos, 

et  bastonatas  menans,  ut  dicitur,  orbi 

267  se  se  forti  cantone  — 268  graffiger  ursus  — 273-77  mancano  — 
305  brazzones,  inque  camisa  — 310  per  mezuin  populi  — 311  veluti 


230 


APPENDICE 


— 312  at  gentis  tandem  — 313  dardorum  silvani  lanzat  — 314  tali  — 
Seguono  gli  esametri'. 

quali  cum  campus  sguizerorum  cridat  alarma, 
cridat  alarma  sguizzer,  poni  poni  tamburre  sonante, 
contraque  bombardas  sprezzata  morte  ruinat 
315  heu  quae  nani  stracco  virtus  in  corpore  regnat?  — 316  iam  nulla 
quidein  speranza  — 317  generosa  — 318  spaventu  abiicitur  — 
320  cavestro  — 321  barcaroli  iam  tandem  pascere  pisces  — 322  cum 
borsa  — 325  est,  genuinaque  virtus  — 327  spedos  — 330  vulnera 
spizzant  — 331  sanguineum  flumen  — Dopo  342: 

est  trambaius  enim  fortis  de  robore  corni, 
cui  gaiardificat  gropporum  copia  schenam, 
influxuque  bono  lunae  fuit  ille  taiatus 
345  dum  cavalerus  enim  super  — 352  tendunt  cum  fraude  — 
360  circum  sibi  spargere  — 363  stravoltum  — 364  vincula  multa 

— 365  cordarum,  tandemque  boghis  cadit  ille  tereno  — 366  su- 
perbos  — 368  gambam...  praestiter  — 369  mille  — 371  lux  paulo 
ante  baronum  — 391  Fedrigo  — 401  barones  — 408-9  balestrimi 

| quod  — 412  manca  — 414  menzonatus  — 415  (non  dubito)  — 
416  suo  maior  veniet  Cipada  — Seguono  i versi : 

Pietola  Virgilio  gaudet,  Ceresera  Pariso, 

Burchiello  Fiorenza  suo,  Cipada  Cocaio. 

Ut  gravitate  Maro,  sic  sic  levitate  Cocaius 
praecellit  vates,  Typhin  alter  et  alter  Homerus. 

421  ruens,  ignara  canaia  — 422  nescit  cagionem,  furiansque  — 
423  sed...  bravantes  — 424  ante  senatores  — 425  cui  Gaioffus  — 
426  zenoèsa  — 428  quod  debes  sol  vere  scottum  — 429  faciam  — 
432  sdegnato  corde  — 433  rubeum  sua  manant  — 434  nullus  — 
435  lighet  et  stoppet  vacuas  de  — 436  aut  vocet  almancum  qui 
scit  medicare  ciroicum  — 440  et  celsum  — 441  supplicat  ut  nunc 
nunc  subito  vendetta  fiatur  — 442  balcone  palazzi  — 443  picche- 
tur,  specchiumque  aliis  fiat  ipse  ribaldis. 


LIBRO  SESTO 

1 alma  — 4 sobolem  — 8 ampia  canendo  — io  manca  — 

1 2 ohm  robasti  fraude  galanta  — 23  indusians  — 45  guerrigeros 
agitat...  travaios  — 47  convertere  gentem  — 49  hanc...  terram  — 
50  tantilli  inaneat  — 51  voiant...  batismum  — 52  quid  ni?  d uni 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


231 


nostri  Baldi  vindicta  fiatur  — 55  splendei...  brutabit  — 56  quando 
gigantorum  — 60  atque  velis  — 61  nani...  nochierus  — 64  prontus 

— 65  dubitat  certumque  putat  se  posse  — 66  mamalucchae...  gentis 

69-70  dedit  infinita  quotannis 

damna  galinabus,  vadit 

71  terram  toto  cuni  corpore  fregat  — 72  tollit  Zambellum...  ad  — 
75  saputi  — 77  sapientes  ante  signores  — 97  pazzum  — dopo  108:  ut 
civetta  facit  nunc  huc  nunc  volgitur  illue  — 109  restat  guardare  — 
no  manca  — in  cur  tain  — 114  zappandi  officiuni  — nócoél- 
lum  — 1 1 7 bellas  paiae  tezas,  bellosque  — 11S  may  vidi  — 120  stap- 
pare valet  — 121  me  non...  guidasti  — 122  galantas  — 123  manca 

— 124  summis  balconibus  atque  fenestris  — 125  quae  — 127  de- 
foras  — 128  et  quovis  — 129  guardare  — 160  menasti  — 162  ca- 
garella  — 164  misserum...  davantum  — 166  pone  ginocchium  — 
169  erat,  cui  tantum  cognita  zappa  est  — 170  stat,  velut  usatur,  su- 
prema — 173  huc  Zambellus  iens  — 174  fazzam  — 176  primo 
zappellans  totus  abassum  — 181  surgitur  in  colera,  truccumque 

— 182  cum  quo...  schenam  fregare  — Dopo  182:  post  fregamen- 
tum  vult  leniter  ungere  spallas  — 184  sic  ego  formam  — 186  scor- 
daris  — 188  domino  facias  — dopo  192:  quae  circuin  fecit  totum 
reboare  palazzum  — dopo  194:  praeterea  multi  canonorum  sorba 
putassent  — dopo  2io\  non  tamen  ulla  retro  spingardae  balla  so- 
ravit  — 219  suadere  bisognat  — 224  praetori  mascherpam  — 225  sed 
tamen  obscuras  — 226  cuncta  recognovit  magni  saviezza  — 227  inde 

— 228  in  horrendo...  carcere  semper  — 229  gubernet  — 232  pa- 
trumque  comando  — 233  saccum  villae  mandare  casadas  — 234  sibi 
cagnettas  — 235  ficcatus  in  isto  — 236  ut,  postquam  Baldum  tenet 
in  presone  richiusum  — 237  fit  certus  — 238  streppet,  scarpetque 
Cipadam  — 240  Veronal»  vacuis  — 241  Ferraram  — 242  nec  sua 
spaventat  solum  nominanza  Milanum  — 243  nec  Romani  solum, 
Napolim  — 274  diabli  — 275  ecce  tuam  portat  furiis  balzata  ruinam 

— 276  manca  — 277  coniux  illa  — 278  te  tam  savium  — 279  fu- 
riosani  — 280  illi  tuttavia  — 281  chiodum  plantavit  battere  — 
283  spiccavit  — 2S4  diablam  — 286  quam  modo  stupparum  magno 
sub  — 287  pensat  fusumque  reponere  giusum  — 288  pariter  zaf- 
fare — 289  superveniens  — 291  cui  stuppam...  siccam  — 292  sic 

— 293  sbombardans  — 295  scapolat,  fugit  — 296  manca  — 299  velut 
falchettum  merla  rapacem  — 300  linum...  fogatum  — 301  soror, 
mea  cara  sorella  — 302  parce,  precor,  heu  me,  quid  saevis?  triga 
furorem  — 308  sbollante  — dopo  j/g  \ sive  canem  potius  mastinum, 


232 


APPENDICE 


sive  stiverum  — 325  et  sursum  — 332  alio  — 335  saltans  (gitta- 
verat  ante  tracagnum)  — 336  grossam  rapit  illico  petram  — 337  col- 
laltram  fronzanti  murmure  lanzat  — 338  tamen  saltu  scansat  leg- 
giadra gasonem  — 339  contorsit  — 340  eas  velut  inter  cagnas 
fratta  — 341  pedegiunto  — 342  graffantes...  perque  camoras  — 
343  forfice  — 345  polzinorum  squadras  insemina 
346-48  appizzare  simul  crudeli  Marte  baruffami 
altera  natorum  nimium  zelosa  suorum 
it  ero  ero  resonans,  cristamque  superba  levatam 
gestat  et  incontra  se  se  parat  ire  nemigam. 

Altera  quae  cernit  procul  adventare  bataiam 
non  fugit,  at  plumas  spennato  ventre  rebuffans 
castra  movet,  dirisque  fremit  raucata  menazzis. 

Denique  concurrunt,  raspis  grassantur  aguzzis, 
inque  vicem  duris  spennazzant  corpora  becchis. 

Qualiter  apparent  hae  fractis  denique  pennis, 
sanguineis  oculis,  cristisve,  cadentibus  alis 
349  Berta  et  Laena  domarant  — 350  audito  interea  — 351  illas 

— 352  cagnina  — 370  prò  bretta  aut  scufia  quantillum 

382  suscipiat  largam  per  drittum  perque  roversum 

vendettam,  dulcemque  ontam  plus  nectare,  plusque 
melle  saporitam,  dicens  non  esse  miorem 
bocconem  mundo,  quam  quem  vendetta  menestrat 
388  fraudes...  disponere  — 391  parecchiavit  rocchis,  circumve 
murais  — 394  tanquam  philosophans  — dopo  397’. 

hunc  neque  per  fiancos,  perque  aures,  perque  galones 
battimenta  movent,  nec  paia  brusata,  nec  altrum 
merscalchi  inventum  compellit  inantius  ire 
400  tu  melius,  Cingar,  scis,  nosti,  saepe  — 402  te  mulina  uxor,  tua 
te  Gnesina  — 404  namque  diu  fama  — 410  longo  — 435  clarae 
nominanza  — 436  Curtatoni  — 438  in  illius  stet  — 441  scroffa 

— 444  vostra  — 446  animi  — 449  et  vestram  sic  sic  abbarrat  — 
450  Ah,  Tognazze  — Segue  l’esametro : et  quae  corda  nimis  tira- 
tur  denique  schioppat  — 451  sconsolata  domus  sola  est,  Tognazze, 
vocanda  — 452  robbas  — 454  partem,  vita  genus  omne  careret 

— 455  manca  — 456  non  vir  supportat  diri  cruciamina  partus  — 
458  totaeque  — 459  manca  — 464  at  vir  — 477  nummos  — 494  bene 
facta  — 497  poltrones  o sine  freno  — 500  volo  — 502  quae  sten- 
tata domi  remanet,  centumque  facendas  — 503  faciet  quod  in 
unarn...  horam  — 504  pignattam  — 505  infans  in  cuna  gnavolat, 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


2 33 


vult  suggere  cizzas  — 506  panis  toccum  — 508  chiozzaque  pul- 
linos...  deffendere  — 510  cosas  facit  uno  foemina  trattu  — 51 1 trat 
praesta  — 512  illico  cum  semolis  miscet  — 513  mittigat  infantem 

— 514  smerdolat  et  modico  fanzullum  pane  tasentat  — 515  quo 
facto  egreditur,  pit  pit  pronuntiat  ore  — 517  en  quantas  pariter 
cito  terminat  illa  facendas  — 518  quis  vobis  quaerat  capitis  — 
519  quis  massarias  nettas  faciatque  politas  — 522  manca  — 525  longo 

— 526  vosque  galantum  — dopo  jjo:  seu  Brognolinam,  seu  Mo- 
ram,  sive  Bonelam  — 534  illius  posset  laudare  saperum  — 535  manca 

— 536  quae  centum  pegoras  bora...  in  una  — Seguono  gli  esa- 
metri : 

heu  quam  bella  fuit  tu  scis,  tu,  Berta,  provasti. 

Cui  caput  aguzzum  Zenovae,  cui  fazza  botazzi, 
cui  nasus  drittus  rampini  more  colabat 
semper  aquam  roseam  gozzantem  supra  menestram. 
Nec  sibi  stretta  fuit  nimium  bocchina,  quod  ipsas 
quando  sgregnabat  gemina*  toccabat  orecchias. 

Sat  pulchros  oculos  habuit  sua  testa  ficatos: 
alter  gazolus,  niger  alter,  sguerzus  uterque. 

Quos  inficcatos  mihi  quando  tenebat  adossum, 
non  bene  scernebam  si  me  guardaret  an  altrum. 

Dopo  540:  absque  orecchino  nettare  potebat  orecchias, 
longis  namque  ongis  fecisset  pectina  corni 
541  narrarem  — 542  eam,  me  me  disnembolo  totum 

543  tantos  costumos  habuit  quod  quisque  stupebat, 
deque  suis  pedibus  stranium  spirabat  odorem 

544  simulat  crepanti  pectore 

545-46  Est  veruni  — dixit  — quod  talem  perdere  donnam 
stat  grandis  iactura  tuae,  Tognazze,  casadae 
547  robba  quidein  vadit  — 548  una  magistra  — 549  dolere  — 

550  sume Tognazze,  morosam  — 552  genus  asbaccum  — 

554  quanta  fuit  quondam,  nunc  est,  erit  inde,  donarum  — 555  ut 
illa  — 558-59  illico  se  partit,  fabricatque  sacenta  merendam  — 
560  ergo  Comina  satis  cantasti,  Berta  domandat  — 561  manca  — 
562  fumat  tibi. 


234 


APPENDICE 


LIBRO  SETTIMO 


i sapientia  — 3 manca  — 4 sentire  — 5 vecchium  giurans 
alias  — 6 inque  satis  bellum  illuni  tramutasse  capronem  — Dopo 
7 comincia  l'invettiva  a'  vecchi  pazzi  che  il  Folengo  credè  poi  meglio 
inserire  nella  chiusa  dell'episodio  di  Tognazzo  beffato-,  cfr.  i vv. 
382-427  — 8 gradans  — 9 cunctas  ingenii  decrerat  sponere  forzas 

— io  perdere  vitam  — 11  qualiter  isbrighet  de  stento  carceris 
illum  — 13-15  cuin  quo  de  Baldo  mala  millia  dire  comenzat 
16-18  quod  ladronus  erat,  quod  fur,  quod  forca,  quod  omni 

stercore  puzzabat,  quod  habebat,  habetque  ribaldus 
mille  satanassos  in  testa  et  corde  ficatos 
19  quod  centum  meritat  mortes,  quod  mille,  quod  octo  — 20  quod 
centum  cinquanta  — 21  giotoncellus  — 22-26  talia  cum  secum 
tacito  cantone  loquebat  — 28  dicam,  dum  tecum  teneas  — 29- 
32  mancano  — 33-34  die,  Tognazzus  ait,  iuro  non  dire  neguno 
35*43  Cingar  suspirans  dixit:  — Male  quippe  libenter 
officiuin  perago  trucimani  seu  tabacchini 
45  (quandoquidem  Baldus  moriat)  desistere  nolo  — 46  manca  — 
47-48  Berta  tuum  penitus  cruciatur  propter  amorem  — 50  habet 
certissime  — 51  manca  — 52  portat  meschina  magono  — 53  clamat... 
bramat  et  optat 

54-55  semper  Het,  luget,  suspirat,  pectora  pugnis 

martellat,  dubitatque  suum  quod  spernis  amorem 
56-57  formose  ( invece  di  mi  belle)  — 58  Ganimede  — 59  ne  me 
dispresia,  ne  dulcis  bocca  refuda  — 60-61  mancano  — 62  nil  dor- 
mire potest,  noctu  te  pensat  in  omni  — 63  manca  — 64  multi- 
plicat  per  tantas  passio  doias  — 65  heu  heu...  meschina  — 66  illam 
de  tantis  cerco  distollere  brighis  — 69-70  si  Baldo  mancante  bra- 
mas  suus  esse  maritus  — 71  talem  Cingar  aquam  pedibus  dat  — 
72  brodicus  ut  vecchius  magis  altus  crescere  possit  — 74  distaccat 

— 75  quod  — 76  turdus  se  rete  — 77  gulosa  — 78  muscaque  — 
83  potest  quod  — 84  appetat  — 99  sententia  Typhis  — Dopo  107 

quid  valet  ad  vinum  nostrum  vernazzia  Voltae? 
aut  ea  qua  tantum  bressana  Celatica  bravat? 
extollunt  ahi  colles  vallemque  Romagnae, 
dant  ahi  vantum  Gardae,  rivaeque  Saloiae, 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


235 


a napolitani  laudatur  Terra  Lavori, 
atque  zenovesis  sua  piena  rivera  narancis: 
nostra  sed  awanzat  cunctas  possessio  terras. 

Dopo  108:  quarum  nunc  Cervam  tauro  succumbere  feci  — 109  hae 
faciunt  multas  mascherpas  — no  plures  — in  domus  est,  levi- 
busque  — 112  tenuis  — 113  coctis  tota  est...  matonis  — 1 14-15  te- 
ctaque  de  cuppis  centum  cinquanta  teguntur  — 117  rastillia, 
zappas — 118  marrazzosque,  segas — 120  ceppos  — 121  tenaias, 
chiodos  — 124  narrando  tibi...  fastidia,  Cingar  — 125  nostrae 
stant  — 129  rotae  formam...  pressare  — Dopo  1 jS : 

non  est  ulla  quidem  tellus  aequanda  Cipadae: 
taiat  abundanter  frumentum,  lignaque  boschi. 

Mungit  abundanter  vaccas,  facit  inde  recottas, 
suntque  cipadenses  apti  studiare  terenum. 

Alter  habet  vantum  melius  fossata  cavare, 
alter  arat,  bassumque  tenet,  calcatque  gumerum. 

Qui  novit  melius  vignae  podare  maderos, 
qui  melius  stallam  grassis  nettare  boazzis, 
pinguificoque  ruto  campos  implere  strinatos. 

Attamen  istorum  sum  primus,  sumque  magister. 

148  talia  parlo  — 150  vade,  precor  — 152  quantas  in  coelo 
stellas  vampare  videmus  — 156  et  bastardellos  dat  quantos  Roma 
quotannis  — 157  et  vermocanos  trat  quantos  Rergama  tellus  — 
158  quantas  brusavit  Piamonti  patria  stryas  — dopo  /jg:  quantos 
Bardellae  piccat  provincia  ladros  {cfr.  161,  doi’e  Cipada  sostituisce 
Bardella)  — 160  buttant  hinc  inde  — 162  marzas  — 163  zaffi, 
nautae,  gentesque  gabellae  — dopo  164-.  et  quot  gallinas  furasti 
denique,  Cingar  — 167  brazzato  — 169-70  Cingar  promittit,  quamvis 
attendere  non  vult  — 171  vadit  et  in  pressam  — 173  manus  pri- 
mum,  sursumque  brasolas  — 174  bistirat  calzas  — 175  quaerit  — 
176  ostentatque  albani  — 177  paipat  canos,  grisosque  tosottos  — 
189  beverare  frequenter  — 198  dotone  decorimi  — 204  linit  — 
205  pectinat  in  — 212  villica  turba  sub  ulmis  — 214  Berta  polita 
secuta  est  — 215  atque  hi  ballantes  stabant  — 216  strepitìi  tanto 
— 217  hic  drittum  charam  saltum  — 218  capriolam  pirlando  per 
aèra  — 219  tundo  — 223  seu  spingardoium,  seu  spagnam,  seu  — 
224  mazzacroccam,  seu  moscam  — 225  multi  iam  nimio  facti  su- 
dore fiacchi  — 226  per  betolas  intrant,  cyathos  — 227  forzas... 
virtusque  — 230  clamitet  altram  — 231  iamque  retornarat  — 
232  homines  — 233  pugnale  galono  — 234  bravazzumque  — 


236 


APPENDICE 


235  manca  — 245  saltatque  legiadrus  — 248  bailum  reliquis  bra- 
vando — 250  egreditur  stallam,  materno  lacte  cibatus  — 271  su- 
spirans  — 272  spudat  carlinis  similes,  similesque  — 274  non  — 
275  sese  moveat  tres  — 276  tacito  sub  pectore  parlat  — 278  iam 
plures  ante  giotones  — 279  gazani  — 280  menestram  — 281  manca 

— 282  credit...  ridere  — 285  vadit  arentum  — 286  simulans 

287  quid  tardas?  quid  stas?  non  Bertam  cemis  adesse? 
illa  cupit,  si  vis,  tecum  ballare  trehoras 

288  sic  dicens  passat...  dixisse  — 289  Tognazzus  non  bis  cosam 
sibi  dicere  fecit  — 291  faciens  — 292  levam  porrexerat  illi  — 
325  manicam  — 326  ncque...  neque  — 327  manca  — 328  erat, 
stringasque  molarat  inantum  — 329  extemplo  Cingar  properat, 
nodumque  — 330  snodat  et  altandem  nudus  pover  ille  — 331  usque 
ad  — 332  risarella  — 333  quod  — 334  volens  cum  corpore  nudo 

— 335  quemquam...  coperchium  — seguono  i irv.  (cfr.  338-39)'. 

sic  ad  calcagnos  bragas  oselazzus  habebat 
ut  quando  in  stuppis  galletti  gamba  ligatur 
336  unde  pians  cursum  talem  dedit  ante  stramazzum  — 337  quod 
tamburrinum  sonuit  sua  panza  cadendo  — 340  concurrunt  omnes 
nudum  guardare  Tognazzum  — 341  oy  oy  quae  cosa  novella  est 

— 342-44  mancano  — 345  ipse  manum  supra  numraos,  bursamque 

— 346  ìnanca  — 347  suum  morzavit  amorem  — 348  amor:  pudor 
hic  superavit  — 349  pede  saltatus...  recedit  — 351  lassat  genitalia 

— 352  vidi  maium  — 353  quae  sine  cautela  cuppis  cimigasset  ab 
altis  — 355  heu  prò  vergogna  caput  in  tellure  ficabat  — 356- 
57  tollere  non  audens  oculos,  sic  ille  gemebat  — 358  coepit  — 
dopo  373  i w.  (cfr.  426-27): 

o nimis  impropri um  senibus,  vecchisque  bavatis 
pectus  amoroso  plenum  gestare  brusoro. 

Id  ratio  prohibet,  vecchius  marcescit  in  annis, 
fert  ad  calcagnos  cassam  guardatque  sepulchrum 
383  manca  — 384  il  passo  corrispondente  della  Cipadense  in  prin- 
cipio del  settimo  libro  s’apre  col  verso : non  ego  parlabo  saviis 
temeraria  vecchis  — 386  at  vobis  dico  ranci,  vecchique  gaiosi  — 

— 388  tua  collera  — 389  geris  tecum...  tergore  cassam  — 390  sed 
quia  bertinam  tua  fert  iam  testa  — 391  sed  quia  te  praefers  ra- 
pefacta  — 392  ac  si  consistat  grisis  saviezza  capillis  — dopo  423  : 

bella  iuventutis  rodunt  solatia  freschae, 
gobbati,  sguerzi,  ranzi,  cornuque  sonantes, 
invidia  quoniam  tabescunt,  toxica  mangiant, 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


237 


suspettant  miseri  falsimi,  morsique  remordent. 

Hi  tamen  annorum  calcati  pondere  centum 
ducunt  uxorem.  non  quam  premit  etyca  tussis 
sed  frescam,  solidam,  sed  quae  (si  mundus  abassum 
caschet  et  humanae  pereat  raunanza  brigatae) 
sola  restitueret  nostram  bona  soccida  gentem, 
at  cito  capreolos  generat  sibi  vigna  petulcos, 
multaque  materies  cornarum  crescit  in  altum, 
ne  desit  fabris  propter  manegare  marazzos. 

Sed  iam  dicendum  nostro  de  Cingare  tandem. 

428  manca.  La  Cipadense,  avendo  premesso  l’invettiva  a’ vecchi, 
imprende  senz'altro  la  narrazione  dei  tiri  di  Cingar  a Zambello, 
facendo  seguire  al  382  il  429,  che  offre  la  sola  variatile  di:  qui 
quoque  in  luogo  di:  en  quoque  — 430  ut  quoque  Zambellum  fa- 
ciat  sibi  rumpere  collum  — 431  qui  — 432  non  manet  in  stroppa, 
nimio  sburlante  talento  — 435*36  Laenam:  nos,  inquit,  habemus 
— 438  facit  ulterius  — 440  pergam...  trafigabo 

441  tu  tamen  interea  fusum;  tu  guindala,  spolam, 
tu  naspum,  roccam,  noctuque  diuque  frequenta 

442  faciemur...  reges  — 444  operanda  tibi  cagione 

445  quaecumque  comandas, 

quando,  marite,  meum  voias  satiare  talentum  ( cfr . 448) 

446  scis  quod  me  voluit  cum  grosso  battere  truso  — 447  depo- 
nere  tantam  — 449  fac  penitus  contra  vaccam  vindicta  fiatur  — 
450  proprium  si  temnis  — dopo  430:  Hic  mihi  despectus  non  sup- 
portabitur  unquam 

451-54  Zambellus  ei:  — Mala  foemina  semper 

Berta  fuit,  faciam  vindictam,  pone  pauram. 

Ergo  simul  tacitis  artem  reperere  susurris 
457  casam...  pieno  cum  — 462  talem  Zambelli  — 488  mittere  — 
490  intereaque...  isto  — 491  Cingar  enim...  bagnatam  — 492  dum- 
modo  fazzolo  — 493  scoprens  — 495  quod  fors  parebit  cunctis  ad 
credere  durum  — 496  manca  — 497  Berta  quidem  te  te  studio 
ringratiat  omni  — 498  quam  sic  fecisti  tanto  de  munere  — 500  at- 
tamen  experiens  nunc  rem  cognovit  — 501  quidquid  supra...  ca- 
gabas  — 502  crede  mihi,  semper  vaso  servavit  — 505  poteris  ven- 
dens  spazzare  carognam  — 506  me  buttare  viam  faceres  bragalia, 
Cingar  — 507  si  te  pensarem  quod  cago  vendere  — 508-9  man- 
cano — 510-16  Cingar  ait:  Cur  non?  provam,  Zambelle,  videbis  — 
517  sic  ait,  extemploque  trahit  deffora  spinettum  — 518  medio 


238 


APPENDICE 


fundamine  vasis  — 519  foras  tunc  puzza  liquescere  coepit  — 
520  Zambellique  suo  nasum  percussit  — 521-23  mancano  — 
524  pissasanguis,  dixit,  iam  — 525  stoppa  cito,  merdas  odor  indi- 
cat,  oybo  — 526  castronus  — 527  merce  quatrinum  — 528  ìnatica 

— 529  mecum  venias,  miranda  videbis  — 533  palesat.  — Segue 
l’enumerazione  degli  oggetti  esposti  nel  mercato  : 

Stringas,  cordones,  borsellos,  cingula,  guantos, 
taschellas,  scufias,  scufiottos,  cultra,  guainas, 
carneros,  fibias,  calamos,  calamaria,  cordas, 
pectina,  specchiettos,  rubebas  atque  sonaios, 
boccalos,  basias,  urces,  magnosque  cadinos, 
cantara,  scudellas,  piattos,  orinalia,  testos, 
zuppellos,  scarpas,  soverettos  atque  stivallos, 
martellos,  falces,  diversaque  ferra,  badilos, 
salsizzas,  trippas,  plenos  de  carne  budellos, 
verzas,  lactucas,  ravanellos,  porrà,  scalognas, 
gallinas,  ochas,  anedrottos  atque  capones, 
casos,  casettos,  bottiria  fresca,  ricottas, 
unguentos,  bisulos,  petras,  dentesque  cavatos, 
radices  varias,  herbas,  curvosque  bragheros, 
telas,  bisettos,  fusos,  capisteria,  roccas, 
atque  pivas  illas  per  quas  crysteria  ponunt. 

Hic  homines  tandem  venalia  quaeque  palesant. 

541  vocablum  — 542  Cingaraque  astutum  cito  — 543  qui  di- 
cebat...  esse  daveras  — 544  tunc  prius  extremis  digitis  in  mella 
ficatis  — 547  tantum  gustat  — 548  bugiam  — 549  ducattos  — 
550  manca 

551-52  sborsat  et  hos  tirat  Cingar,  tiransque  giotonus 
lamentatur  eum  pocam  sborsare  monetam 
553  dumque  — 554  sibi  — 557  nunc  redeo,  quosdam...  facendas 

— 558  inde  meani  reddes  brentam  quum  venero  nunc  nunc  — 
562-68  mancano  — 569  maxima  Zambellum  maravilia  coeperat  ergo 

— 570  mercatumque  suae  vult...  carognae  — 571  magnum  puz- 
zanti fece  tinellum  — 572  per  gentes,  quocumque  meat,  Zambellus 
amorbat  — 574  hac  de  materia 

575*78  pervenit  in  piazza,  studiat  cercare  per  omnes 
botegas,  dicens:  — Vultis  comprare  tenellain 
atque  saporitam  merdam  ? modo  fecimus  illam  ; 
non  nisi  doverum  tali  de  merce  domando 
582  quem  modo  — 583  sub  fecis  pondere  — 595  sinit  — 604  quid 


LE  VARIANTI  DELLA  C1PADENSE 


239 


sit  tantus  rumor  — 60S  inquit  — 609  Cingar,  fuit  ille  ribaldus  — 
610  tantas  voluit  — 61 1 at  puzzae — 612  Zambellum  manibusque 

— 613  illuni  communi  fecit  presone  — 614  id  novit,  non  restat 
more  — 615  Zambelli  uxorem  Laenam  accattare  caminat  — 616- 
18  quae  stabat  tristis,  plorans  mala  fata  mariti  — 619-20  nec  scit 
partitum  retrovare  ut  liberet  illum  — 621  sugatque  bagnatos 
622-23  cum  spudazzo  oculos,  monstratque  dolere  sodalis 

damna  sui,  quo  non  fuit  alter  charior  unquam 
624  sed  — 625  manca 

627-29  namque  diu  totani  verax  it  fama  per  urbem: 

quod  Zambellus  erit  penitus  damatina  picatus 
630  miseram,  clamat  bona  femina,  mortua  — 632  dicens  chioccat 
manibus,  squarzatque  capillos  — 634  Cingar  ait  lachrymans:  Heu, 
cara  sorella  — 636  manca  — 637  canaia  — 639  ecce  tibi  sforzabo 
tuum  tornare  maritimi  — 642  manca  — 643  dono  tibi  tascam, 
dono  — 660  trudi  — 669  truditur  — 673  ipse  scio 
674-75  quod  tibi  sfalsasti  trutinas,  scarsasque  bilanzas 

semper  habes,  stronzosque  canis,  stercusque  caprarum 
677  ac  unam  prò  alia...  robbam  — 678  nunc  — 679  contra  cen- 
tum...  testes  — 680-81  mancano  — 6S5  sic  parlans  Cingar  multa 
ragunante  brigata  — 686  et  celerans  — 687  cagarella...  piena 
timoris  — 688  manca  — 689  se  tenet  — 690  manca  — 691  non 
memorat  falsas  nunquam  tenuisse  staderas  — 693  vexatio  tandem 

— 694  continuo  currit  post  terguin  Cingaris,  illuni  — 695  sic  vocat 

— 699  firmat...  domandat  — 700  rogat  supplex,  faciens  — 701  o 
compagne  — 703-7  ah  rogo,  ne  accuses  modo  me  de  crimine 
tanto  — 708  mox  aliquod  — 715  vilanum  — 716  spesiis  — 726  esse 
bonhomme  — 741  ergo  vale,  vadam...  et  heus  tu  — 742  iam  me- 
cum  speciare  veni  — 744  Cingar  cuncta  provat  — 746  Zambellum, 
Lenaeque  remittat  — 747  quos  illa...  borsa  — 748  quosve  spe- 
tiarum  sborsare  paura  coégit  — 749  stomacatasi . brigatas  — 
750  ecce  meae  musae  nasum  — dopo  751 '■  ponimus  historias  per 
vera  vocabula  veras  — 752  et  magis. 

LIBRO  OTTAVO 

13  gazano  — 16  celebratior  — 21  et  veluti  — 23  piliavit  — 
30  toiat  — 59  pensasses  esse  — dopo  140 : forte  creaturam  dis- 
perderet  illa  fadighis  — 141  atque  abortivuni  — 443  quos  — • 
506  robbando  — 507  conzando  — 598  causaque...  fuit  — 608  pia- 


240 


APPENDICE 


tellum  — 642  bos,  vel  mula,  vel  altrum  — 643  hoc  dicto  — 
644  quo  non  bisognat  — 645  cunctis  datur  — segue  il  v.\  non 
campanello  pulsatur  ianua,  dico  — 646-47  introit  ac  tornat  vel  mas 
vel  foemina  semper  — 649  unus  enim  — 650  hic  spazzaduris,  pa- 
leis,  strazzisque  coperta  — dopo  651-.  sentiturque  gravis  multo 
pissamine  tuffus  — Dopo  654 : 

Non  sunt  ex  illis  non  sunt,  mihi  credite,  sanctis, 
qui  quo  plus  fiunt  ricchi,  plus  debita  crescunt: 
namque  tyrannorum  cercant  satiare  golazzam. 

Non  quos  tam  bravos  facit  alta  scientia  Scotti: 
dico  bravos  verbis  ac  spadis  quando  bisognat. 

Non  quos  doctores  Thomasus  fecis  Aquinus, 
dat  quibus  officium  Gesiae  deffendere  statum, 
ac  inmitriatas  asinis  imponere  stryas. 

Non  quos  ad  fiancos  cingit  Centura  corammi, 
et  cordovanus  vix  unus  sufficit  illis. 

Non  quos  ad  coelum  barozzus  portat  Heliae, 
deque  manu  Mariae  vantant  habuisse  gonellam. 
Denique  non  omnes  illi,  qui  sponte  sequuntur 
pauperiem,  per  quos  cercantur  ad  ostia  tocchi, 
deque  pitocato  se  tantum  pane  saginant. 

Non  sunt  Mottellae,  non  sunt  hi  denique  fratres. 

Non  scapuzzini  sancti,  qui  sponte  famescunt, 
sponte  sitim  tolerant,  freddi  caldique  travaium. 

Non  altri  quidam,  quibus  est  tantummodo  curae 
vivere  contenti,  quamvis  sotosora  butetur 
mundus  hic  et  ista  haec  pienissima  gabia  mattis. 

Hi  spannam  nec  habent,  debent  nec  habere  tereni, 
quaeve  humeris  ponunt  aliorum  pondera  (sicut 
hos  Pisanella  docet,  vel  Clementina  maéstrat) 
hi  primi  faciunt,  nec  possunt  fallere  iotam: 
nani  prius  exemplo,  verbis  nos  inde  reducunt. 
Orphanulos  viduasque  tegunt,  solantur,  adornant 
moribus  et  Bibiam  vechiamque  novamque  palesant. 
Tum  per  cantones  gesiarum,  perque  capellas 
centum  cassettas  taccant,  ficcantque  pilastris, 
pontificum  larghae  pendent  ubi  mille  bolettae, 
prò  quibus  ad  nostras  datur  indulgentia  culpas 
678  magis...  magis  — 730  arboreis  truncis,  nec  non  in  — 731  falsa 
Cingaris  arte  — 732  quod  propria  fratres  Mottellae. 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


241 


LIBRO  NONO 

71  quidam,  quo  non  poltronior  alter  — 114  occidendus  — 
236  patenam  populo  — dopo  249: 

sed  quid  non  dixit  Martinum  contra  Lutherum? 
quid  non  contra  alios  bravos  de  gente  todesca? 

340  coniunx  Laena  fuit  Iacopino  vendita  praeto  — dopo  353-.  et 
quot  menzognas  dicit  Comina  Cocaii  — 366  dicere  pazzus  — 
397  nostro  — dopo  430:  Titire,  tu  patulae  prò  nugis  Maximiani  — 
494  donet  solo  — 526  o pedocchiorum. 


LIBRO  DECIMO 

4 obscura  Baldus  — 7 tandem  — 13  franceschinos  — 23  his 
tantum  braga  — 49  portanti  more  bubini  — dopo  31:  Paulus  he- 
remitus,  sic  sic  hipocriter  ibat  — 87  meus  fieri  — 172  hunc  magni 
fecit  — 173  de  sacristia  — 181  et  — dopo  197: 

nos  quoque  de  sfodro  sciremus  ducere  spadas, 
atque  lupi  zuffum  nos  vidimus  ante  capuzzum 
209  schioppis,  inanuumque  spadonis  — 218  fac,  o bona  — 238  pa- 
scere mulos  — 239  aut  asinos,  magna  est  — 241  biassat  — 259  velie 
dinaros  — 265  parecchiat  boia  solarum  — 283  audit  apertati  — 
290  non  potuit  — 297  ritirans  — 298  guisam  nullam  curans  in- 
trare  — 302  portazzam,  scuroque  capuzzat  — 306  reverentia  — 
307  barbottatque  pater  nostros  — 341  voce  misellum  — 349  pa- 
sceret  omnes  — 371  tercentum  — 395  potest  nimia  stracchedine 
drittus  — 398  in  corpora  forzas  — 404  nullam  pavefacto  pectore 
parlat  — 406  Baldum,  quo  valde  pavescit  — 421  tu...  dedisti  — 
422  comandasti  — 430  reverentia  — dopo  441 : non  meritat  forcam 
sed  centum  mille  cavestros  — 466  remansit  — 502  enses  — 
515  brandii m 


LIBRO  UNDECIMO 

20  Orlandior  alter  — 21  manca  — 38  ducatos  — 52  ostus  quo 
non  sassinior  alter  — 56  praemia  chiedit  — 71  pellit  — 94  prae- 
stare  — 117  quantis  rocca  capi  posset  fortissima  Bressae  — 179  dis- 
hastatum  est  — dopo  181  : hic  spezzat  scudos,  maias  sfrantumat, 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - xi. 


16 


APPENDICE 


242 

apertam  — 183  nigunus  — 202  moriat  penitus  furibunde  spedaz- 
zum  — 217  centosque  pugnales  — 231  infilzando  — 237  fors  qua- 
ranta viros  colpo...  in  uno  — 288  bufallazzi  — 293  manca  — 
299  relaxat  — 304  atque  prior  Baldo  — 335  biassant  — 351  clamat: 
Certemus,  Balde,  sperono  — 37 1 sexaginta  viros  — 374  parecchiat 

— 380  contra  bis  mille  repugnant  — 390  armisque  todescos  — 
391  probis  potuit  superare  Cipadam  — dopo  421-. 

inde  cadaver  agens  intomum  more  vocantis 
strozzeri  augellum,  bis,  terque  quaterque  rotavit, 
fecit  et  altanae  cimare  cacumina  turris, 
quo  iactu  stupuere  omnes  et  apena  volebant 
credere  quod  propriis  oculis  tetigere  videndo 
dopo  452:  et  scorticabat  populos,  inopesque  brigatas  — 453-58  man- 
cano — 478  ut  — 479  cui  respondere  — 482  mercadanta  — dopo 
304:  imo  pregant  ut  eos  faciat  sibi  rumpere  collum  — 514  ducatos  — 
dopo  524:  tempore  quo  fulinen  montagnas  Pelion,  Ossam 
diruit  a bassis  radicibus,  ipsaque  sparsilo 
marmora  schittavit  per  drittum  perque  traversum. 

LIBRO  DUODECIMO 

89  peragrantes  — 147  soppiat  — dopo  340:  sors  sua  stat  contra 
gregum  giostrare  levantum  — 350  Ostrus  — dopo  36/  : 

spongosas  alas  pandit,  gravidasque  pioggae, 
quo  spirante  vides  venetas  plorare  muraias, 
malvasia  tamen  sola  est,  quae  partibus  illis 
Sirocchi  solet  humorem  scazzare  cativum 
378  disramat  laceras  — 484  pelagus,  tangit  quoque  fiuctibus  astra 

— 490  datque  piottae  — 520  cunctis  sua  vota  — 536  heremitus  — 
dopo  53j\  cilicium  portare  super  dobamenta  camisae, 

et  sibi  cum  cauda  vulpis  chioccare  culattas. 

LIBRO  TREDICESIMO 

3 tenet  — 132  dedentrum  — dopo  291  : seu  sit  Commardion, 
seu  sit  Bergnacca  Bolognae  — 328  Fedrico  — dopo  345-. 

nauticus  instrepuit  clamor,  responsat  ab  alto 
Echo  gemens  scoio,  quae  dum  videt  ire  Lonardum 
Narcissum  ah  memorat,  Narcissum  nympha  ricordai 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


243 


376  subdolus  arridet  (0  — dopo  382-. 

protinus  aethereas  fracto  curri  murmure  sedes 
circuitu  mugire.  tremiscereque  aequora  fundo 
accipiunt:  deus  ipse  tonat,  deus  ipse  iacentes 
extemplo  horribili  iaculatur  fulmine  terras. 

Dumque  fugit  cum  sole  dies,  dumque  aèra  densas 
contrahit  in  nebulas,  subigit  dumque  aethera  vastum 
in  mare,  terribiles  picea  caligine  vultus 
apparent,  volitantque  atra  sub  nocte  vapores. 

Iamque  Noti  erumpunt,  crebro  polus  igne  sonantem 
dat  tonitrum,  fractaeque  ruunt  in  flumina  nubes. 
Magnus  at  oceanus  tantarum  pressus  iniquis 
desuper  agminibus  pluviarum,  deque  tumenti 
ad  latera  excipiens  torrentum  gurgite  spumas 
praecipites,  miris  paulatim  exaestuat  undis, 
donec  aquae  et  coelum  lato  curvamine  se  se 
componunt,  dextrisque  datis  sua  foedera  iungunt 
383  at  miseri  — 388  inulte  — dopo  390: 

sedibus  aula  deùm  natat  imis,  deque  quadrigis 
attonitae  saliunt  nymphae,  perque  atria  curvi 
delphines,  phocaeque  ruunt  et  grandia  caetae 
400  ceppos  — 420  magatellandi  — dopo  470:  Ptous  adest,  Horius, 
Pythius,  Phos,  Mitra,  Myrinus;  il  qual  verso,  omesso  nella  prima 
ed.  Varisco,  si  ritrova  aggiunto  nella  seconda  del  1561 . 

LIBRO  DECIMOQUARTO 

Dopo  60  : sed  bene  se  possunt  istae  signare  gaioffae, 
quas  domenighini  valeant  trapolare  capuzzi 
dopo  755:  Continuo  summis  undant  ibi  turribus  atra 

nubila:  quae  pluvio  (prout  iusserit  altus  Apollo) 
piena  sinus  humore  cavos,  rutiloque  vapore, 
nunc  bibulos  placida  mulcent  aspergine  campos, 

(1)  Con  poche  varianti  i w.  376  sgg.  del  canto  di  Giuberto  furono  dal  F.  inseriti 
nell’operetta  pubblicata  insieme  col  fratello  Giovan  Battista:  I.  B.  Chrisogoni  Fo- 
lengii  mantuani  anacoritae  Dialogi  quos  Pomiliones  vocat.  Theophili  Folengii  tnan- 
tuani  anachoritae  Varium  po'éma  et  lanus.  In  fine:  In  Promontorio  Minervae,  ar- 
dente Strio,  IS33-  Vi  appose  il  titolo  strano:  Metaphora  de  vis  quos  ad  magistratum 
se  contulisse  poenitet. 


: 


244 


APPENDICE 


nunc  discussa  tonant  et  torquent  fulmina  et  ictu 
grandineo  curvi  modo  spem  populantur  aratri, 
et  modo  brumalis  tardo  ni  vis  imbre  liquescunt. 

Saepe  tamen  vacuum  purgantur  in  aéra,  nec  se 
obiiciunt  solemque  inter,  camposque  iacentes. 
Ventorum  hic  etiam  domus  est,  et  quae  omnia  certo 
sub  ductore  fiuunt,  motuque  ac  fine  laborant. 
Praeruptas  nec  enim  sine  iussu  temporis  undas 
eructare  fretum  videas  aut  ponere  fessas. 

Flant  Euri,  altisonum  praetexunt  nubila  coelum, 
flant  zephyri,  collecta  fugae  se  se  undique  dedunt. 
Flumina  threiciis  aquilonibus  arcta  stupescunt, 
inox  tumida  exuperant  ripas  urgentibus  Austris. 

Hic  foribus  stabulant  alternae  semper  et  ipso 
vestibulo  positis  nent  fila  cubilibus  Horae, 

Horae  Parcarum  vigiles,  motusque  ministrae. 

Ferrea  mobilium  stat  machina  piena  rotarum, 
quas  inter  se  se  varias,  reiìuasque  vicissim, 
pendula  detorquent  intento  fune  metalla. 

Sex  quater  haec  etiam  datur  Horis  cura:  minutos 
quae  obliquant  passus,  numerosoque  ordine  se  se 
ad  metani  impellunt,  ubi  quaelibet  ore  canoro 
nuntiat  erumpens  quidve  umbrae,  quidve  coruscae 
lucis  agat  Phoebus,  quo  ipsi  succedere  menses 
admoniti  possint  tectis  ad  iura  tyranni. 

Post  Annus  senior  graditur,  cui  plurima  pectus 
barba  tegit,  qui  fata  gerit,  totamque  recenset 
temporis  expensam,  aetatesque,  ac  singula  Lustro. 
Actor  hic  est  Solis,  qui  bis,  terque  ontne,  quaterque 
supputat  in  numeros  coelum,  summamque  potenti, 
ac  procerum  primo,  dat  pieno  examine  Saeclo: 
Saeclo,  cui  magnos  impendit  Phoebus  honores, 
atque  suo  lateri  semper  considere  mandat. 

Tempus  ibi  alloggiat  dico:  Solisque  comando 
matronam  ecc. 

dopo  200 : fraus,  lis,  fel,  crux,  niors,  tandemque  mina  Cipadae 

dopo  2j/\  cui  viduella  suo  ceu  tortorella  marito 

succumbit,  vestesque  viam  gitat  illa  gramezae. 

Nec  plorans  sicca  se  ponit  in  arbore  sola, 
nec  bibit  ulterius  fangosam  fluminis  undam 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


245 


dopo  232  \ utque  magis  chiachiarent  supparum  semper  adest  vas 

— 241  nimium  scaldante  leone  — 243  marza  de  famme  perirent 

— 254  cicadae  — 255  super  legnos  — 285  quod  — dopo  290: 

guaique  meo  capiti,  si  tunc  se  imbatteret  esse 
pondere  sub  tanto,  quae  nam  plus  stricca  fritada  est? 
375  guanzasque  — 396  unguibus. 


LIBRO  DECIMOQUINTO 


22-33:  fi  nuovo  canto  di  Giuberto,  del  lutto  diverso  nella  Ci- 
padense,  era  stalo  già  inserito  dal  Folengo  nel  Varium  poèma  cit., 
col  titolo  De  Sala  regione  Campaniae: 

Sala  Napaearum,  Dryadumque  admixta  choraeis, 
ibat,  earundem  tantum  pulcherrima,  quantum 
ipsa  Same  atque  ipsa  Paros  Nereidas  inter. 

Ulani  capripedes,  illam  qui  Pana  sequuntur 
et  videre  simul,  simili  et  caluere  medullis. 

Nam  neque  visa  Pado  Stella  est  tam  pulchra,  neque  ipsa 
Tybri  pater  visa  est  tibi  tam  formosa  Lycoris. 
Parthenope  licet  huic,  licet  illi  Mantua  vatem, 
Parthenope  similem  det  primo,  Mantua  primum. 

Sed  quid  erit  tantae  sacra  inter  pectora  mentis, 
qui,  velut  hic  Stellam  superat,  velut  ille  Lycorim 
laudibus,  aequato  celebret  certamine  Salam? 

En  reperire  datur  quem  sumat  Phoebus,  amentque 
usque  adeo  Aonides,  ut  eas,  quas  aurea  vernas 
Sala  rosas,  violasque  et  candida  liba  nectit, 
auferat,  et  laurum,  cui  lauri  cura,  remittat. 

Huc  huc  verte  fides  aurati,  Scipio,  plectri: 

Scipio,  Scipiadum  nomen  sortite,  decusque. 

Quid  sua  nequicquam  tibi  cdnsuit  Ischia  serta? 
Ischia,  Nereidum  matri  decus  Amphitritae? 

Non  minus  ipsa  tibi  debet,  quam  myrthea  vati 
Mergilina  suo,  atque  suo  vel  Clodia,  vel  quae 
Sirmia  Benaci  ludit  pulcherrima  ripis. 

Ischia  cur  frustra  populat  durissima  quidquid 
ramorum,  tlorumque  tibi,  laurique,  hederaeque 
et  myrthi  pariunt  et  fragrantissima  citrus? 


246 


APPENDICE 


Ut  nedum  decori,  verum  sint  illa  decori 

tam  tibi,  quam  patriae,  Cyrrhaeque  bibentibus  undain? 

Verum  nec  decori,  nec  erunt  serta  illa  decori 

tam  tibi  quam  patriae,  Cyrrhaeque  bibentibus  undam. 

Sala  quidem  te  sola  manet,  quae  solis  amica  est. 

Illa  venit,  venit  en  Dryadum  stipante  caterva, 
cui  latus  adglomerant  charites,  cui  thessala  virgo 
inter  Hamadryadas  occurrit  laeta,  vicissimque 
extantes  complexae  humeros  grata  oscula  miscent. 
Cos  quibus  atque  silex  et  marmora  dura  liquescunt. 
Iamque  vagus  per  odora  suae  vestigia  Daphnis 
Phoebus  adest,  sed  quem  niveae  praesentia  Salae 
perstringit,  coelique  hebetat  Sala  una  nitores. 

At  cita  Peneis  tumido  consulta  pudori, 
arripuit  conversa  fugam,  perque  avia  multam 
emicat  in  sylvam  fugitans,  iamque  aspice,  iamque 
fronduit  et  miserimi,  ut  crebro,  delusit  amantem. 
Sala  manet  tantum,  claroque  arridet  amanti, 
obiiciensque  oculos  oculis,  simul  ardet  et  urit. 

Urit  adurentem  extincta  Peneide  Phoebum. 

His  furtivus  Amor  repit,  petisque  cachinnis 
implicat  et  Dryadas  et  semicapros  Sylvanos. 

Ipsa  Venus  formosa  suos  intenderat  arcus, 
vitisatorque  suos,  sed  Hymen  tener  abfuit  unus, 
abfuit  unus  Hymen,  qui  quos  exciverat  ignes 
alma  Venus,  Venerisque  puer,  quicquid  ve  iocorum  est 
compescat,  miscens  iunctis  connubia  taedis. 

Mittuntur  blandae  illecebrae,  charitesque  decorae 
quae  raptim  accito  geniorum  antistite,  laetas 
apportant  choreas,  plectroque  sonante  resultant. 
Interea  Satani  Sol  carpit,  Salaque  Solem, 
dumque  alternantes  natura  intercipit  ictus, 
ipsa  suas  texit  Zephiritis  odora  corollas, 
rident  prata  et  sylvae  et  multicolora  pererrant 
rura  vagi  fontes,  gemmantque  in  palmite  botri, 
atque  ita  perpetuo  Campania  tempore  vernat. 

77  involtare  brodaia  — 84  cagavit  — 118  Dameta,  prò  nugis  Maxi- 
miani  — 136  septimus  annus  — 137  frater  meus 
142-43  si  mortuus  aut  si 

vivus  solazzat  fundo  cum  gentibus  illis 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


247 


158  tolta  est  — 201  bussones,  è certo  la  vera  lezione  in  luogo  di 
buffones  della  V.  Cocaio  — dopo  220: 

Est  hoc  in  coelo  labens  fontana  cruoris, 
spaventare  Iovem  quae  visu  turbida  posset. 

Ad  cuius  guardam  semper  stant  octo  madonnae. 
Prima  ferox  vultu,  vestitaque  pelle  leonis, 

Forza:  secunda  simili  Destrezza  repossat  et  omne 
corpus  habet  tectum  pomelato  tegmine  pardi. 

Tertia  Temperies,  Prudentia  quarta  vocatur. 

Haec  fert  serpentis  corium,  fert  illa  dragonis. 

Quinta  cagnezato  semper  te  lumine  guardat, 

Iraque  nomatur,  quam  villis  contegit  ursus. 

Sexta  cativarum  capitana  Superbia  rerum 
gonfiat  ut  rospus:  rospi  quoque  pellibus  horret. 
Septima  tabifico  stat  nigra  cruore  sub  aspra 
nebride  tygrarum:  Crudeltas  nomine  dieta. 

Brutta  sed  octava  est,  crustis  onerata  vetustis, 
franzosique  mali,  puzzoreque  cancarorum. 

Haec  est  illa  deae  Veneris  fìliola  galanta. 

Non  nisi  de  carnis,  nisi  non  de  corporis  usu 
pensitat  et  nullum  fert  in  squaquarare  ritegnum. 
Luxuries  dieta  est,  cui  dat  baboinus  amictum. 

Mars  deus  armorum  curam  dedit  octo  puellis: 
ut  quoscumque  homines  sibi  Iuppiter  eligit  armis, 
quosve  sequi  mandat  guerras,  soldique  guadagnum, 
hos  illae  immergant  tunc  rubro  in  gurgite  fontis, 
quum  nascunt  mundo,  quum  primum  ventre  cavantur. 
Non  tamen  id  faciunt  omnes  insemma  puellae. 
Quattuor  at  solum,  buttata  sorte,  leguntur: 
quae  vix  nata  undis  bagnent  corpuscula  rossis, 
sorteque  cum  propria  mittant  ad  traffica  soldi. 

Hac  igitur  mundo  soldati  lege  venimus: 
ut  seu  Martani  simus,  seu  corde  Rinaldi. 

Vel  fortes,  agilesque  armis,  vel  corde  superbi, 
vel  post  luxuriam  proni,  vel  corpore  casti, 
vel  qui  magnanima,  vel  qui  virtute  posata 
rebus  in  adversis  norunt  acatare  reparum. 

Hinc  sunt  qui  pensant  montes  spezzare  brauris, 
sagradisque  suis,  pottis,  despettibus  omnes 
spaventare  deos  et  sbigotire  diablos. 


248 


APPENDICE 


Sunt  qui  non  parlant  chiachiaras  bravando,  sed  ipsis 
declamant  manibus,  menantque  (ut  dicitur)  ungias. 
Nec  tot  formidant  Pesadeos,  totque  Vilacos, 
totque  cuchilatas,  muscarum  calce  tomatas. 

Sunt  qui  delectant  habitum  gestare  tilatum, 
ornatuque  suam  satagunt  ornare  prodezzam. 

Sunt  e converso  quibus  omnis  cura  tilandi 
stat  lontana,  lavantque  sibi  faciemque,  manusque 
zibetto  spadae,  muschio,  namphaque  corazzae. 

Quas  operent  dat  sudor  aquas:  quo  pulvere  spargant 
crines  fragranti,  tellus  dat  mater  arenam. 
dopo  303:  sunt  lamenta  tamen  divùm  communia  cunctis 
de  bastardello  Veneris,  qui  musca  vocatur. 

Musca  Cupido  deùm  est,  quae  nocte  dieque  molestat 
importuna  oculos,  guanzas,  audetque  talhora 
illue  ire...  sed  ista  alias  dicenda  relinquo 
dopo  jop:  hinc  volo  vos  monitos  fratres,  heresia  cavenda  est: 

ne  rumorem  illum  magnutn,  strepitumque  tronorum 
pensetis,  veluti  pensat  gens  grossa,  borellas 
cum  quibus  alati  mamolini  et  mille  pupini 
saepe  giocant,  rumpuntque  caput  ludendo  frequenter. 
Iuppiter  est,  qui  tunc  borea  mollante  corezas 
scorozzatus  olet  sulphur,  tonat  igne,  menazzat 
dopo  333:  Ipsa  quidem  lanae  inventrix,  linique  bianchi 
nec  non  velluti,  nec  non  bombacis  et  omnis 
artis  filandi,  texendi  atque  inde  cusendi, 
intra  lavorantes  stat  semper  ficca  puellas, 
quas  docet  aut  rotolo  stammum  deducere  fuso, 
aut  itidem  circum  verso  disvolvere  naspo, 
subtilesque  Iovi  tramando  ordire  camisas. 

Una  trahit  seu  fila  sedae,  seu  stamina  lini  : 
bagnificatque  albos  fuso  pirlante  didinos. 

Una  graves  filo  scaricat  gyramine  fusos, 
in  glomerumque  rotat,  dum  guindalus  orbe  rotatur. 
Haec  iam  texendas  producit  in  ordine  stuppas, 
et  facit,  o quantas,  circum  strepitescere  spolas. 

Illa  simul  texens,  manibus,  pedibusque  lavorat, 
dextraque  naviculam  mandat,  cui  leva  remandat. 

Est  quae  china  sedens  telam  suit,  inque  biancas 
vestit  camisas,  apud  illam  stante  canistro. 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


249 


Ast  est  quae  variis  acubus  maiora  recaraat, 
namque  aquilamque  nigram.  nigro  nigrante  veluto, 
aurato  in  campo  scribit,  geminatque  cerebrum. 
Altera  de  argento  bianchissima  lilia  fingit, 
ac  per  azurinum  disterminat  illa  velutum. 

Altera  terribilem  texit.  formatque  leonem, 

qui  pede  fert  librum,  nec  non  facit  ore  Samarcum. 

Una  figurat  acu  mitram,  clavesque  papales. 

Unaque  vermilios  miscet  niveosque  quadrettos, 
Bertagnaeque  armam  scacchis  variantibus  ornat. 
Hinc  Fiorenza  suum  Marzoccum  suscipit,  inde 
. Sphorcia  Bissonem,  tum  stirps  otomanica  Lunam. 
352  plorat  de  — 373  pedatae  — 382  seu  binus 
dopo  383:  est  via  longa  nimis,  coelumque  Circuit  omne, 

per  quam  si  vadas  nunc  magnum  •frigus  habebis, 
nunc  ve  nimis  faciet  caldus  bagnare  camisam, 
nunc  refrescabis  zephiri  sub  flamine  corpus, 
nunc  aliquantillum  glaciem  tibi  temperat  aestas. 
Haec  via  tain  durat,  quam  pieno  Phoebus  in  anno 
vix  venit  ad  metani,  sed  apuntum  terminat  illatn. 
In  primo  introitu  cum  flexis  cornibus  ecce 
apparet  Montonus,  habens  in  tergore  Phrixum. 

Ex  auro  tota  est  radians  sibi  lana  tirato. 

Postque  andamentum  mensis  renovata  per  arva 
Taurum  cornuta  retrovas  cornice  biancum, 
qui  bellam  quondam  Europam  tulit  ultra  marinam. 
Sed  quia  mos  bovis  est  de  muso  fundere  bavas, 
bavas  continuo  nettant,  forbentque  mocino 
septem  donzellae,  quas  Pleiadas  esse  provatur, 
quasve  bufalazzus  violare  menazzat  Orion. 

Non  procul  incontras  geminos  insemina  fradellos, 
primus  chiamatur  Castor,  Polluxque  secundus. 

Hos,  Helenamque  simul  mater  velut  ova  covavit. 
Quos  tam  strictus  amor  iunxit,  quod  Iuppiter  illos 
transtulit  in  coelum,  nautisque  favere  dicavit. 
Ulterius  vadens  caveas,  ne  pestifer  Hydrus 
te  voret:  herculeis  quondam  mutilatus  ab  armis. 
Cuius  colla  premit  cum  zanchis  Gambar  apertis. 
Mox  quum  sudorem  sentis  bagnare  camisam, 
ecce  Leonazzus  boscamine  saltat  ab  atro, 


250 


APPENDICE 


ac  super  hydrinae  balzat  ventralia  panzae. 

Quem  tamen  Erigone  virgo  bellissima  lenit, 
atque  briam  ponit,  coelumque  per  omne  cavalcat. 
Quae  tamen  ah  virgo  maiori  ex  tempore  plorat: 
plorat  abundanti  meschinula  saepe  pian  tu. 

Namque  parum  curant  illam  qui  regna  govemant: 
illam,  quae  dieta  est  Astraea  puella  Tonantis, 
cui  nunc  incagant  reges  et  mille  tyranni. 

Scorpius  egreditur  gelida  de  valle  superbus, 
horrendasque  manus  aperit,  curvatque  codazzam. 
Sternere  qui  solo  disponit  Oriona  calzo. 

Inde  Sagittarus  per  freddi  littora  trottat: 
tum  cumulat  giazzam,  tum  passibus  alligat  undas: 
tempora  disponit  studiantibus  ille  poètis, 
musarum  quoniam  nutrix  concepit  eundem. 

Evacuare  duas  non  finat  Aquarius  ollas: 
perque  suas  guizzantur  aquas,  scherzantque  vicissim 
squamigeri  pisces,  seu  rombi,  sive  varoli, 
quos  aliquando  mea  spero  frixare  padella. 

Haec  sunt  illa  quidem  centurae  signa  rotondae, 
per  quorum  campos  it  Sol,  Solisque  sodales. 


LIBRO  DECIMOSESTO 

14  apiombum,  quum  — 295  strictus  — 318  sede  quia  me  magis 
impedis,  horsu  — dopo  jjj  : quo  per  orizontem  Proteus  dat  basia 
coelo  — 379  vir  pressatus  ab  armis  — 425  more  livreri 
dopo  482-.  increpat  hunc  Baldus,  multis  pregat  inde  pregheris 
ne  solus  vadat  prigolosae  per  antra  ferarum, 
cui  iuvenis  spondet  non  longius  ire  miaro 
503  smergolet  — 547  quando  grataculos  — dopo  549  : nec  per  can- 
tones  sanctis  sua  vota  moventes  — 551  busos,  nunc  per  duo  mille 
latebras  — 552  postque  tenebrosos  pillastros,  postque  colonnas  — 
553  postque  sepulturas...  haeque  lupazzae  — dopo  534:  cumque 
praeti  aut  frati  faciunt  infrotta  capellam  — 555  sed  quid  ibi  cagant 
— 556  hae  sgarbellatae,  gobbae,  rancaeque  comadres 
557-58  aut  cercant  chiachiaris  aliquam  macchiare  putinam, 
aut  niveam  pueri  de  mente  butare  columbam 
dopo  578:  non  in  Vulcani,  Bronte  martellante,  fosinis. 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


25X 


LIBRO  DECIMOSETTIMO 

10  pratora  — 24  dormire  Lonardum  — 35  rumpat  — 71  sorte 
sua  — 93  spelorza  Venus,  latroque  — T21  tracannaret  — 127  mo- 
dicum...  Jusorem  — 130  lucemae  — 144  quam  supra  dLxi  Pan- 
dragora  — 158  gestu.  quo  non  lasci vior  alter  — 162  tracannat 

— 164  pagnocchae 

dopo  197-.  proh  infinita  quidem  beccorum  turba  catatur, 
causaque  aguzzandi  mens  est  zelosa  talenti 
214  aiuttante  — 310  non  etenim  — 316  quod  — 329  Baldum  de- 
ducere cura  — 333  sanctum  — 335  sibi  — 336  quem  sibi  mon- 
strabat  Macharius  ille,  prehendit  — 373  fazzam  per  drittum,  perque 
traversum  — 382  tenerum,  quo  non  tenerinius  altrum  — 420  spir- 
tum  — 447  Pandragora  lazzis 

55i  cingitur  ense 

ense  Leonardi,  quo  non  rutilantior  alter 
641  truncone  — 645  Martinus,  Pier  et  Iohannes  — 650  aquae, 
seu  qui  fìt  — seguono  i irv.\ 

seu  quem  per  cannam  paleae  sofìando  citelli 
de  summo  balcone  spuunt,  ita  dante  sapono, 

652  illico  fitur  — dopo  674 : summa  est  hanc  putridam  victoria 
linquere  cameni 

dopo  675:  quas  mihi  Cattholicon,  quas  Dottrinalus  et  altri 
morales  dixere  olim  cathedrando  maèstri 
dopo  689-.  non  id  forte  facit  dopia  de  gente  creanza. 

Non  italus  rubeus,  quem  rospi  panza  covertat. 

Non  spagnoleti  fazza  alba,  nigerque  todescus. 

At  Baldus,  qui  nil  malnettum  pectore  servat, 
seu  sit  gramezzae  tristis  coliquintida,  seu  sit 
zuccar  alegrezzae,  sua  cunctis  cuncta  palesat. 

LIBRO  DECIMOTT AVO 

57  quod  velis  — 80  sugillat  — 88  reverentia  — no  repetitor 

— 214  et  monae  — 225  stirpe  gaiarda  — 246  aut  — 261  peritu- 
rorum  — dopo  349-, 

quod  si  vulgus  amas,  plaebemque,  o nate,  caducam, 
quae  vix  nata,  mori  digna  est  indignaque  nasci: 


252 


APPENDICE 


quod  si  aequi  mores,  si  pulchri  nominis  aurata 
negligis,  ad  levum  torque  vestigia  callem. 

Hic  se  se  fini  citius  rapit,  inque  palustres 
descendit  calamos,  coenoque  involvit  euntes. 

Si  nescis,  via  dividuo  seiuncta  recessu 
monstratur:  duplexque  tibi  patet  orbita,  nate. 

Hac  laudis  blanditur  amor  post  funera  dici. 

Hac  monet  ut  studeas  non  longius  ire  sepulchro. 
Quod  si  laudari  cupias,  atque  inter  haberi 
egregios  animos,  age,  fretus  numine  coeli, 
dexter  abi,  dextrumque  viae  citus  elige  cornu. 

Hinc  virtus  aderit,  studiosae  debita  curae, 
quae  longe  melius  quam  sors  malefida  beatum 
efficit  ac  longe  melius  te  insignis  honorat. 

Haec  nos  certa  manet,  sed  amat  spetiosa  requi  ri, 
quam  labor  assiduus  reperit,  potiturque  reperta. 
Interea  quanta  est  currenti  occurrit,  et  amplos 
obluctanti  animo  tandem  largitur  honores. 

Tantum,  nate,  para  longos  perferre  labores, 
nosceve  quid  recti  accipias,  falsive  relinquas. 
Ambagum  domus  est  et  inobservabilis  error 
mundus  hic,  involvens  aditus,  quibus  unica  tantum 
semita  permista  est,  ad  recti  pervia  montetn. 

Pauci  huc  ire  legunt,  arcto  namque  illa  recessu 
visa  prius,  spreta  est;  sed  iter,  quod  tramite  largo 
expatiatur,  amant  plures,  frustraque  vagantur. 
Inquiruntque  diem  tenebris,  dumque  aurea  lustrant 
sydera,  plus  qoctem  subeunt,  coeloque  recedunt. 

Hic  non  ductores  desunt  ad  compita  verae, 
fallentisque  viae,  studia  in  contraria  qui  te 
ambiguum  reddant,  sed  qua  dextra  orbita  signat 
impiger  hanc  tendas,  fidos  huc  dirrige  gressus. 

392  trenta  baronorum  formas  in  trenta  cadregas  — 394  suo  scanno 
— seguono  i iru.\ 

sic  sedet  in  medio  sanctus  papa  concistoro, 
seu  quando  ad  Pauli  cantatur  messa  capellam. 

Turba  pilastrorum  gesiae  se  possat  atomum, 
ghirlandamque  papae  faciunt  cinquanta  capelli. 

Sic  Guido,  sic  illic  acies  paladina  dunatur. 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


253 


LIBRO  DECI  MONONO 

Dopo  /21  Se  quoque  sic  solum  pentiverat  esse  rimastum, 
unde  facit  sibi  saepe  crucis  signalia  centum, 
et  martylogii  cunctas  trovat  ille  pregheras, 
at  visis  longe  compagnis  semet  adhortat. 

134  nolentes  oraque  stoppant — 150  tola, — 154  scorigiatas 
dopo  178:  non  tamen  hac  potuit  Pandraga  tirare  Lonardum 
dopo  J57:  saepe  pelizzarum  vidi  scorlare  pelizzas, 

sgamaitoque  novo  pegorinas  scotere  lanas. 

Istum  hoc  medesimum  Falchetti  dura  gaiardi 
mazza  facit  povero  Libicocco  malque  capato 
dopo  j6 /:  cui  facies  longis  grafaduris  tota  rubebat. 

Non  unquam  melius  vidi  cum  pectine  gaitam 
pettenare  suo  seu  braccum,  vive  stiverum 
si  sibi  forte  ossum  vult  tollere  contra  rasonem. 

Vix  offesa  quidem  gatta  est,  cavat  illico  guantos, 
fatque  cigare  canes,  solitos  ancidere  tauros 
dopo  402  : aut  Marcelle  tibi,  venetorum  clara  propago, 
quo  duce  nil  poterant  stimare  pericula  fantes 
dopo  5/9:  Zanninique  intus  cum  quanto  tempore  possunt, 
cum  tanto  ad  se  se  gambas  retirare  laborant, 
ne  caldis  scottentur  aquis  et  denique  coctis 
cumque  fabis  miseri  mangiantur,  cumque  fasolis. 

LIBRO  VENTESIMO 

Dopo  17  il  brano  seguente,  che  il  Folengo  in  gran  parte  in- 
seri nel  Varium  poèma,  intestandolo-.  Tumulus  Candidi  Caste- 

LIONAEI  : 

Mirum  quam  se  se  dura  inter  bella  ferebat 
impiger  hic  heros:  cui  multi  ponderis  ipse 
Mars  genitor  dederat  nuper  thoraca,  simulque 
fulmineum  gladium  et  galeam  cervice  comantem. 
Indefessa  viri  quae  vis,  quae  gloria,  quae  laus, 
quisve  animus,  quod  robur  erat,  novere  phalanges 
adversae  et  toties  fusae,  cum  proelia  miscens 


254 


APPENDICE 


aut  clava  aut  mucrone  hostes  caedente  fugabat. 

Vos  etiam,  insubres,  etiam  campana  iuventus, 
nostis  quanta  ducis  fuerit  praestantia  Romae, 
tum  cum  fumivomis  Gallorum  obsessa  metallis 
ense  columnaei  fuit  adservata  Lonardi, 
aut  cum  turritae  sub  moenibus  ille  Cremonae 
primus  ibi  ante  alios,  ingens  atque  arduus,  alta 
conscendit  miro  ausu  propugnacula,  quem  non 
saxa  emissa,  trabes  et  edaci  pulvere  bombi 
deterrere  unquam  poterant:  quin  ferreus,  atrox, 
hostibus  in  mediis  vastam  per  vulnera  caedem 
spargeret:  ac  se  se  magna  cum  laude  referret 
ad  socios,  magnoque  ducum  legeretur  honore. 

Ergo  age  conspicuum  victrici  fronde  sepulchrum 
sparge,  novumque  abiens  cineri  die  nobile  carmen. 
246  quod  — 252  stridensque  restridens  — 290  forzam  penitus  re- 
tirare — 377  stimabat  un  aium  — 495  quod...  audivit  — 690  saepe 
catant  — 796  francescum  voluisset  alhora  bubinum. 


LIBRO  VENTESIMOPRIMO 

Dopo  14:  et  per  fissuras  recipit  traditora  nemigos  — 22  Striax 
animosa  nientum. 

dopo  24 : Sed  bergamasco  qualis  nutritus  in  agro 

de  montagnarum  smontat  cervice  suaruni, 
littora  bramosus  dilecta  videre  Samarchi, 
atque  leonazzum  portans  in  ventre  ficatum, 
et  vermocanum  giurat  quod  duinmodo  vivat 
non  venetianum  vult  smenticare  Pregaium, 
fatque  pocam  stimam  tumidi  maris  ire  per  undas 
et  conturbatas  pelago  vomitare  budellas, 
namque  pochus  labor  est,  quum  campanilia  tandem 
celsa  videt  iam  iam  medio  nascentia  gorgo 
atque  cherubinum  contemplat  longe  doratum. 

Talis  ego,  nil  certe  istis  spaventor  ab  undis, 
quum  tutos  meditor  portus,  gratumque  ripossum 
26  musa  Striax  opus  est.  populosque  — dopo  31:  nam  pes  quo 
noctu  corpus  menat  absque  lucerna?  — dopo  43:  quamvis  ad  na- 
sum  quisquam  Argi  portet  ochialos  — 76  hunc  ve  fiammengum  — 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


255 


87  aut  magis  invidia  morsi,  ratione  carentes  — 96-99  la  Cipadense 
ha  in  luogo  di  essi  i seguenti  vi'.: 

est  mastinus  homo,  dignus  bastone  galanto, 
non  dico  ut  sedeat  cum  sceptro  porcus  in  aula, 
sed  cui  materiam  cervelli  mandet  abassum 
per  spallas  pezzusque  ulmi,  querzaeque  tracagnus, 
cazzeturque  foras  gravium  de  luce  virorum, 
sicut  cazzatur  sguataris  canis  extra  cosinam, 
cuius  non  capiat  liquefactum  musica  pectus 
dopo  7/7:  ne  tamen  illa  caput  nimium  disconza  baronis 
frangat  et  intranet  mastri  exclamatio  Righi, 
illius  ad  caudam  grave  saxum  Cingar  ataccat, 
quod  dum  portabit  nunquam  somarella  ragiabit 
120  stat  citus  — 125  piliare 

dopo  244-.  iam  Philofomus  erat  grege  martellatus  ab  ilio: 

qui  chioccat  testam,  qui  schenam,  quique  galonem. 
Ipse  tamen  squarzos  camarum  mandat  arenae. 

Hippol  agrappatur  ceu  massa  fogata  tenais, 
pistaturque  simul  martellis  undique  centum: 
sed  veluti  ferrum  quod  avampat  ab  igne  levatum, 
ac  super  incuden  tich  toch  resonantia  sentit 
brachia  fabrorum,  pistisque  domatur  acerbis, 
attamen  ardentes  scintillat  ubique  favillas; 
sic  ferus  Hippol  agit  colpos  cum  fulmine  spadae, 
namque  silex  flammas  nisi  non  percussa  remittit. 
Lyronus  portat  spadonem  sanguine  plenum, 
nemoque  contra  illum  praesumit  prendere  gattam 
401  monebat. 


LIBRO  VENTESIMOSECONDO 

114  quem  pecchiae  dulci  civabant  melle  — dopo  132,  continua 
il  famoso  squarcio  autobiografico  -. 

Moschaeam  hic  primum  cecinit,  Zanique  tonellam , 
postea  compagnis  aliisque  scolaribus  una 
dum  nimis  obsequitur,  velut  est  usanza  bonazzi 
menchionisque  hominis,  magnum  fabricare  volumen 
incoepit  Baldi  et  cartarum  spendere  rismas. 

Cosa  tamen  vera  est,  quae  nunc  lectore  notetur, 


APPENDICE 


256 


sitque  hominum  verax  a la  fé  creduta  brigatis. 
Merlino  compagnus  erat,  quem  robore,  quemve 
nullus  avanzabat  destrezza  et  mente  saputa. 

Hunc  non  immerito  scotumavit  nomine  Baldum, 
cui  inens  balda  fuit,  cui  cor  virtute  superbum. 

Mox  compagnones  alios,  prout  quemque  petebat 
natura  et  mores,  propriato  nomine  dixit. 

Talia  Merlinus  nobis  essendo  scolarus 
cantavit  pueris,  non  ut  zentaia  baiaffat 
quando  cucullatae  pratigabat  claustra  brigatae. 
Nondum  finierat  Baldi  (confesso)  volumen, 
ille  bisognavi^  nascente  disordine  magno, 
se  scampare  viam,  mentemque  habitumque  sub  arcta 
lege  barattavit,  Baldumque  reliquit  inanem, 
ad  meliusque  suas  studium  voltaverat  horas. 


LIBRO  VENTES1MOTERZO 

74  natos  — 188  novasque  stagiones  — 273  tacavi  — 274  buf- 
fonis  et  — 343  piattum  — 501  largus,  quo  non  spatiosior  alter  — 
544  pillasse  — 560  puoni. 


LIBRO  VENTESIMOQUARTO 

Dopo  2f)\  quas  Helenae  Syriel  morienti  sustulit  olim, 

quasve  solet  praestare  stryis  ad  fallere  gentem, 

26  superstitio  tamen  — 37  signorae  — 82  charasque  signoras  — 
99  ista,  qua  non  sfazzatior  altra  — 116  o compagnones  — 118  ad 
possadas  — 21 1 batocli  — 386  rubinus 

dopo  487-.  tam  bene  furfanti  nunquam  tremolare  videntur, 
quum  mancante  foco  patiuntur  tempora  giazzae, 
ut  modo  Boccalus  filando  sotiliter,  ante 
retroque  guardando,  nullasque  loquendo  parolas 
542  te  phantasia  butavit  — dopo  544 : nomine  Berta  quidem,  co- 
gnomine  bella  Rosina  — 546  piliavit  — 675  hic  Aeneam. 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


257 


LIBRO  VENTESIMOQUINTO 

28  illic  tra  lorum  guerra  coorta  est  — 43  fratesca  fritaia  — 
45  componere  tortas  — 57  guerram  similem  partire  fra  lorum  — 
94  spadaio  de  taio  senza  riguardo  — 240  quam  nisi  romani  con- 
solet  gratia  Pauli  — 243  si  fuerit  Petri  Paulo  concessa  — 420  fiab- 
bas  — 476  id  — 482  speties  et  — 510  citolos 
dopo  658'.  quae  tamen  incidi  digna  est  sententia  vatis 

cortice  non  tenero,  Corydon  quam  dicat  Alexi: 
marmore  sed  duro,  phrygius  quam  proferat  haeros 
Absolvit  me  forte 

Trahit  sva  qvemqve  volvptas  (») 


(1)  La  Boselliana  del  1555  ommise  questi  versi:  è la  sola  variante  notevole  che 
essa  presenti  con  la  Cipadense. 


T.  Folrngo,  Le  maccheronee  - II. 


17 


IV 


MOSCHEIDOS 

LIBRO  PRIMO 


147  compleverat  illa  — 148  data  lit  — 341  Myrmiliones  — 
346  formica  trucem  Myrmiliona  timet  — 410  falza  segando  taiat 
— 422  myrmilionaeis. 


LIBRO  SECONDO 


163  rugit  — dopo  284: 

agmina  Caganiel  sua  circum  circa  regyrat 
ut  qua  bombardis  fit  via  denter  eat 
448  sub  luce  solis. 

All’ex plicit  della  Moscheide  seguono  nella  Cipadense  tre  nu- 
meri, a piè  di  pagina  : — 17.  4.  33;  — forse  17  aprile  1333,  probabile 
data  del  rimaneggiamento  di  quel  poemetto . 


EPIGRAMMATA 


Gli  epigrammi  delle  stagioni  portano  /’  intestazione:  « Merli- 
nus  ad  Baldum  ».  Ad  essi  susseguono  questi  componimenti,  che  il 
Folengo  con  lievi  ritocchi  aveva  inserito  nel  Varium  poèma. 

Baldus  ad  Merlinum 

Quos  mihi  misisti  versus  de  quattuor  anni 
temporibus,  medio  legimus  in  studio. 

Diversas  de  te  diversa  in  gente  catavi 
sentenzas,  quarum  displicet  una  mihi. 

Scilicet  ignorans  quod  sis  parlare  latinum, 
unde  macaronica  dicier  arte  cupis. 

Fac  age,  quaeso,  provam,  si  quattuor  illa  camoenis 
tempora  legitimis  dicere  forte  queas. 

Merlinus  ad  Baldum 

Nil  mihi  diversae  stimmatur  opinio  turbae: 
sum  macaronus  ego,  sic  macaronus  ero. 

Sed  tibi,  Balde,  tamen  parebo:  dat  ecce  Comina 
hos  ut  cumque  potest  facta  latina  modos. 

Experientia  1 

Ver  novum  domitis  adest  pruinis, 
cui  Mars  nunc  aperit  tenerque  aprilis. 

Occurrunt  Veneres,  vagique  Amores, 
dum  tectum  vetuli  subintrat  anni. 

Sol  fraeno  ignivomos  equos  retentat, 
lentis  solstitium  notans  quadrigis, 

Aestas  nuda  sitit,  gravesque  spicas 
dum  torret,  cupidos  parat  colonos. 


2Ó2 


APPENDICE 


Autumnus  moderante  sole  flammas 
prodit  tardigradus,  satis  quod  ille 
succulentus  hebet,  suaeque  vites 
illi  palmitibus  gemunt  onustis. 

Adportat  gelidos  Hyems  novembres, 
canasque  hirta  comas,  trahit  podagram, 
tuscit,  pelliceis  pedes  ad  imos 
se  volvens  tunicis,  fovensve  prunas. 

Experientia  II 

Ver  nitens,  ubi  nix  modo  imperabat, 
sumit  regna,  suasque  ponit  herbas. 

His  arridet  Amor,  parensque  Amoris, 
his  blanda  zephyrus  iocatur  aura. 

Aestas  delitiis  laboriosa 
praefert  seria,  decutitque  flores, 
his  fruges  subicit  Ceres  opimas, 
his  flavae  subeunt  deae  mani  pii. 

Autumnus  vacuos  cados  vetusti 
ad  novum  reparat  Thyoniani. 

His  plaudit  Bromius,  Bromique  pupi 
his  circumsiliunt,  chorosque  ducunt. 

Horret  bruma  gelu,  casaeque  rimas 
stipat  sedula  pervias  rigori. 

His  mugit  Boreas,  suasque  victor 
his  vibrat  scytico  nives  ab  arcto. 

Experientia  III 

Iam  novos,  variosque  pietà  flores 
passim  reddit  humus,  decusque  veris. 
Lascivit  Cytheraea,  consuitque 
ludenti  violas,  rosasque  Amori. 

Dat  messes  ager  hispidus  salubres, 
nec  tunc  utilis  impeditur  ardor. 

Texit  flava  Ceres  graves  aristas, 
cingens  tempora  spiceis  corollis. 

Pingues  pampineos  gravant  lacertos 
uvae,  pampinei  gravant  lacerti 
ulmos;  ulmi  asinum  gravant  flagellis, 
dum.  Silene,  agis  hunc  gravem  racemis. 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 

Nix  Alpes  aquilone  sibilante 
summas  candidat,  implicantur  amnes, 
hinc  Nymphae  vitreo  stupent  ab  alveo, 
et  comuni  glacie  comas  sub  ipsa. 

Experientia  IV 

Fragrant  multicolora  prata  gemmis, 
quas  leni  populant  apes  susurro. 

Laetae  qua  nemorum  trabes  comantum 
frondescunt,  avibus  sonant  canoris. 

Flagrant  pulverulenta  rura  flammis, 
quas  brevi  extenuant  oves  sub  umbra. 
Lentae  qua  Coryli,  nigraeque  olivae 
pallescunt,  querulis  strident  cicadis. 

Turgent  mellificata  musta  botris, 
quos  Bacchae  patulis  ferunt  canistris. 

Et  qua  vitibus  explicantur  umbrae: 

— Io,  Bacche,  — canunt;  — Io,  Lyaee.  — 

Torpent  obstupefacta  stagna  crustis, 
quas  nec  plaustra  notant,  rotaeque  signant. 
Et  qua  cymba  modo  premebat  undas 
colludunt  pueri,  labantque  plantis. 

Experientia  V 

Florescunt  sata,  vineaeque  gemmant, 
purae  per  teretes  cient  lapillos 
raucum  murmur  aquae,  udulique  rivi 
albent  liliolis,  rubent  rosetis. 

Durescunt  segetes  agris,  caduntque 
iam  curvis  sata  falcibus,  nec  aestu 
messores  avidum  gemunt  laborem, 
sed  crebris  cyathis  levant  calorem. 

Dulcescunt,  nimioque  botriones 
sunt  ulmis  oneri  tumente  succo. 

Fit  vindemia,  vinitorque  laetus 
suo  destituit  decere  vites. 

Canescunt  nive  tecta,  stiriaeque 
his  pendent  vitreae,  stupentque  guttae. 
Pastor  straminibus,  simulque  arator 
defendunt,  hic  oves,  at  ille  tauros. 


263 


264 


APPENDICE 


Experientia  VI 

Vector  sydoniae  calet  puellae, 
sagittas  acuit  tener  Cupido, 
torquati  geminantur  hinc  palumbes, 
auriti  lepores,  boaeque  turpes. 

Sydus  herculei  flagrat  Leonis, 
frondes  nec  tenui  moventur  aura, 
dumos  nec  gelidi  exeunt  lacerti, 
portu  nauta  latet,  viator  umbra. 

Pugnaci  haeret  Apollo  Scorpioni, 
spumant  labra  mero,  lacusque  praelo 
vi  pressante  capit  novum  phalernum, 
complenturque  cadi,  amphoraeque  grandes. 

Horret  sydere  bruma  Capricorni, 
auget  Ugna  focis,  veruque  torret 
longo  terga  suum,  superque  crates 
tuceta  et  croceae  strident  tomaclae. 

Dopo  l’epigramma  De  Baldracco,  segue  l’invettiva 

Ad  poétam  irapudicum 

Quam  sunt  et  lepidi,  quam  et  elegantes 
sunt  tui  endecasyllabi,  Petrille, 
summaque  arte  laboriosiores, 
doctos  qui  referas  in  bis  Catullos: 
tam  sunt  illecebrae  tui  exoleti 
scortilli  putridae,  iocique  turpes, 
ut  non  putridius  cadaver,  ut  non 
sit  cur  turpe  oleat  magis  cloaca. 

Quare  odoriferas  rosas,  Petrille, 
si  quando  olfacimus  tui  leporis, 
optamusque  ibi  mille  habere  nasos; 
en  hui  quam  cito  nostra,  nescio  quo 
ventris  profluvio  cadit  voluptas, 
atque  intercipiunt  rosas  oleta, 
optamusque  ibi  nullum  habere  nasum. 

Si  nescis,  tua  bella,  mi  Petrille, 
vemum  Cyntia  concacat  rosetum. 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


2*5 


Dopo  l’epigramma  Ad  Falchettum  segue  una  seconda  invettiva 

In  feleni  omnium  pessimum 

Resultent  « io  io  » Coci  : resultent 
iam  dudum  queruli  simul  Lebetes. 

Nuper  nescio  quid  mali  gemebant. 

Quin  ipsae  insiliant  nigrae  nigellis 
ollae  cum  patinis,  et  huc  et  illue 
permixti  urceolis  catini  et  umae. 

Et  quantum  est  olidissitnae  popinae 
« Io  » ter  geminent,  chorosque  ducant. 

Curis  namque  animi  levantur  aegris, 
hostern  namque  alacres  suurn  triumphant. 

Hostis  insidiator  ille  felis, 
versipellis,  atrox,  trifurcifer  fur, 
et  cuivis  cacodaemoni  parandus, 
tam  cautissimus  omnium  latronum, 
quam  notissimus  omnium  malorum, 
lurco,  carnivora  et  lucernilingus, 
praedatorque  inhians  iugi  rapinae, 
ictu  nunc  valido  atque  ponderoso 
ligonis  periit,  deditque  poenas, 
tot  commissa  luens,  quot  ille  sparsim 
per  corpus  rubeos  pilos  habebat. 

Ah  pili  scelerum  indices  suorum  ! 

I,  nunc,  palladios  bibas  liquores 

nulla  relligione,  qui  nec  ipsi 

parcis  stuppae,  olidas  vorans  lucernas. 

At  vobis,  Lemures  tenebricosi, 
et  nigri  Genii  iubetur  orci  : 
raptate  hanc  olei  bibacitatem, 
torquete  hanc  adipis  gulositatem, 
torrete  ad  patinas  Stygis  flagranti 
bullantes  oleo  et  putri  sagina. 

Has  poenas  merito  luat  gulonis 
felis  ingluvies  voracitasque. 


266 


APPENDICE 


Ad  Baldum 

Comacchias  partimque  speto,  partimque  guazetto 
suscepi  coctas,  Balde  facete,  tuas. 

Quas  bene  copertas  satis  ampia  scudella  tenebat, 
quum  tua  portavit  vecchia  beghina  mihi. 

Sed  postquam  totas,  netto  remanente  cadino, 
edimus,  heu  qualis  tanta  per  ossa  stupor. 

Rursus  in  exhaustum  tornavimus  illa  piattum, 
veruni  tantorum  non  fuit  ille  capax. 

Quarum  gustigolum  cogor  narrare  saporem, 
est  caro  calcagnis  plus  tenerina  meis. 

Tolle  viam  gambas,  testas,  alasque  striatas, 
in  vaso  brognis  conca  piena  manet. 

Iuro  tibi  videor  tantum  rosegasse  corammum, 
post  illas  mansit  stracca  ganassa  dapes. 

Dens  habuit  partem  maiorem,  panza  minorem, 
gratia  quapropter  nulla  redenda  tibi  est. 

La  Cipadense  colloca  ora  qui  l’epigramma  In  obitu  episcopi 
Cipadae  (con  cui  la  Vigaso  Cocaio  finisce);  segue  ad  esso  una  saf- 
fica che  nei  Pomiliones  il  F.  intitolò  a Paolo  Orsini : 

Ad  Baldum  de  ira 

Nocte  si  quando  media  repente, 
dum  tibi  obrepens  sopor  ambit  artus, 

Balde,  consurgitque  Aquilo,  trucemque 

fertur  in  Eurum, 

en  vago  excussus  tonitru,  fenestras 
luce  rimosas  rutilare  cernis. 

Quam  ciet  creber  Iovis  huc  et  illue 

ventus  et  ignis. 

Interim  praeceps  nebulas  Orion 
torquet  abruptas,  ut  ab  axe  credas 
mole  subductum  bibula  per  auras 

Nerea  duci. 

At  simul  fessi  posuere  venti, 
solque  disiecit  tenebras  sub  ortum: 
surgis,  explorans  quid  atrox  ruinae 

gesserit  imber. 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


267 


Cernis  heu  moerens  ut  agros  olivis, 
ut  nemus  passim  trabibus  revulsis 
straverit,  littusque  putrì  gravarit 

Africus  alga. 

Flent  lacessito  tibi  cuncta  vultu. 

Hic  Ceres,  Floraeque  nitor,  Paterque 
vitium  sensere  lovem  ruentem 

grandinis  iras. 

Quae  semel  vento  ruit  acta  pinus 
haud  reviviscit,  nec  acer,  nec  ilex, 
nescit  heu  certa,  semel  hinc  quod  exit, 

lege  reverti. 

Non  minus  si  quando  furor  virum,  quem 
ius  potens  irae  decet,  incitarit, 
ah  quibus  se  se  veneranda  larvis 

turpat  imago. 
Frons  trahit  vultus,  oculosque  torvis 
asperat  flammis,  tremebunda  livent 
labra,  dens  frendit,  micat  impedito 

lingua  palato. 

Iurgii  tandem  via  vi  patescit, 
fulgur  et  linguae  crepitat  solutae, 
mens  cadit  vesana,  caduntque  lapso 

pectore  sensus. 

Vieta  quin  morum  gravitas  fugatur, 
virque,  qui  consors  modo  erat  deorum, 
mugit  ut  bos,  ut  leo  rugit,  utque 

sibilat  anguis. 

Mox  ubi  lapsae  Eumenides  quierunt, 
mensque  redduxit  sibi  se,  procellam 
cernit  ingentem  miser  et  peremptos 

fulmine  mores. 

Verba  succurrunt,  reditura  demum, 
si  redit  noster,  repetitque  fontem 
Mintius,  vel  Signa  queunt  Olympi 

vertere  cursum. 

Ingemit  secum,  nec  humi  iacentes 
sublevat  demens  oculos,  nec  inde 
(tam  pudet  fusae  gravitatis)  uti 

audet  amico. 


268 


APPENDICE 


Ira,  si  obluctans  animimi  triumphat, 

tu  tibi  servis,  at  inermis  abs  te 

tunc  fugit,  cum  te  premis,  estque  summa  haec 

palma  laborum. 

All’ epigramma  della  facezia  di  Cingar  seguono  questi  quattro 
componimenti,  con  cui  la  Cipadense  si  chiude : 

In  obitu  Caroli  Agnelli 

Carole,  quis  vatum  praestans  et  idoneus  adsit, 
qui  satis  ad  tumuli  defleat  ossa  tui? 

Sunt,  fateor,  nostro  tenues  in  carmine  vires, 
non  tamen  ah  tenues  liquimur  in  lachrymas! 

Carmina  debentur  lachrymis,  lachrymaeque  sepulchris, 
debentur  functis  luce  sepulchra  viris. 

Huc  huc  et  charites  properent,  Phoebique  sorores, 
quae  colunt  fontem  numina,  quaeque  nemus. 

Huc,  inquam,  properent,  elegisque  furentibus  ornent 
busta  sepulchrali  semper  alenda  face. 

Ad  Seraphum 

O qui  nobile  nunc  peritiorum 
effulges  specimen  quod  extiterunt, 
quotve  sunt  modo,  quotve  erunt  deinceps, 
mallem  aut  Chrisogono  aut  mihi  dedisses, 
quam  isti  delicias  poètico  rum, 

Flacci  scilicet  aureum  libellum. 

An  sat  commodus  ille,  idoneusque 
horti  fossor  habetur,  ut  libellum 
tam  bellum,  aureolumque,  melleumque 
docti  susciperet  manu  Seraphi? 
an,  Seraphe,  habilem  esse  censuisti 
durum  foenisecam  explicare  Flaccum? 

Is  quanto  magis  utilis  ligoni, 
is  tanto  minus  utilis  libello  est, 
cui  nec  littera  quamlibet  minuta, 
nec  tantillus  apex  patet  figurae. 

Verum,  inquis,  bonus  est  vir,  ah  cachinnor 
ut  huius  bonitas  homuntionis, 
qui  bubulci  ad  aratrum  ineptit,  aptet 
se  se  Flacci  ad  Epistolas  profundi. 


LE  VARIANTI  DELLA  CIPADENSE 


269 


Agricola  ad  suum  ligonem 

Amo  te  merito  Ligo  ligonum 
antistes,  nitidi  minister  horti. 

Nam  quantum  est,  vel  erit,  vel  ante  constat 
tot  iam  saecla  fuisse  sarculorum 
nemo  te  melius  repurgat  herbas, 
unde  tot  sata,  multiplexque  vemat 
pubertas  holerum,  decusque  florum. 

Tua  namque  opera  nemus  virentum 
betarum  superat,  suosque  late 
dat  lactuca  dapum  quies  lacertos, 
non  est  dicere  quanta  brassyearum 
sit  vis;  dispeream  nisi  praealtis 
se  herbae  subiiciant  pares  cupressis. 

Conclusio 

Quae  prius  ingenio  docili  mihi  floruit  aetas 
magnificae  poterat  laudis  adire  iubar. 

Decipitur  iuvenum  sed  mens  improvvida,  quae  quo 
saepe  decus  poscit,  dedecus  inde  refert. 

Cum  macaronaeae  subeunt  ludibria  vanae, 
tam  pudet  ut  pudeat  non  puduisse  satis(0. 


(1)  L’esemplare  della  Comunale  di  Mantova  ha,  a questo  punto,  la  simbolica  vi- 
gnetta d’un  agnello  che  torna  raumiliato  all’ovile,  col  motto  « Perieram  ».  Manca  in- 
vece questa  figurazione  nell’esemplare  della  Vittorio  Emanuele,  recante  qui  Vexplicit, 
ripetuto  poi  un’altra  volta  nell’ultima  carta.  Ciò  significa  forse  che  l’autore  volle 
introdotta  la  vignetta  dell’agnello,  quando  già  la  tiratura  della  Cipadense  era  inol- 
trata. Sarebbe  dunque  un’altra  prova  non  doversi  prender  per  buona  moneta  la  di- 
chiarazione premessa  al Y Errata-corrige,  che  gli  « errori  non  puochi  della  stampa  » 
spiega  col  « non  esservi  travenuta  la  correzione  del  proprio  autore  ».  Il  fitto  Errata- 
corrtge  occupa  tre  pagine  e mezzo.  L 'exphcit-,  « Cipadae,  apud  magistrum  Aqua- 
rium  Lodolam  » è fregiato  da  un  ritratto  del  poeta  coronato  d'alloro:  ritratto  non 
fantastico,  forse,  perché  se  non  somiglia  al  celebre  busto  del  Museo  di  Mantova 
(esemplato  dal  Portioli),  e tanto  meno  al  ritratto  del  Folengo  preposto  all’ed.  Am- 
sterdam (Napoli,  1692),  mi  pare  tuttavolta  arieggi  quello,  onde  il  Terranza  adornò 
l’edizione  mantovana  del  1768,  desumendolo  da  un  « archetipo  »,  posseduto  dai  Ca- 
pilupi,  parenti  del  Folengo  (cfr.  Studi  folenghiani,  p.  67). 


Ili 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


I 


LE  PREFAZIONI 


i 

Epistolium  colericum 

MAGISTRI  ACQUARII 
AD 

SCARDAFFUM  ZARATANUM 
Merlini  poématis  CORRUPTOREM 


Laudabilis  et  observabilis  apud  antiquos  usanza  fuit,  ut  in  sua- 
rum  frontibus  epistolarum  aliquam  salutationem  percupiant  et 
ascribant  recipienti  eas  condignam.  Quam  igitur  salutem,  ut  huius- 
modi  mantineamus  costumamentum,  tibi,  sbudellatissime  Scar- 
darle, convenientem  mandabimus?  An  Dei  gratiam?  minime,  quia 
Christum,  sanctamque  Mariam  renegasti.  An  corporis  bonam  va- 
letudinem?  absit,  es  etenim  (ut  diu  sbaiafasti)  consumatissimus 
herbolattus,  et  Avicennam,  Hippocratem,  Galienum,  Mesuen  to- 
tum  avantaris  imprendisse,  et  ideo  de  sanitate  conservanda  non 
ullum  tibi  habes  mancamentum,  nani  (teste  Plotino)  male  guaribit 
alios  qui  sibi  medemo  infirmanti  dare  soccorsum  nequit.  Verum 
tibi  congruum  illud  disticon  inveni  (J): 

Dens  tibi  si  caderet  quoties  fers  ore  bosiam, 
iam  tua  non  posset  pane  ganassa  frui. 

An  tibi  richezzam  denariosque  desiderem?  ad  propostum  nequa- 
quam.  Te  namque  per  botegas  toga  bracata  decorum,  colana  tor- 
quatum,  supra  mullettam  cavalcantem  saepe  sguaitamus  observa- 
musque;  non  tibi,  mullettaeque  tuae  polimenta  desunt,  non  staffiles 

(i)  Cfr.  l’epigramma  Ad  Briossum  [Ed.]. 

T.  Folengo,  Le  maccheronee  - li.  18 


274 


APPENDICE 


recamati,  millibus  et  stringulis  ornati.  Qua  propter  richissimum 
te  arbitramur.  O si  teipsum  considerares,  quam  bellum  nobis 
de  te  spectaculum  praebes,  quum  passu  portantino  tich  tach 
pedibus  sonantibus  hinc  inde  per  urbem  cursitas!  An  tibi  filios 
optabimus?  nec  ita,  quando  quidem  castratus  es,  nani  dum  in 
arte  castratoria  te  peritum  iactabas,  quendam  soldatum  lergnam 
patientem  eunichizare  presumpsisti,  credens  (ut  usaris)  aliquem 
ditesticulare  porcellum,  illi  miserulo  genitalia  simul  et  animam 
cavasti.  Porro  soldati  ceteri,  non  pocum  tua  prò  imperitia  sdegnati, 
te  nasconditer  pigliarunt  ligaruntque,  ac  sine  tantis  tenais,  fer- 
risque  aflogatis,  tibi  castronato  baricocolos  extirparunt,  fadigamque 
filios  generandi  penitus  abstulerunt.  Hinc  tibi  supra  pilastrum 
quendam  carmen  attacatum  fuit,  creditum  poètae  Godii. 

Legis  adimpletor  meritat  Scardaffus  honorem, 
vult  oculum  prò  oculo,  prò  pede  vultque  pedem. 

Sic,  dum  testiculos  morienti  taiat  ab  uno 
milite,  testiculos  praebet  et  ipse  suos. 

Ringratiandus  tamen  est  magister  Zucconus  peritissimus  castrator, 
qui  rogatus  nisi  tradidisset  aiuttum,  tirasses  merito  sursum  (ut 
aiunt)  calzas.  Ergo  nec  huiusmodi  salutatio  convenit  homini  docto, 
ricco,  castratoque.  Tanta  denique  fantasticatione  cerebrum  gra- 
tavi,  quod  pulchra,  quod  sufficiens,  quod  omni  laude  dignissima, 
per  me  salus  retrovata  est.  Accipe  igitur,  frater  mi  Scardaffe,  mi 
frater  dico,  quem  super  furcas  tam  filialiter  et  voluntariter  appica- 
tum  viderem  et  crocitantes  cornachias  effossis  oculis  nutrientem.  Mi 
denique  frater,  cui  cancarorum  quattuor  galeas  desidero,  cui  quan- 
tos  per  contadinorum  copias  sentimus  nominare  giandussas,  an- 
gonias,  codosellas  desideramus  in  corpore,  talibus  namque  gratiis 
(sunt  enim  gratiae  gratis  datae)  perfectior  et  praticatior  herbo- 
lattus  evaderes.  Sint  itaque  tua  salus  infrascripta  mala,  quae  Mer- 
linus  noster  in  quartadecima  macaronice  loquens  de  Saturno  ait: 

Capitis  dolor,  hydropisia,  ecc.  (i). 

Haec  itaque  Saturni  familia  tua  sit  salus,  dilecte  Scardaffe,  quia 
iuxta  meritum  dandum  est  precium,  nec  tantum  haec  eadem  in 
tuo  corpore  desideramus.  Verum  tum  in  famiglia  et  parentela  tua, 
tum  in  amicis,  benefactoribus  et  tibi  benefacturis  appeto;  quis  non 


(i)  Segue  tutta  la  filatessa  delle  malattie:  cfr.  Baldus,  xv,  362-73. 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


275 


ista  fideli  percuperet  familiari?  Ut  autem  sis  feticior,  haec  irreme- 
diabilia  fore  velimus  et  in  his  voluptatibus  te  nestoreos  agere  dies 
divi  concedant.  Vin  scire  quod  tuum  beneficium  erga  me  sic  bene 
tibi  desiderare  commovit?  arrige  aures,  bricone.  Divinum  quippe 
volumen  Merlini  Cocaii  mihi  furtim  surripuisti,  mox  omni  latrina 
merdolatius  imboazzanter  ad  lucem  venire  fecisti.  Audiat  terra, 
coelum,  mare,  Plutoque  causam  falsificationis  eiusdem  volumi nis 
praeclari,  et  subtiliter  universis  tuae  sceleraginis  rebus  fantasticatis 
iratus  aetheris  arbiter  te  summo  de  troni  solio  fulmine  devoret. 
Scelerate,  proterve,  ribalde,  ladro,  sacrilegiis  pienissime,  venisti 
iam  pridem  ad  me,  nescio  quibus  lusenghis,  petere  veniam  ne  te 
amplius  per  expressum  zaratanuni,  subdolum,  falsum,  ribaldonem 
manifastarem.  Quando  quidem  quotidie  sentiebam  te  super  bancos 
et  pulpitos  predicare  et  zaratanizare,  ubi  vendebas  bissolos,  im- 
piastros,  cerottos  de  stercore  canis  compositos,  probans  esse  opti- 
mum ad  expellendam  rognam  cerottum.  Avantabas  quin  etiam  te 
sanare  absque  bragherio  rotturas,  cavare  dentes,  foecundare  mu- 
lieres,  purgare  oculorum  pannos  et  catharates,  extirpare  petras,  et 
omnia  haec  absque  dolore  faciebas,  immo  facere  dicebas,  quosdam 
componebas  siroppos,  pilulas,  unguentos,  confectos  quos  falso  ap- 
pellabas  dragantes,  dyaquironem,  elefanginas,  crocias,  aureas,  sine 
quibus  et  caetera.  His  ego  tuis  ribaldariis  motus,  per  quas  non 
modicas  acquirebas  pecunias  et  homines  perimebas  non  tuli,  imo 
te  per  strionem  pubblicassem,  ni  subito  venisses  ad  veniam.  Ego 
benignus  cessi,  mox  humiliter  nostris  in  penetralibus  accepi,  ubi 
nostras  lucubrationes  aliquantillas  ostendi. 

Tu  tamen  fraudolenter  me  inadvertente  poèma  praeclarissimi 
poétae  Merlini  Cocaii  macaronicum  robasti,  corrupisti,  falsificasti, 
et  multa  non  sua  interposuisti,  et  plures  libros  surripuisti,  quos 
tibi  tribuere  volebas,  manigolde,  furcifer  malignissime.  Esset  enim 
sacrifìcium  non  modicum  Deo  gratum  te  scortegare,  homo  pes- 
sime, non  homo  sed  bestia,  diabolazze;  praeterea  sic  imboazzatum, 
castratimi,  totum  ab  ilio  mutatum  stampare  fecisti.  Quid  prome- 
rebat  vates  inclitus  sic  a te  viciari?  Utique  causa  vindicandi  te, 
quoniam  tuas  insectabar  malignitates?  Simulator  pessime,  quem 
de  Ganelonis  maganzesi  natum  iudico  et  quem  patefacturus  sum 
per  barrum,  per  ladrum,  per  rofìanazzum.  Vade  in  malam  crucem 
et  quantum  Ovidius  Naso  desiderat  in  Ibin  multiplicatum  millies 
in  te  nunquam  deficiens  veniat. 


276 


APPENDICE 


II 

LAUDES  MERLI  NI 

EIUSDEM  MAGISTRI  ACQUARII  LoDOLAE  AD  ILLL’STREM  DOMINUM 

Pasarinum  Scarduarum  comitem,  de  vita  et  moribus  Mer- 

LINI  COCAII  ET  DE  INVENTIONE  HUIUS  VOLUMINIS. 

Dudum,  serenissime  princeps,  adeo  meum  imbalordasti  cer- 
vellum,  ut  tibi  de  catatione  voluminis  huius  aliquid  ispienare  velim, 
quod  de  memoriae  cadastris  quasi  mattus  cascarim.  Quam  ob  rem 
ne  tantum  mihi  amplius  tribuas  impazzum,  accipe  rem,  non  quam 
orecchis  aut  naso  audivi,  veruni  his  manibus  pertoccavi.  Iam  pridem 
nosti  quantum  ego  sim  in  curiosare  mundum  solicitus,  diversasque 
rerum  proprietates;  et  hoc  herbolattos,  dentiumque  cavatores,  bra- 
ghirorum  conciatores  maximamenter  condecet.  Accidit  nos  ali- 
quanti herbolatti  Armeniam  versus  navigabamus  causa  retrovandi 
radices,  herbas,  lapides,  vermiculos  et  huiusmodi  facendas  ad 
conficiendam  tiriacam  bisognatissimas.  Erant  nobiscum  super  ean- 
dem,  medesimamque  garavellam,  seu  barcam  intelligibilius  diman- 
dandam,  magister  Salvanellus  Boccatorta,  magister  Dimeldeus  Zuc- 
conus,  magister  Ioannes  Baricocola,  magister  ButtadeusGratarogna, 
et  ego  magister  Acquarius  Lodola.  Erant  praeterea  quatuor  pratica- 
tissimi  artis  physicae  giudei:  Samuel  videlicet,  Nabaioth,  Helcana, 
Ruch.  Isti  omnes  insimul  aequoris  schenam  traversando  schavez- 
zabamus.  At  pluribus  exactis  giornis,  ventorum  contrariatio  tanta 
surrexit,  et  pluviarum  discrepantibus  ventositatarum  fulminibus 
tanta  fluctuatio  nos  accoiavit  quod  ad  quandam  inhabitatam  et  in- 
herbosam  terram  nostra  tandem  garavella  se  nolendo  inzappellavit. 
Ibi  ergo  nescio  quo  portu  recepti,  anxii,  stracchi,  affamati,  bagnati 
tandem  desmontavimus  in  sabionigeram  littoris  spiazam,  et  aliquan- 
ticulum  repossati  surreximus  ad  investigandoli  loci  proprietatem. 
Terenus  erat  primamenter  arenosus,  unde  foltum  pignarum  in- 
travimus  boscamen;  insofribilem  caldum  Phoebus  illic  sparpa- 
gnabat,  quapropter  tum  prò  maris  balordimento  sbalanzantis,  tum 
prò  solsticii  boimento  ad  cuiusdam  smisuratae  montagnae  caver- 
nam  prestiter  confugimus.  Quae  primo  in  intramento  guardantibus 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


277 


intro  non  pocain  mentis  cagarolam  incutiebat.  \rerum  gaiardos 
assumentes  animos  deliberavimus  accepta  prius  victuaria,  nec  non 
lanternarum  lusoribus,  illam  lìnaliter  incuriosare.  Facto  itaque 
signo  crucis,  magistro  Salvanello  davantum  eunte,  subintravimus, 
et  caminantes  caminantes  semper  magis  ad  bassum  andabamus. 
Post  duorum  caminamentum  dierum,  ecce  vetustas  cadaverum 
gambas,  testas,  brazzos,  spallas,  variaque  diversorum  animalium 
acatavimus  ossamina.  quibus  calcatione  pedum  trapassatis,  antrum 
spaciosum  cum  duabus  de  brunzo  portis  mire  lavoratis  ac  inter- 
taiatis  aspeximus;  hic  dubitativi  per  horam  unam  remanivimus 
quis  prius  introgredi  bastaret  animo,  resembrantes  illis  sgnavoli- 
loquis  gattis,  qui  concilio  facto  consultaverunt  Apollinem  quis  me- 
zeni  persuttum  prior  assaltare  deberet;  aut  magis  assomiabamur 
toppis  vel  soricis,  qui  sortein  buttarunt  qualis  foret  attacaturus 
sonalium  adversanti  gatto.  Tandem  ad  guisam  pegorarum,  unum 
presumptuosiorem  aliis  seguitavimus.  Imus  hinc  inde  per  illam 
cerchitantes  grottam,  vidimus  incudines,  martellos,  tenaias,  scar- 
pellos,  et  haec  similia  multum  rugine  facta.  Vidimus  insuper  gam- 
bas, schincas,  testasque  homininas:  quanta  maravigliatiatione 
afficiebamur  tu  ipse  pensato.  Ulterius  procedentes  ecce  (mirabile 
dictu)  marmoricias  undecim  adnumeravimus  sepulturas,  quarum 
granditudinem  non  meum  est  calamo  distorchiare.  Super  illas 
autem  porphidina  tabula  ficcabatur  pendula,  qua  litterulis  antiquis 
et  indoratis  hoc  epigramma  conipositum  per  nostrum  Merlinum 
Cocaium  poètam  mantuanum  sculpebatur.  Lege: 

Hos  sculpsit  tumulos  Merlini  dextera  vatis, 
magnanimos  posuit  sub  quibus  ipse  duces. 

Qui  phlegethonteas  superis  cedentibus  umbras 
lustrarunt,  et  res,  quas  egocumque  cano. 

Scripsimus  hexainetro  baldense  poema  cothurno, 
non  tatnen  ad  metani  sors  tulit  ire  suam. 

His  dudum  subtiliter  fantasticatis,  epigrammata  supulchrorum  si- 
gillatim  perlegere  comenzaviinus.  Erant  (velut  dixi)  lapides  un- 
decim galantiter  et  strafozate  per  sculpturam  fabricatae.  Quarum 
in  medio  formosior  aliis  sepultura  super  quatuor  leones  bronzineos 
eminebat  et  in  porphidina  monumenti  bianchitudine  talia  nota- 
bantur  carmina.  Lege: 

Baldo  nempe  gravi  sum  debilis  urna  sepulto, 
quem  nihil  infernae  terruit  unda  Stygis. 


278 


APPENDICE 


Ad  manum  dexteram  ipsius  sepulchri  candidissimus  alter  tumulus 
a quattuor  bianchezantibus  sublevabatur  columbis,  hoc  etiam  in- 
taliatus  metro.  Lege: 

Semper  apud  Baldum  contempto  patre  Rubinus 
vixit,  et  a tumulo  non  procul  esse  tulit. 

Ad  sinistram  vero  eiusdem  sepulchri  baldensis  aliud  virgulatum  ac 
totum  discoloribus  intravaiatum  vidimus  sepulchrum,  in  quattuor 
gattis  sorianis  apostantem,  ubi  distico»  subseguitans  legebatur: 

Vixi  praedator  Cingar,  sed  lapsus  ad  orcum 
devi,  raens  fletus  coepit  et  alta  meos. 

Apud  Rubini  niarmor  talis  quoque  versus  in  quodam  saxo  nota- 
batur,  ad  guisam  furai  fabricato,  supraque  quattuor  grandes  et 
parvas,  grossas  et  subtiles  trevellas  sustentato.  Lege: 

Captus  ab  egregio  Baldi  Philotheus  amore 
dicor,  hic  ossa  petram,  spiritus  astra  tenet. 

Non  procul  apud  Cingaris  lapidem  hos  annotatos  versus  in  faciem 
tumuli  ab  aliis  diferentiantis  (erat  enim  plus  altus  quam  longus) 
vidimus,  quein  Circes  et  Medea  metalliciae  sustentabant  anxio- 
siter.  Lege: 

Si  me  semicanem  fecit  natura,  quid  inde? 

Falchettus  vidi  tartara,  cerno  deos. 

Quapropter  hac  prò  versifichitudine  considerascebamus  eundem 
Falchettum  extitisse  semimastinum,  apud  quem  pulcherrimum 
saxurn,  totum  vignarum  maderis  circumtorchiatum  inspeximus, 
supra  duos  canes  et  duos  hircos  depositum,  sic  epitaphizatum. 
Lege: 

Nobilis  Hircanus  dedit  huic  sua  membra  sepulchro, 
cui  nutrix  mater  Cingaris  ipsa  fuit. 

Apud  eandem  Hircani  sepulturam  carmen  istud  haerebat  lastrae 
calcedonii,  et  pondus  marmoris  quatuor  linces  maculosae  oblivio- 
saeque  sustentabant. 

Infans  ut  Baldo  vixit  Moschinus,  homoque, 
si  ditem  haud  secum  viderat  astra  videt. 

Non  procul  ab  ipso  monumentum  aliud  sublime  fundabatur  super 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


279 


quattuor  noctivagos  vespertiliones  corpore  vastos,  et  hoc  signa- 
batur  epitaphio.  Lege: 

Hic  Virmazze  lates,  Centaurus  qui  licet  esses 
non  tamen  a superis  destituare  bonis. 

Ad  aliam  vero  partem  apud  Philothei  bustum  sic  in  marmore 
seminigrefacto  et  semirubefacto  carmen  habebatur,  sub  eodemque 
sepulchro  puella  illisa  et  depressa  gemebat.  Lege: 

En  ego  Lyronus  subiens  Acheronta,  latroni 
flens  vidi  poenam  quae  mihi  danda  fuit. 

In  aliam  quoque  bandam  in  urna  vel  potius  in  maximo  botazzo 
prosam  istam  vidimus  inscriptam  vino,  ut  ab  odoratu  pensari 
poterat  : 


Nec  in  coelo  gratia  nec  in  inferno  poena  datur 
bofonibus,  hic  ergo  vivam  Bocalus. 

Obstupefacti  prò  huiusmodi  epitaphio  deliberamus  evolvere  petram 
instar  cocaii  stopantem  os  urnae:  quo  fhcto,  cernimus  en  hominem 
magrefactum,  barbatumque  usque  ad  umbilicum,  et  insuper  luden- 
tem  secutn  more  magatellantis  cum  gallis,  bechiris,  nonnullisque 
frasculis.  — Quid  me  — inquit  — molestatis,  desviatisque?  — Ad 
quem  nos:  — Qualis  et  cuius  es  tu?  — Et  ille:  — Sum  qui  fui,  sed 
ero  qui  non  eram,  si  dederitis  quod  non  dedistis.  — Nos  verbum 
aenigmatizatum  et  dignum  oedipodensci  splanatione  admirati  retu- 
limus:  — Die  clarius.  — Tum  ille  suspirans:  — Nulla  gratia  datur  in 
coelo  bufifonibus;  buffonus  extiti,  quo  nec  coelum  nec  infernus 
possunt  me  suscipere,  in  vobis  tamen  humanis  hoc  pendet  arbi- 
trium:  si  boni  aliquid  prò  me  feceritis,  ad  coelum  pergam;  si 
malum  imprecabimini,  prestiter  in  infernum  strassinabor,  videte 
vos.  — At  nos:  — Quid  vis?  bonum  aut  malum?  — Et  ille:  — Quod 
naturaliter  homo  desiderat.  — Quo  dicto  sic  mutus  conticuit,  ut  ab 
eius  unquam  bucca  potuimus  nientum  ulterius  accipere.  Itaque 
frater  quidam  Gelminus,  qui  nobiscum  aderat,  psalmos,  hymnos, 
« Requiem  aeternam  dona  eis,  Domine  »,  et  « A porta  inferi  » bar- 
bottare  comenzavit.  Unde  nobis  adstantibus  ille  corpore  desligatus 
ad  coelum  squadras  inter  aetherias  semper  goditunis  passavit.  Nec 
pochinum  imparavimus  homines  bufones  partem  nec  in  coelo  nec 
in  inferno  tenere,  sed  nostrum  est  orare  prò  illis  qui  nostras  buf- 
fonizando  melenconias  eripiunt. 


2 So 


APPENDICE 


Nos  perinde  transeuntes  ulterius  ecce  maximum  instar  monti- 
celli  sepulchrum  de  saxo  vivo  scarpellatum  supra  quattuor  ulmi 
siccos  troncones  apozatum  sic  scriptum  : 

Fracassus  cubitos  longus  quadraginta  sub  orco 
Luciferi  ad  mundum  cornua  bina  tuli, 
in  quibus  ereptas  quoniam  duo  mille  ferebatn 
de  poenis  animas,  pellor  ab  arce  poli. 

Ante  fores  coeli  supplex  exoro  Tonantem 
ut  mihi  prò  tanto  crimine  det  veniatn. 

Iudicis  at  magni  fuit  haec  sententia:  tot  stet 
annos  Fracassus  quot  fuerant  animae. 

His  itaque  fantasticanter  animadversis  huius  nostri  vatis  Merlini 
aliquod  quaerebamus  indicium,  qui  de  stanciis  diabolorum  quinque 
libros  composuerat.  Post  longam  querositatem  et  investigationem 
vastum  quendam  cassonem  vel  dicimus  cofinum  desotteravimus, 
quo  securibus  et  manarinis  spezzato  eiusdem  nostri  poètae  lau- 
reati Merlini  thesaurum  invenimus,  videlicet  in  arte  macaronica 
doctissima  volumina,  libros,  librettos,  libriciolos,  librazzos  et  mille 
alios  scartafacios.  Ergo  nos  magis  aiegri  quam  si  Croesi  dinaros 
catavissemus  (quandoquidem  nobis  philosophis  magis  scientia 
quam  pecunia  granditer  agradat),  incoepimus  quadam  animi  vo- 
luptuositate  ac  ingorditate  modo  lume  modo  illuni  scartabellare 
codicem.  Erat  autem  inter  alia  volumina  liber  aliis  maior  De  utii- 
versis  rebus  naturalibus  tractans,  non  forsitan  inferior  aristotelicis 
platonicisque  sothiezzis.  Erat  insuper  alter  De  supernaturalibus , 
multis  in  argumentis  Platoni  contrarius.  Erat  volumen  De  striis 
et  striabus,  et  hic  non  pocum  contrariabat  dominicinis  fratribus. 
Erat  liber  intitulatus  Bariulh,  alter  Tran  sbar  ac  h , alter  Rabaioth, 
alter  Sgnirifot , alter  Scarcacol,  alter  Cracricon,  alter  Striblafel , 
alter  Argnaficoticon , alter  Schinphoniapeliticonicon , et  plures  alii, 
quos  de  mei  memoria  cascavisse  dolco,  qui  tractabant  de  fantasiis 
et  argutiis  et  galantarlis  tarli  iocundis,  quod  homines  forsitan 
eloqui  non  esset  bisognosum,  scio  quid  dico  quando  dico  favam. 
Inter  alios  hoc  magnum  volumen  De  gestis  et  facendis  Baldi  re- 
catatum  fuit,  quod  in  quandam  capsettam  una  cum  faceto  libello 
intitulato  Moschea  et  Zanitonella  governavimus,  multa  insuper 
epigrammata  et  epistolas  non  ante  stampatas  invidia  et  rancore 
poltronis  manigoldique  Scardarti:  quae  omnia  (velut  credere  di- 
gnum  estl  sibi  attribuere  in  successu  temporis  volebat,  suas  tamen 
dessoteravimus  magagnas,  quem  totum  per  orbem  vergognavimus, 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


2Sl 


licet  quid  sit  vergogna  nunquam  villanus,  gaioffus,  canis  mastinus, 
asinus  imparavit.  Ipse  magnum  volumen  Baldi  deturpavit.  violavit, 
robbavit  et  castravit,  ut  supra  diximus  in  Epistolium  ad  medesìmum 
Scardaffum. 

Caeteros  autem  libros  abandonantes  in  eodem  capsone,  deli- 
beravimus  ad  barcam  hunc  transferre,  sed  aut  Deus  aut  diabolus 
non  tulit  hoc.  nam  cum  pariter  omnes  suppositis  spallis  illum  por- 
tare sforzaremur  tantus  illico  terremotus  et  ventus  et  petrarum 
incussio  sbattere  comenzavit,  quod  relieto  cophino  scapinare  ce- 
pimus,  dubitativi  quidem  illam  nobis  montagnam  adossum  ruinare. 
Tandem  extra  cavemam  retornati  non  vento,  terremotuque  rati- 
nante, navim  descendentes  intravimus  et  a littore  nec  bene  dis- 
costati vidimus  illam  miraculose  natare  terram  et  a nostris  oculis 
iam  quaranta  miliaros  longe  factam  et  apud  illam  non  amplius 
remedium  est  appropinquare  posse,  quoniam  si  marinari  saltem 
ibi  prendere  portum  minazzant,  illico  medesimus  terremotus  cum 
tonitruationibus  et  nivolorum  perturbatone  movetur.  Ego  itaque 
propriam  ad  patriam  retornatus  non  audebam  formidine  quadam 
aperire  capsulam  illam,  qua  baldensce  poèma  et  libros  tres  Zo- 
roastrem  (1)  posueram  sirnul  cum  Moschea  et  Zanitonella. 

Tandem  animatus  aperui  reperique.  Dum  ergo  multa  secritu- 
dine  studerem  ac  pocum  dormirem  super  illos,  comentariolum 
meum  et  argumenta  cuiuscumque  libri  composui,  univique  libros 
Inferni  cum  prioribus  Baldi  gestis.  Sed  meam  ob  gentilezzam  ma- 
gistrum  Scardaffum  ciroitum  duxi,  et  occulte  studiolum  meum  illi 
palesavi.  Ladronazzus  itaque  furtim  et  libros  Merlini  et  mea  pa- 
riter comentaria  sustulit,  et  inordinatos  et  male  castratos  impri- 
mere fecit,  immo  confusos  et  iam  non  Merlini  libros  apparentes. 
Veruni  amicorum  favore  suffragioque  meorum  suas  descoperui 
falsitates  et  per  rasonis  forzam  coactus  fuit  primum  et  verax  vo- 
lumen edere,  nec  bene  tamen  limatimi,  et  multa  quae  in  primo 
Scardaffi  libruzzo  fuerant  male  dolata  bene  dolavi,  primamque  in 
imaginem  retornavi.  Et  haec  denique  bastare  possunt  quantum 
de  recatatione  huius  voluminis. 

En  itaque,  serenissime  Princeps,  tibi  modum  reperitionis  huius 
voluminis  diffuse  spianavimus,  nec  me  id  sommasse  putato  quan- 


ti) Cosi  vuole  si  legga  l’errata-corrige:  mentre  il  testo  recava  « libros  quinque 
De  inferno  » [Ed.]. 


282 


APPENDICE 


doquidem  plurimos  tibi  adducere  possum  testes,  maxime  coher- 
bolattos  meos.  Infantasticabile  vero  nostri  poètae  sentimentum 
iam  menses  pene  septem  adeo  sforzatus  sum  distorthiare  vel  magis 
crevellare,  quod  meum  ingenium  quasi  (velut  aiunt)  de  birlo  ca- 
scavit.  Singula  tamen  brancatissime  ad  ultimum  attacavi,  tantam 
philosophiae,  astronomiae,  cosmographiae,  musicae,  nigromantiae, 
phisicae,  alchimiae  sparpagnationem  et  doctrinam  maravigliatus 
ut  nihil  Pytagoram,  nihil  Platonem,  Ptolomeum,  Boétium,  Zoroa- 
strum,  Avicennam,  Geber  fuisse  iudicatum  est.  Praeterea  grandi- 
loquacitationem,  sermonisque  pinguedinem  masticantes,  Ciceroni, 
Vergilioque  incagare  praesumimus.  Nonne  quandam  parlandi  bra- 
variam  et  altezzam  sua  demonstrant  carmina? 

Raspantes  nequeunt  in  stroppa  stare  cavalli,  ecc. 

[ altri  versi  congeneri]. 

Quid  in  pulcherrimis  comparationibus  adeo  laudare  convenit 
Lucanum?  ecce  noster  Merlinus  quid  de  Baldo  scribens  ait: 

Cum  quali  furia  taurus  sub  amore  vedellae,  ecc. 

Qualis  villanus  cui  nuper  forza  botazzi,  ecc. 

[ cita  per  disteso  i notissimi  paragoni]. 

Si  descriptionem  alicuius  maritimae  tempestatis  quaeris,  quid 
tuum  vadis  rumpendo  cermisonem  circa  primum  Aeneidos  Vergilii 
dicentis: 

Una  Eurusque,  Nothusque  ruunt,  creberque  procellis 

Aphricus; 

en  Merlinus  ait: 

Iam  gridor  aetherias  hominum  concussit  abyssos,  ecc. 

[è  la  descrizione  della  tempesta,  cfr.  lib.  XII,  472  sgg.;  molti  versi 
però  citati  nella  prefazione  offrono  delle  varianti  col  testo  mede- 
simo della  Toscolana.  Altra  prova,  se  pur  ve  ne  fosse  bisogno, 
che  le  prefazioni  di  Aquario  Lodola  son  farina  del  Folengo]. 

Si  moralitatem,  laudabilesque  autoritates  optas,  quid  luve- 
nalem,  Horatium,  Terentiumve  scartabellare  bisognat?  audi  Mer- 
linum  nostrum. 

Post  damnum  pentire  valet,  mihi  crede,  negottam,  ecc. 

[e  molte  altre  sentenze  sparse  nel  Baldo], 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


283 


Denique  totum  morale  volumen  retrovabis.  Si  curiositatem 
astronomiae  velis,  quid  tantas  metallici  rammi  sphaeras?  quid 
Euclidem  conaris  intelligere?  Vide  tertiam  et  quartam  decimam 
Baldi  macaronicen,  quando  quidem  poteris  ibi  diffusius  brancare. 
Ecce  quid  de  luna  dicitur: 

Cemebam  lunam  maculosa  fronte  biancam,  ecc. 

[c/r.  lib.  XIV,  43]. 

O eloquentissimum,  o peritissimum  poètam!  Si  quaeris  descri- 
ptionem  battaiarum,  rumorem,  ordinem  squadrarum,  denique  mi- 
litiae  artem,  lege  primam,  decimam,  et  decimam  nonam,  vigesimam 
primam  macaronicem.  Si  navale  bellum  lege  quintam  decimam.  Si 
artem  magicam,  decimam  octavam;  si  musicam  et  cosmographiam, 
vigesimam;  si  alchimiam,  duodecimam. 

Sed  nihil  dicimus  de  arte  poètica:  vide  quale  principium  facit 
melius  assaiuin  quam  Vergilius: 

Phanthasia  mihi  quaedam  fantastica,  ecc. 

Sed  volendo  cuncta  declarare  pulcherrima,  totum  oporteret 
adducere  volumen  in  testimonium;  tu,  ingeniose  princeps,  melius 
quam  ispienare  velim,  nosti. 

Veruni  super  omnes  quae  in  ipso  fuerant  virtutes,  propheticum 
habuit  spiritum,  nam  de  pontificatu  Iulii  et  Leonis  predixit,  deque 
Gonzagarum  felicitate,  diversorumque  nobilium  suae  civitatis. 
Taedet  me  hoc  nobile  volumen  ab  ilio  non  fuisse  recognitum,  nam 
(teste  Columella)  terra  quo  magis  lavoratur  magis  ingrassatur.  Id 
probatur  quia  (sicut  Vergilius)  multa  carmina  reliquit  imperfecta. 
Attamen  solertia  qua  fungor  ad  melius  quo  potui  primam  in  for- 
mam  redigere  curavi,  sed  Scardaffi  et  avaritia  et  perfidia  multum 
honoris  detrimentum  perpessus  sum.  Scio  quod  multi  admirati 
sunt  quoniam  nimis  indusiavit  ad  lucem  prodire.  Incusanda  est 
numorum  cupiditas,  nam  tamporibus  nostris  virtus  depressa  te- 
netur,  et  avaritia  philosophiae  praeposita  est. 


284 


APPENDICE 


III 

Merlini  Cocaii 

Apologetica  in  sui  escusationem 


Quisquis  es,  o tu  qui  meum  hoc  grassiloquum  perlegendo  vo- 
lumen  ridere  paras,  ride,  sed  non  irride,  quia  si  dementer  irridendo 
rides,  alter  Marguttus  rideas  irrisus.  Verum  quoniam  experientia 
nos  omnes  esse  medici  volumus,  sic  omnes  aut  interpretes  aut  cor- 
rectores  librorum  esse  presumimus.  Audiant  itaque  huiusmodi 
correctores  et  faciles  aliorum  emendatores  et  antequam  me  cor- 
rigant  apologe ticam  istam  legere  dignentur. 

Ars  ista  poètica  nuncupatur  ars  macaronica  a macaronibus  de- 
rivata, qui  macarones  sunt  quoddam  pulinentum  farina,  caseo, 
botiro  compaginatuni,  grossum,  rude  et  rusticanum;  ideo  maca- 
ronices  nil  nisi  grassedinem,  ruditatem  et  vocabulazzos  debet  in 
se  continere.  Sed  quoniam  aliud  servandum  est  in  eglogis,  aliud  in 
elegiis,  aliud  in  heroum  gestis  diversimode  necessarium  est  ca- 
nere;  verbi  grada  de  rustico  Zambello  scribens  dicam:  « o code- 
sella  »,  ecc.  Iterum  de  barba  Tognazzo:  « est  verum  quod  nos  o 
cara  brigata  chilò»,  ecc. 

Hoc  parlandi  genus  rusticanum  rusticis  convenit.  Parlatio  vero 
minus  grossa  tempestatibus  maritimis,  bellorum  descriptionibus  et 
quibusvis  rebus  non  rusticanis  applicanda  est. 

Si  tamen  in  aliquibus  locis  succurrit  loqui  aut  de  Deo  aut  de 
sanctis,  indignimi  et  vituperabile  esset  non  uti  latinitate  aliqua, 
non  tamen  tam  alta  quod  videatur  lapis  preciosus  limo  sepultus 
et  gemma  porcis  anteposita. 

Ideo  post  musarum  macaronicarum  suffragia  quandoque  Tha- 
liam  invocare  ubi  condecet  voluimus. 

Mordebor  tamen  a multis  quod  utor  carminibus  nimium  incom- 
petentibus,  maxime:  « se  cagat  adossum  »,  « passare  delaium  »,  « di- 
cendo nientum  »,  « non  erat  anchoram  »,  « non  erat  appenam  »,  et 
innumerabilia  quae  grossolaniter  proferre  debemus.  Immo  veram 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


285 


macaronicen  huiusmodi  vocabula  sapiunt;  nani  quo  magis  grossi- 
liora  sunt  eo  magis  macaronicam  adducunt  elegantiam,  et  tanto 
plus  intelligibilia  quanto  grossolania.  Ut  quidem  enim  macaron  in- 
ventum  est?  Dicimus  « se  cagat  adossum  »;  melius  (fateor)  dici 
potuerat  « timet  ».  Sed  cur,  inquam,  fuit  repertum  macaronicon? 
causa  utique  ridendi  ; ergo  « se  cagat  adossum  » positum  est  causa 
ridendi  et  non  orandi,  nam  vulgariter  dicimus:  « el  si  caga  adosso 
di  paura  »,  quando  quidem  vulgare  eloquium  est  macaronicis  poetae 
latinizare.  Sed  dicet  aliquis:  — Vocabula  fingis,  o Merline,  quibus 
patria  tua  solet  uti  tantummodo,  exempli  gratia  « doniare  puel- 
las  »,  « cimare  »,  « tracagnum  » et  cetera,  quae  tantum  aut  man- 
tuanice  aut  bressanice  possunt  intelligi.  — Respondeo:  quod  veluti 
non  omnes  aut  grecum,  aut  hebreum,  aut  arabicum,  aut  chaldeum, 
aut  denique  latinum  simul  intelligunt,  ita  nil  mirum  si  cuncti  man- 
tuanicum,  aut  florentinicum,  aut  bergamascum,  aut  todescum,  aut 
sguizzarum,  aut  scarpacinum,  aut  spazzacaminum  minime  sciunt 
pariter  intelligere. 

Ut  quid  ordinantur  commentatores  ac  linguarutn  inteniretes? 
ut  quid  translatores?  procul  dubio  causa  splanandi  linguarum  in- 
cognoventiam.  Ergo  non  fas  est  meipsum  auctorem  interpretare. 
Iterum  obiurgaris  me  non  sillabarum  quantitatem  observasse; 
respondeo  iterum  quod  veluti  summopere  dilfert  orthographia  vul- 
garis  et  toscana  latinitati  Ciceronis  et  Vergilii  carminibus,  ita  ma- 
caronices  regula  difert  a latina  sicut  inferius  videbis.  Praeterea  si 
me  ignorantem,  minime  doctum,  minime  poèticum  reperis  et  pro- 
bas,  non  erras,  immo  cedo  et  fateor  id  humeris  meis  pondus  con- 
gruum  non  fuisse. 

Verum  qualem  cognoscis  talem  tibi  amicum  accipe. 


286 


APPENDICE 


IV 


Normola  macaronica  de  sillabis 


Normula  sillabarum  macaronicarum  haec  est:  ut  quaelibet  vo- 
cabula  vulgariter  latinizata  scribi  debent  in  forma  vulgari,  sicut 
« orecchia  »,  « occhius  »,  « rozzus  »,  « razza  » et  innumerabilia.  La- 
tina vero  vocabula  suatn  observant  quantitatem,  ut  « caballus  », 
« focus  »,  « accendo  » et  cetera. 

Quaelibet  dictio  macaronica,  cuius  prima  sillaba  duos  habet 
consonantes,  non  haerentes  sequenti  sillabae,  sunt  ad  placitum, 
ut  « gridare  »,  « sbraiare  »,  « tracagnum  »;  tamen  non  succedente 
vocali,  quia  tunc  brevis  esset,  ut  « briossus  ». 

Quaelibet  dictio  quae  litteram  « i » et  « u » claudit  inter  duas 
vocales  latine  fit  longa,  ut  « inaia  »,  sed  macaronice  fit  ad  placitum, 
ut  « taiare  »,  « sbraiare  » et  cetera.  Quaelibet  adverbia  terminantia 
in  « a »,  aut  in  « e »,  aut  in  « o » latine  sunt  longa,  quamvis  multa 
in  « e » excipiuntur;  sed  macaronice  sunt  ad  placitum,  ut  « valde  », 
« longe  »,  « retro  »,  « ultra  »,  « erga  » et  cetera.  Reliqua  vero  la- 
tinitatis  aut  vulgaritatis  orthographiam  servant;  verbi  gratia,  si  hoc 
nomen  « aqua  » non  potest  latiniter  aptari  versibus,  scribe  vulga- 
riter « acqua  »,  tunc  de  brevi  fit  longa  sillaba. 

Denique  sicut  Vergilius  ac  caeteri  vates  in  arte  poètica  potue- 
runt  alterare  sillabas  autoritate  sua,  verbi  gratia  « relliquias  »,  ita 
macaronicus  poèta  non  minus  hanc  auctoritatem  possidet  circa 
scientiam  et  doctrinam  propriam,  ut  « catare  » et  « cattare  »,  quam- 
vis rarissime.  Item  macaronice  potes  duas  vocales  collidere  in 
medium  dictionis,  ut  « curiosus  »,  trisillabum  facere  potes,  ut  stare 
possit  carmen.  Item  sicut  plurima  vocabula  differunt  a derivatis 
suis  quantum  ad  sillabas,  ut  « sedes  » habet  primam  longam,  et 
« sedile  » brevem;  « flagrum  » et  « flagellimi  »:  ita  macaronice  di- 
cemus  « frater  » et  « fradellus  » , « cagna  » et  « cagnola  »,  et  multa 
alia.  Tamen  de  principio  ad  finem  libri  repperies  me  latinae  poèsiae 
et  regulae  summa  cum  diligentia  adhaerere.  Reliqua  vero  non  bene 
tibi  quadrantia  aequo  animo  feras  et  haec  bastabilia  sunt  quantum 
ad  sillabarum  macaronearum  regulam. 


II 


LE  EGLOGHE  FINALI  DELLA  * ZANITONELLA  * 

[Delle  postille  marginali  riproduco  in  nota  le  sole  didascalie  riferentisi 
all'azione  rappresentata:  quelle  glottologiche  sono  inserite  nel  Lessico] . 


ECCLOGA  SEXTA 

QUA  INTRODUCUNTUR  TONELLUS  ET  PEDRALUS 
QUI  AMBO  INEBRIANTUR 

To.  O fortuna  mihi  nimium  rabiosa  tapino, 

o quae  sola  faves  poltronibus  atque  ribaldis, 
qua  causa  tanti  per  te  mihi  dantur  afanni  ? 

Cur  mihi  non  streppas  animam  de  corpore  tandem? 
Nonne  foret  melius  semel  hunc  sborrare  fìatum, 
omnibus  in  giornis  quam  mille  morire  fiatas? 

Est  fortuna  quidem  merda  merdosior  omni, 
et  tamen  a multis  tu  zuccarus  esse  videris. 

Quos  tales  utinam  cagasanguis  amazet  adessum, 
namque  ficaverunt  speranzam  firmiter  omnem 
in  te,  quae  tandem  das,  oyme  corada,  malannum. 
Indarnum  studui  tibi  prò  servire  gaioffae, 
sed  mihi  voltasti  cervellum  more  gazani, 
deque  meo  penitus  privasti  ladra  piacerò. 

Pe.  Quid  sturbulentus  facis  Iute,  Tonelle,  sub  umbra? 
Nunc  ego  rampatus  longam  scalvare  pioppam, 
ut  viridi  possem  foiamine  pascere  vaccas, 
audivi  lacero  te  suspirare  magono. 

Deprecor,  ut  quod  habes  voias  buttare  deforam. 

Tu  scis  non  pocu ni  strictos  nos  esse  parentos, 
scis  quantum  savius  villa  sum  dictus  in  ista, 
conseium  quapropter  ego  dabo  forte  galantum 


2SS  APPENDICE 

per  quem  lassabis  doiam,  Tonelle,  dabandam, 
forsan  et  altorium  quemquam  donabo  chiloium. 

To.  Nunc  nunc  pensabam  quod  me  tentare  venires, 
hinc  fuge,  perque  tuum  vadas,  Pedrale,  viazzum. 
Ad  corpus  sancti,  quod  blasphemabo  lupini  (»), 
si,  Pedrale,  loco  non  te  distollis  ab  isto 
nos  plusquam  cinquanta  duos  parebimus  esse. 

Pe.  Nonne  tibi  dico  quam  sis,  Tonelle,  maruffus? 

Scire  tuos  guaios  modo  quaero  daturus  aiuttum, 
et  vis  ad  primum  mihi  testam  rumpere  tractum?(1 2 3) 
To.  De  guarda  guarda,  non  magnus  bastat  afannus, 
qui  mihi  cantono  milzam  rosegavit  ab  omni, 
si  non  hic  edam  me  disturbare  veniret. 

Expecta,  poltrone,  volo  tibi  rumpere  schenam, 
forsan  pentibis  mihi  nunc  venisse  davantum. 

Pe.  Vade  pianinum,  rogo  te,  mi  care  Tonelle, 
iam  non  ira  viri  stravacatur  more  ledami. 

Num,  poverelle,  tuum  patieris  battere  barbaro? 

To.  Si  tibi  perdono,  veniat  mihi  cancar  adessum, 
quam  vis  deberem  subtilem  perdere  bragam, 
quam  soleo  tantum  festivis  ferre  diebus. 

Guarda,  vilane,  volo  nunc  me  sborare  daverum. 

Pe.  Horsu  ne  facias,  es  mattus?  vade,  padimma. 

Qui  sumus,  an  nescis?  sta  retro,  dico,  Tonelle. 

Mo,  sagurate,  tuum  sic  vis  tractare  Pedrallum, 
nescis  quam  cari  sotii  sumus  atque  parenti  ? 

Sic  tua  de  proprio  cascat  mermoria  scanno? 

Sta  retro,  si  vis,  non  dixi,  non  ego  feci 
tam  grandem  cosam  per  quam  me  battere  debes. 
To.  Nonne  tibi  dixi  de  prima,  vade,  Pedrale? 

Aut  quod  deberes  oculis  te  tollere  nostris? 

Cerne  meos  vultus  (3),  si  vis  cognoscere  doiam. 

Pe.  Do,  compagne,  tibi  perdonimi,  doque  rasonem; 
te  quia  cognovi  nimiam  sburlasse  gramezzam, 
deque  tuo  birlo  mentem  butasse  stravoltam. 

Post  haec  excuso  si  te  furor  illico  brancat, 


(1)  Irascitur  Tonellus. 

(2)  Sumpserat  nam  bastonerei. 

(3)  Vultus  est  animi  index. 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


289 


namque  tuum  fratrem  Bertol,  patremque  Maionem 
cognovi  pauca  boriolos  essere  causa. 

Ergo,  Tonelle  meus,  cordoium  pone  dacantum, 
atque  tuum  tanto  de  inflazine  cava  magonem. 

Dicito  cuncta  mihi,  tibi  sum,  Tonelle,  fidelis. 

Ne,  meschine,  velis  tantum  lagnare,  quod  inquis? 

Non  parlas?  de  butta  foras  codesella  venenum. 

Nil  mage  debilitat  vel  nostros  incoquit  artus 
pectore  sub  tacito,  quam  mens  agitata  dolentis. 
Comeus  hac  animam  profudit  sorte  Ioannes  («). 

Et  licet  hic  vermis  tua  rodat  corda  cativus, 
cuncta  sed  ad  caruin  contpagnum  dicere  debes, 
qui  mala  cervelli  pensiria  pacificagat, 
dummodo  cuncta  sibi,  nil  servans,  significagat. 

To.  (Juid,  Fedrale,  modo  mihi  tantum  rethoricagas  ? 

Vin  quod  ego  dicam  tibi  verum?  pone  culamen  (*). 
Unxisti  forsan  musum,  vel  forte  bibisti, 
et  mihi  nescio  quo  vis  predicare  proleccho? 

Nunquid  ego  poterò  sine  naspo  svolvere  filum? 

Si  mihi  sorbottum  vini  fers  dando  fiascum, 
cuncta  recunctabo,  sic  vox  ladinior  exit. 

Pe.  Si  tibi  non  bastat  vinum,  quin?  carpe  botazzum. 
Pedrallus  tuus  est;  barilottus,  et  iste  lorettus 
sunt  ad  comandimi  cari  mea  cuncta  Tonelli. 

To.  Ciò  ciò,  quam  bonus  est,  refero  tibi  mille  cotalas  (3). 

Dicere  sed  quid  ego  tibi  nunc,  Pedrale,  volebam? 

Pe.  Do  angonaia,  tulit  sensum  fortasse  barillus? 

Est  poca,  crede  mihi,  quam  suffers  pena,  Tonelle. 
Gratta  caput,  capitis  revocat  grattatio  mentem. 

To.  Quos  habeo  drentum  quantum  bene  nosco  travaios. 
Attamen  ipsorum  per  adessum  nescio  causas. 

Cras  dicam,  postquam  mangiavero  quinque  menestras, 
sive  fasolorum  vel  tres  vel  quinque  scudellas  (4). 

An  sed  ego  tandem  memoro,  Pedrale  sodalis, 
o cancar,  quantas  habeo  sub  pectore  doias. 


(1)  Corneus  Johannes. 

(2)  Pone  culamen  prò  sede. 

(3)  Post  potum  in  qua  sai  positum  fuerat  paulatim  ambo  inebriantur. 

(4)  Nam  in  alio  loco:  «sensumque  fasolus  aguzzai». 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


«9 


290  APPENDICE 

Non  bastat  quod  me  tormentanti,  sed  codesella 
iam  quasi  sborravi  medio  de  ventre  fiatum. 

Non  tibi  sanglottos,  tibi  nec  suspiria  dico, 
qui  per  iter  colli  vellent  exire  deforas, 
sed  quia  sunt  troppi  braghae  sorrantur  ab  imo, 
et  sic  efficiunt  suspiria  saepe  corezas. 

Attamen  hanc  nostram  postquam  vis  noscere  poenam, 
dicam;  quaeso,  tuas  distende  parumper  orecchias. 
Credo  scias,  Pedrale  meus  (si  forte  recordas), 
quod  mea  fomna  super  cervellum  lantcur  habebat, 
cuius  ventronem  tantus  cruciabat  afannus, 
quod  sic  non  sbraiat  cum  perdit  vacca  vedellum. 

Ad  corpus  cigni  finaliter  illa  morivit. 

Pe.  Ayme,  Tonelle,  quid  est  quod  dicis  cancar  adessum? 
Thomasina  tibi  mancavit?  Buscha  del  mi  (d, 
non  ego  dico  tibi  veruni,  Tonelle,  sciebam. 

Da  mihi  perdonum,  magnani  tibi  praesto  rasonem. 
Nunquam  pensassem  quod  te  dolor  iste  piasset, 
cur  non  andasti  civitati  tore  medecchum? 

Hi  faciunt  nostros  tam  saepe  guarire  patronos. 

To.  Do  cancar  veniat  merdecchis  atque  ciroitis 

nani  ladri  fomnam  simul  et  mihi  trenta  doinas 
robbarunt  sine  quis  melius  Thomasa  guarisset. 

Ante  suos  tantos  implastros  atque  cirottos 
ipsa  civabatur  melius,  meliusque  cagabat, 
de  pampardellis  cum  vino  quinque  menestras 
mangiabat,  post  quas  parlando  stabat  aiegra. 

Pe.  Cur  pinfen  ergo  chiamasti  ante  medecchum? 

To.  Mo  angonaia,  fuit  prae  noster  don  Iacominus, 
in  cuius  chieregam  giandussa  (2)  nascere  possit. 

Pe.  O menchione,  fidem  prestasti  don  Iacomino? 

An  nescis  quoniam  monesi,  fratresque,  pretique 
nos  omnes  vellent  meschinos  saepe  morire, 
ut  de  candelis  guadagnimi  fiat  avancis? 

Si,  Tonelle,  suas  vis  truffas  noscere,  scolta. 

Una  super  coxam  Bertoli  venerat  ohm 
ohistula,  qua  sursum  calzas  tirrare  cedivit. 


(1)  Carmen  sophotonicon. 

(2)  Trocheus  prò  spondeo. 


SAGGIO  DI  VARIASTI  DELLA  TOSCOLANA 


291 


Illico  frater  adest  Polus,  scis  ille  romittus 
qui  becchi  portat  barbam,  venditque  badilos, 
curri  quibus  ad  dominum  barberum  nettat  orecchias  (0. 
To.  An,  scio,  iudeis  impegnat  saepe  capuzzum, 
atque  braviarium  domenticat  intra  tavernas. 

Pe.  Est,  est,  tu  noscis  sed  quid  contare  volebam? 

To.  Dicebas  quod  panza  tibi  dolet,  atque  padronus, 
mangiasti  nimium;  lenta,  Pedrale,  corezam. 

Pe.  Nescio  si  poterò  lentare,  tuf;  altera:  tuf  tof<1 2 3 4). 

To.  Non,  giandussa,  aio  sic  te  mollare  corezam; 
dico  centuram  qua  cingeris  o cagalochium. 

Guastatur  tempus,  ne  forte  bagnemur  eamus(l). 

Pe.  Imbriagatus  eris,  Tonelle,  nimisque  bibisti. 

Ecce  stat  ad  mediani  gambain  sol  altus  et  inquis: 
guastatur  tempus.  ne  forte  bagnemur  eamus. 

Sed  narrare  unam  volo  nunc,  Tonelle,  cotalam, 
panzonicam  dicunt  multi,  multi  quoque  follam. 

To.  Die,  sed  cur  vadunt  in  circum  prata,  paèsus? 

En  casamenta  volant,  sta  saldus,  barba  Pedrale. 

Tuque  volas,  sine  me  quo  vadis?  sta,  cagasanguis. 

Cur  tam  cuncta  volant?  capris  incago  daverum. 

Pe.  Es  coctus  plus  quam  crudus,  Tonelle  sodalis. 

Ac  ego  non  liber  sum  totus,  cerno  serenimi 
paulatim  coelum  fumanis  undique  tegi. 

Sta,  Tonelle,  susum;  quod  cascas?  surge,  gaiarde. 
Huic  te  branca  palo  manibus,  da  brachia  circum. 

Heu  quia  non  unum  video,  sed  mille  TonellosU). 

To.  Ac  ego  non  unum  cerno,  sed  mille  Pedralos. 

O quantae  pegorae  pascendo  per  aèra  vadunt, 
turchinamque  suo  portant  in  tergore  lanam. 

Pe.  Nil  dubita,  Tonelle,  palimi  ne  desere,  donec 
haec  mala  transcendant  digesto  tempora  vino. 

I,  quantas  video  cornacchias  atque  civettas. 

To.  Non  sunt  cornacchiae,  non  sunt,  Pedrale,  civettae, 
sed  quem  taccatum  fers  in  galone  botazzum, 


(1)  Auriscalpia  intellige. 

(2)  Descriptio  petezantis. 

(3)  Operatio  vini  quod  modo  biberat. 

(4)  Hic  innuit  poèta  non  unum  solum  insanire  sed  mille. 


292 


APPENDICE 


implevit  testarti  vino,  sensumque  chimeris. 

Ecce  lacum  Paiae  video,  nodabimus  ambo. 

Disvestire  libet,  sum  nudus,  tolle  camisam. 

Te  quoque  fac  nudum,  Pedrale,  lacumque  per  hunc  na. 
Pe.  Ecce  nato,  sed  fresca  nihil  mihi  Paia  videtur 
atque  cavant  nobis  oculorum  lumina  buschae. 

To.  Me  miserum,  Pedrale,  iuva,  meschinus  anegor, 
in  gambam  venit  granfus,  da  cancar  aiuttum. 

Pe.  Quomodo  succurram?  quin?  rursum  tolle  fiascum. 

To.  Da  cito,  ne  indusia,  morior,  cito  praebe  botazzum. 

En  bibo,  tuque  bibas,  scampavi  grande  periclum. 

Sic  morzare  focum  focus  alter  saepe  probatur. 

Namque  serenantur  coeli,  stat  fixaque  tellus, 
sum  Tonellus  ego,  tuque  es,  Pedrale,  Pedralus, 
quaeque  suo  primo  res  est  tornata  paéso. 

Thomasina  tamen  mancat  mihi  sola,  quid  ayme 
sperandum  est  dum  nostra  subest  huic  vita  biformi 
fortuna  e? 

Pe.  Mors  sola,  quod  ergo  quiesce. 

Nani  mortalis  erat  quam  luges  femina,  dormi. 

ECCLOGA  SEPTIMA 

Idem  Petralus,  Tonellus,  Gelmina  et  Bigolinus 

Pe.  O Tonelle,  leva  sursum,  dormivimus  horas 

quattuor,  ast  oculos  somno  quoque  gesto  gravatos. 
Quam  iuvat  in  primis  postquam  dormire  calamus  (») 
seu  ter  sive  quater  pancae  distendere  pellem. 

To.  Sic  faciunt  asini  poltrones,  non  tamen  illos 

dico  quadrigambes  portantes  tergore  sommas, 
ast  asinos  quos  villa  facit  Bardella  bigambes. 

Sed  quam  velie  mihi  peradessum  dicere  follam 
coepisti,  quando  volitare  per  aéra  grillos 
vidimus,  et  stantes  circun  girare  paésos, 
incipe,  non  ultra  e scala  in  cantiribus  ibis. 

Pe.  Res  bosiarda  quidem  non  est,  Tonelle,  daverum 
quam  recitabo,  tamen  quid  me  donabis  ob  istam? 

I 

L 


(1)  Calamus  — cessamus. 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


293 


To.  Xe  dubita,  codesella,  nucum  tibi  trenta  garillos 
servo,  quos  feci,  ni  credas  respice  nigras 
ecce  raanus,  haec  dona  tuae  sint  apta  fadighae. 

Si  tamen  his  forsan  tracto  te  more  putini 

quem  nux  contentai  seu  pomum,  sive  ceresa, 

est  medaia  mihi  de  fino  facta  piumbo 

in  qua  sculpta  (viden?)  stat  sancta  Maria  Loreti  («). 

Hanc,  Pedrale,  tuo  poteris  taccare  capello, 

sub  qua  cotnparet  vel  llos  vel  penna  caponis. 

Pe.  Sum  contentus,  ego  pulchram  narrabo  cotalam. 

Tempus  erat  quando  nos  maior  freddus  agiazzat, 
duraque  sub  vento  schiappatur  terra  Boraso, 
celsa  covertatur  nivibus  montagna  bianchis, 
invidriantur  agri,  candelae  ,2>  ad  culmina  pendent, 
paupertas  nullo  se  stringit  tecta  gabano, 
nec  scaldare  potest  per  buccam  rancida  furnum  (3). 
Supra  palmuzzos  manuum  dum  saepe  sbadacchiat 
lias  magis  infreddat,  quia  fert  in  corpore  giazzam. 

Tunc  ego  (sic  nobis  est  semper  usanza  vilanis) 
pergere  decreram  solus  solettus  ad  urbem, 
patronoque  meo  porcellum  ducere  grassuin. 

Protinus  excalcis  pedibus  (nani  dura  |>er  arva 
vel  per  gasones  potuissem  frangere  scarpas) 
ire  comenzavi  porcum  stimulando  goiolo, 
ipsius  ad  gambae  calcagnimi  corda  tacatur, 
quae  sua  sit  varias  per  stradas  aequa  guidatrix. 

Non  rectos  unquam  senteros  ille  tenebat, 

nunc  partem  dextram  brancabat,  nuncve  sinistram... 

sed  mea  me  clamat  Gelmina. 

Gei..  Pedrale,  quid?  o là. 

Pe.  Sentisti?  venio,  «piid  poscat  vado  videre,  * 

iamque  retornabo  tibi  mine  recitare  facendam  (41. 

To.  Vade  cito,  pergam  fra  tantum  vertere  capras 
quas  Benvegnuti  video  disperdere  vignas  (5). 


(1)  Sic  dicens  accipiebat  eam  exira  hursam. 

(2)  Candelae  glaciei. 

(3)  Proverbium. 

(41  Venio,  dicit  alle,  respondendo  Gelminae;  reliqua  dicit  contra  Tonellum. 
(5)  Sic  dicens  recedil  et  suo  arieti  convicia  dicit. 


294  APPENDICE 

Quid,  becchone,  facis?  veniat  tibi  morbus  in  occhis. 

Ad  corpus  lanchi,  si  virdum  branco  tracagnum 
forsan  in  alterius  campos  non  stare  docebo. 

Quod  crodare  zosum  possint  tibi  cornua,  vien  qui. 

Cui  dico?  torna,  veniat  tibi  phistola,  sed  quid, 
sed  quidnam  video?  pegorarum  cerno  stravoltum  (0. 

Tu  solus,  Bigoline,  iacens  stravacctus  in  umbra 
castroni  similis  teneras  cum  mastigat  herbas, 
quas  phantasias  animo  subvolvis  adessum  ? 
nonne  soles  faciem  mihi  promere  semper  alegram? 

Bi.  Deh,  Tonelle,  precor  noli  mihi  rumpere  testam, 
si  meus  esse  cupis  carus  compagnus  ut  ante. 

Vade  viam,  curaque  tuas  seguitare  capellas. 

To.  Dextrius,  o Bigoline,  parum,  quae  verba  diavol 
nunc  baias?  sic  me  vis  primo  pellere  tractu? 

Scire  tuas  doias  cupio,  dabo  forsan  aiuttum. 

Bi.  Quem,  macarone,  dabis  vel  quem  dare  credis  aiuttum? 
Qui  non  sufficeres  mihi  discalzare  stivallos 
credis,  stulte,  tamen  me  consolare  parolis. 

To.  Si  non  sufficerem  te  discalzare  stivallos 

forsam  sufficiens  essem  strepare  budellas. 

Quid  manigolde  unquam  mecum  bravare  putabis? 
scis  modo  quid  cercas?...  tamen  hanc  depono  dabandainU). 
Bi.  Si  Tonelle  tuum  velles  seguitare  caminum 
inter  nos  talis  non  orta  bataia  fuisset. 

To.  Quis  dedit  impazzimi?  duo  sum  tibi  brachia  longe. 

Sed  scio  quid  quaeris,  quantum  bene  sonzia  boschi 
ungeret  una  tibi  spallas  asinique  schenazzam. 

Tanta  tuo  fugeret  forsan  de  ventre  matana. 

Bi.  O Tonelle,  nisi  guardas  quod  dicis  amici 

non  erimus,  taceas,  faciesque  tacendo  bonopram. 

To.  Tu  prius  in  coleratn  saltas,  debesque  tacere. 

Guarda  istam  frascam  quae  magna  superbia  chiappat, 
namque  suus  pater  est  villa  camparus  in  ista, 
elatam  portat  cristam,  becchumque  levatum, 
ut  gallina  solet  si  grossum  fecerit  ovum. 

Bi.  Tu  mihi  non  unum  fecisti  at  mille  quotannis 


U)  Hic  alium  pastorem  nomine  Bigoliuum  reperit. 

(2)  Sic  Vergilius:  « Quos  ego...  sed  inotos  praestat  componere  tluclus  ». 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


295 


despectus  quos  iam  non  sopportare  licebit. 

To.  ScilicetI1 2 3)  andamus  vignas  taiare  novellas, 
ut  de  nocte  meas  taiasti  mille  piantas, 
gallinisque  meum  gallisque  polare  vodasti. 

Sed  doleo  cagnam  non  tunc  habuisse  Belinam 
quae  tibi  fecisset  garlettos  linquere  dretum. 

Bi.  Me  robasse  tuas  gallinas?  do,  codesella, 

non  tres  pollastros  tua  coniunx  nutrit  in  anno, 
et  iactans  plenum  te  dicis  habere  polarum? 

Nempe  tuis  habeo  de  gallis  grande  bisognum  (2) . 
Sed  quis  nesciret  te  barba  catasse  Gianolum, 
quod  stabas  quandam  nascosus  retro  pioppam 
ut  sibi  vix  natum  posses  robbare  caprettum  ? 

Ille  cativellus  fìngens  dormire  sub  ulmo, 
dum  pascolabant  spinosa  per  arva  capellae, 
te  non  pensantem  summissa  luce  videbat, 
et  dum  calcagnis  cercabas  ire  legieris 
atque  capretinum  velles  griffare  propinquum, 
in  pede  saltavit  sumpto  bastone  debottum, 
teque  bonis  stringhis  fecit  deponere  praedam. 

To.  O quales  dicit  baianas  iste  bosardus, 

dicere  praesumis  me  bastonasse  Gianolum  ? 

Bi.  Hoc  scio,  sed  melius  tua  scit  quae  schena  provavit, 
indiciumque  huius  rei  monstratur  adessum, 
namque  piantonem  scorzasti  tergore  virdum. 

To.  Deh  facies  benum  tales  non  dicere  cosas, 
nam  cum  cervello  rupto  fors  ibis  a casam. 

Non  ego  spoiavi  media  de  nocte  picatum, 
quod  tu  fecisti,  cui  mansit  sola  camisa. 

Bi.  Ergo  si  piccant  ladros  piccaberis  ipse, 

teque  (meum  iuxta  morem)  spoiabo  ladrazzum, 
et  promitto  tibi  nec  solam  linquere  bragam. 

To.  Fac  sennum  matti,  taceas,  Bigoline,  nec  ultra 
me  stizzare  velis,  ne  te  cagasanguis  acoiat. 

Bi.  Iste  (3)  tibi  veniat  possisque  cagare  budellas. 

To.  Non  plus  supporto,  summe  hoc,  aspetta  ribalde, 


(1)  Scilicet  indignanter  et  ironice. 

(2)  Irridet. 

(3)  Iste,  idest  cacasangui. 


296  APPENDICE 

quo  fugis?  hoc  aliud  cum  spallis  carpe  garofolfO. 

Bi.  Heu  heu,  non  talem  tibi  parco  ribalde  zucadam. 

Hic  etiam  tuus  est(1 2 3 4 5):  an  ati  sta  salde,  quid  inquis? 

Non  faccio  stimmam  de  te  poltrone  ceresam. 

To.  Non  facies  stimmam?  talem  me  ferre  pugnadam(3)? 

Certe  non  patiar,  si  possum  supra  ganassam 
hanc  dare  tartufolam,  guarda,  tuus  hic,  tuus  iste. 

Bi.  Quid  bravare  putas?  heu  casco  (4),  parce,  Tonelle. 

Heu  heu,  ne  facias,  oyme  oyme,  desine  quaeso. 

O mea  testa,  meae  spallae,  mea  schena,  masellae. 

To.  A11  an,  calarunt  zanzae,  anchora  superbis? 

ast  etiam  tu  vis  repetare(s)?  quid  essere  credis? 
es  nec  dum  sacius?  volo  te  tractare  da  sennum. 

Bi.  Me,  Tonelle,  sinas,  horsu  dolor  heu  nimis  asper, 

heu  quia  me  striccat  (6 7),  quis  nam  mihi  praebet  aiuttum  ? 
Pe.  O Gelmina,  audis?  clamorem  sentio  magnum  (7) . 

Gel.  Nuper  ego  sensi  multis  combattere  verbis, 

curre  cito  si  quam  retrovas  spartire  baruffam. 

Pe.  Curro,  praebe  meum  spontonem,  do  codesella  (8 9). 

Bi.  Me,  Tonelle,  sinas,  non  non,  volo  perdere  vitam. 

To.  Non,  Bigoline,  vitam  cepisti...  me  oyme  superchias. 

Sta  ladrone,  super  veni,  volo  reddere  pugnos. 

To.  Te  bene  guardabis,  quid  vis?  meus  oime  galonus. 

Bi.  Expecta  donec  pedibus  tibi  panza  foletur. 

To.  Giap  giap,  heu  quales  facis  allentare  corezas. 

Parco  tibi,  Bigoline,  mihi  quoque  parcere  debes. 

Heu  mea  panza  dolet,  slof  slof,  ego  creppo  daverum. 

Bi.  Aium  mangiasti,  tuus  en  ventronus  amorbat. 

Hunc  padire  tibi  faciam,  sed,  brutte  ribalde, 
oybo  cagas,  merdam  faciam  mangiare,  biassa  (9). 


(1)  Percutit  eum. 

(а)  Ipse  repereutit. 

(3)  Slant  ambo  cum  preparatis  pugnis. 

(4)  Dum  Bigolinus  restituere  parat,  cadit.  Tonellus  stando  equester  eum  percutit. 

(5)  Bigolinus  super  venire  studet. 

(б)  Testiculos  more  vilanesco  stricabat. 

(7)  Pedralus  et  Gelmina  audierant. 

(8)  Pedralus  a longe  vidit  eos  et  currendo  dicit:  — O codesella.  — Duinque  To- 
nellus voluit  retro  aspicere,  Bigolinus  supervenit. 

(9)  Imboccabat  eum. 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLAXA 


297 


Summe  tuam  fezzam,  mangia,  non  est  bona?  mangia. 
To.  Oybo.  nimis  puzzat,  glo  glo,  mischinus  anego, 

non,  Bigoline,  bona  est,  prius  illam  quaeso  biassa. 

Pe.  Quid  facitis,  pinfen?  lassa,  Bigoline,  Tonellum. 

To.  Heu  quia  sum  mortus,  mi  mi  Pedrale  sodalis. 

Da  precor  altorium,  cernis  quod  me  male  tractat. 

Bi.  Non,  Pedrale,  tibi  feci  unquam  displicimentum, 
nescis  quam  peius  hic  me  tractavit  adessum. 

Pe.  Ne  facias,  Bigoline,  leva  sursum,  leva  dico. 

Bi.  Fac  mihi  promittat  me  non  offendere  quando 
laxatus  fuerit;  vis  hoc  promittere?  parla. 

Pe.  Is  bene  promittet,  non  sic,  Tonelle  sodalis? 

To.  O Pedrale,  nimis  fuit  haec  iniuria  grandis, 
attamen  ista  tuum  ponatur  propter  amorem. 

Pe.  Surgite,  pastores,  vestras  iam  tangite  dextras. 

Tu,  Tonelle,  manens  lascivas  pasce  capellas; 
tu,  Bigoline,  casam  redeas,  iniuria  nulla  est. 

Et  iam  phoebeus  radius  distollitur  orbi. 


Ili 


BRANI  DEL  « BALDO  * 

XOX  ACCOLTI  NELLA  ClPADENSE  E NELLA  VlGASO  COCAIO 


A dare  le  varianti  della  Toscolana  ho  rinunciato,  perché  il  gran  nu- 
mero delle  antiche  riproduzioni  e la  diffusione  dalla  recente  ristampa  del 
Portioli  rendono  agevole  il  raffronto  a chi  avesse  vaghezza  di  farlo. 

La  superiorità  artistica  delle  due  ultime  redazioni  è incontestabile:  le 
eccezioni  non  infirmano  la  regola. 

Si  contano  sulle  dita  i passi  più  felici  della  Toscolana,  che  il  Folengo 
ebbe  il  torto  di  ommettere.  P.  e.  nel  narrare  le  astuzie  di  Cingar  trave- 
stito da  frate,  tralasciò  l’arguto  tratto  desunto  da  Erasmo:  che  il  furbo 
mariolo,  piegatosi  dopo  simulate  riluttanze  ad  accettare  i denari  regalatigli 
da’  mantovani,  li  prese  co’  guanti  « dicens  non  tangere  posse  ».  Tra  le 
prodezze  di  prete  Iacopino,  non  ricordò  l’aneddoto  che  costui, 

dum  sacrosancta  levabat 
corpora,  supra  figum  vidit  montasse  vilanum, 
unde  reclamabat:  — Sursus  diabolus  ivit  ; — 
parens  quod  Christum  sic  diceret  esse  diablum. 

Per  la  storia  locale  di  Mantova,  per  la  storia  del  costume  in  genere 
e per  la  biografia  del  poeta,  sono  molti  invece  i passi  della  Toscolana 
meritevoli  di  esser  segnalati.  Citerò,  o riferirò  per  intero,  i più  notevoli, 
dando  in  nota  le  postille  d’indole  non  glottologica. 

Lib.  ni,  l’elogio  d’isabella  d’ Este,  l’enumerazione  delle  famiglie 
mantovane  illustri  (Portioli,  i,  117-18). 

Lib.  vii,  la  digressione  sugli  ordini  religiosi  del  tempo.  La  Cipadense 
interrompe  la  digressione  al  verso:  « prò  quibus  ad  noslras  datur  mdul- 
gentia  culpas  ».  La  Toscolana  continua  con  un  bellissimo  squarcio  (odo- 
rante di  luteranesimo)  sulla  vendita  delle  indulgenze,  sui  miracoli,  ecc.: 

Qua  propter  crevit  devotio  tanta  virorum 
quod  non  capsiculas  nummis  implere  sed  arcas 
possent,  basilicam  nec  non  fabricare  gigantis 


3oo 


APPENDICE 


Christofori,  qui  non  aliorum  tempia  subintrat 
sanctorum,  testa  toccaret  namque  solarum. 

Oh  nimis  immensam  bonitatem  summa  regentis, 
qui  (modo  quod  inops  sit  qui  parit  ornile  metallum) 
quaeque  bagarottum  delet  commissa  per  unum. 

Non  tamen  id  fieri  credamus  propter  aquistum. 
sed  templum  pariter  fabricant  culpasque  remittunt. 
Praeterea  tantis  meritis  sua  tempia  redundant, 
ut  Christi  mater,  Virgo  regina  deorum 
illic  dignatur  miracula  prodere  tantum. 

Undique  nunc  gesiae  titulantur  sancta  Maria, 
quae  non  principibus,  quae  non  primatibus  unquam 
apparet,  reseratque  suos  dignata  nitores, 
at  solum  quae  pascit  oves,  quae  pascolat  ocas 
digna  fit  aetheream  muliercula  cernere  divani  (i) . 

Illico  turba  coit,  rem  postulat,  illa  recontat, 
indicat  atque  locum  radios  ubi  viderat  almos, 
per  quos  aurato  solio  matrona  sedebat. 

Credula  gens  credit  (malus  est  qui  credere  non  vult) 
obstupet  et  tabulam  depictam  ficcat  in  ulmo, 
quae  fuit  arbor  opes  contingere  lecta  supernas. 

Ipsa  tabella  tribus  describitur  illico  sanctis. 

Virgo  prius  mater  cherubini  desuper  alas 
pingitur  in  medium  parvo  dans  ubera  Christo, 
in  dextram  stat  fronte  minax  Antonius,  atque 
igne  suo  quicumque  sibi  vult  tollere  porcani 
brusat,  et  inde  nimis  pavefacta  gente  timetur. 

Ad  laevam  Rochus  giandussam  monstrat  apertam, 
is  quoniam  sanctus  pecudum  contagia  tollit. 

De  longis  veniunt  puerique  senesque  paèsis, 
indiavolati,  muti,  tortique,  vel  orbi. 

Fratres,  qui  praesunt  et  habent  ostendere  curam 

miraclum,  sudant,  nani  prò  pietate  laborant, 

vertice  nudato  vix  se  defendere  tanta 

gente  queunt,  clamant,  urtant,  faciuntque,  iubentque, 

incrosant  ad  colla  stolas,  cottisque  bianchis 

induti  offertam  capiunt  bis  terque  per  lioram, 

dumque  illam  brancant  oculos  ad  sidera  tollunt. 


(i)  Si  poeta  ironice  loquatur,  multa  inter  doctores  fit  disputatio. 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


301 


monstrantes  quod  non  dinari  propter  amorem 
offertam  capiunt,  Dominae  sed  propter  honorem. 
Nunquid  eis  nummis  pinguis  sibi  coena  paratur? 
Absit,  comprantur  cerae  ter  mille  figurae, 
testae,  humeri,  gambae,  vir  totus,  bosque,  cavallus. 
Tecta  covertantur,  muri,  pillastra.  columnae, 
corrazzis,  elmis,  statuis  pictisque  tabellis. 

Fit  rumor  vulgi,  semet  gens  undique  calcat, 
fit  marium  nec  non  mulierum  mixtio,  templi 
respectatur  honor,  molles  devotio  mentes 
cogit,  et  est  variae  stipatio  tanta  brigatae 
quod  perdunt  scufìas,  soveros,  bireta,  capellos, 
saepeque  perduntur  borsae,  vel  forte  taiantur. 

Non  tamen  in  tempio  fieri  nec  furta  nec  actus 
luxuriae  possent;  si  fratres  talia  scirent 
credo  quod  otfertas  sinerent  templumque  serarent, 
ne  domus  ipsa  Dei  fiat  spelunca  latronum. 

Non  sunt  Mottellae,  non  sunt  hi  denique  fratres. 
non  qui  larga  colunt  Benedicti  claustra  modesti, 
larga  quidem  fabricis  at  vitae  moribus  arcta. 

His  pater  almificus  dedit  urbes,  oppida,  villas, 

ac  latos  veluti  promunt  annalia  campos, 

ut  vivant  mundo,  quo  possint  vivere  coelo, 

quo  saturent  inopes,  quo  plurima  tempia  locentur, 

quove  peregrinos  iocundo  corde  receptent, 

non  quia  poltrones  pascant,  hominesque  dapocos, 

non  quia  furfantes,  pilafratres,  et  spadacinos, 

non  mangiaferros,  rofianos,  atque  bagassas, 

non  quia  cardineum  quis  cerchet  habere  capellum. 

Accedant  quos  sola  movet  devotio  cordis, 

illustres,  poveri,  mundani,  relligiosi, 

hi  vadunt  non  ad  pisces,  panemque  bufetum, 

immo  ad  divinos  cultus,  moresque  videndos. 

Accedant  stracchi  longo  tenuante  viazo, 

accedant  iterimi  membris  et  sensibus  aegri. 

Istis  complentur  canevae  tantummodo  vino, 
istis  sub  segetum  peso  granaria  languent. 

Est  tamen  in  vulgo  murmur,  livore  tabescunt 
quidam  cagnazzi  mordaces,  nomina  quorum 
subticeo  prò  nunc,  illos  desistere  credam, 


302 


APPENDICE 


sin  autem  Archilochi  f1)  iactabo  furentis  iambos, 
fata  novabuntur  veteris  fortasse  Lycambe. 

Est  formido  nefas  cum  fari  vera  timemus. 

Fallitur  interdum  nimis  indulgentia  patrum  (2 3), 
per  quam  texendi  fraudes  fiducia  crescit, 
unius  ob  culpam  cagnazzi  tota  canaia 
surrexit  diris  orbem  latratibus  implens, 
saepe  nocet  pietas,  nam  qui  pietate  medetur 
non  saldat  vulnus  nec  fracta  recopulat  ossa, 
saepe  lupo  dat  pastor  oves  torpendo  vorandas. 

Nec,  si  advertit  ovem  teneros  quae  amorbat  agnellos 
ubere  pestifero,  reliquo  succurrit  ovili. 

Quid  dicam  nosco,  multos  spes  irrita  fallit. 

Speramus  quandoque  faces  extinguier  ultro, 
parvulus  extiterit  cum  Troiae  incendia  torris. 

Succrescunt  faciles  spinae,  facilesque  secantur, 
donnitante  nemus  campus  fit  inutile  rastro, 
nimbus  et  interdum  modicus  tam  crescit  et  auget 
humorem,  segetes  quod  saeva  grandine  tollit. 

Parturient  mures,  nascetur  terribilis  mons  (3), 
vidimus  et  culices  vastos  aequasse  gigantes. 

Forsitan  obscurus  videor,  sapientia  patrum 
multa  fuit,  per  quam  mala  bestia  cessit  et  urbem 
incolit,  unde  cito  rediit  pax  pristina.  Dixi. 

Dixi  inquam,  quisnam  male  me  dixisse  probabit? 

Attamen  est  melius,  ecc.  (cfr.  lib.  Vili,  655). 

Nell’elenco  de’  frati  divoratori  della  vacca  di  Zambello  la  Toscolana 
ha  un  felicissimo  verso  (men  bene  rifuso,  nelle  due  ultime  redazioni, 
v.  695):  « est  deus  his  venter,  broda  lex,  ius  inde  vocatur  »,  con  la  glossa 
marginale:  « quare  broda  1 ius  ’ dicitur  latine  ». 

Libro  xiv,  la  descrizione  della  cucina  di  Giove  con  venti  « doctrinae  » 
d’arte  culinaria: 

Doctrina  prima  cosinandi 

Alter  formazzi  freschi  leviterque  gratati 
binas  accumulai  libras,  bissenaque  secum 


(1)  Archilocus  poeta  iambicis  suis  coégit  Lycambem  semet  suspendere. 

(2)  Aenigma. 

(3)  Contrariatur  sententiae  Horatii,  qui  dixit  : « Parturient  montes,  nascetur  ri- 
diculus  mus  ». 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


303 


ova  sbattuta  premit,  quae  vix  gallina  cacarat, 
finarumque  duas  specierum  praeparat  onzas, 
post  haec  zaffrani  mediani  lardique  recentis 
mensurat  libram,  largus  capit  ista  cadinus. 

Inde  duos  coctos  extra  caldare  capones 
eligit  et  polpas  divellit  ab  ossibus  omnes, 
ossa  govemantur  sed  cames  optime  pistat 
cum  petresemolo,  vel  menta,  vel  mazurana, 
donec  cum  variis  pistatio  morbida  rebus 
devenit,  atque  color  diversus  contrahit  unum. 

Ossa  dein  recipit,  quae  macco  volvit  in  ipso, 
dunque  radicella  porci  facit  arte  tomaclas, 
quas  aliquantillum  cum  lardo  frixat  aprino. 

Inde  bianchezzam  legit  ovi  (Mantua  chiaram 
hanc  vocat)  atque  crocum,  species,  sugumque  naranci. 
Omnia  cum  brodio  facit  ista  bulire  caponum, 
e quibus  et  capiunt  et  fundunt  ossa  saporem, 
quae  mox  ad  tavolam  mittuntur  supra  taéros 
et  delicatas  facit  hoc  brottamine  suppas. 


Doctrina  secunda 

Alter  semicoques  sguatarus  capit  octo  polastros, 
quos  dismembratos  pingui  bene  frixat  in  uncto, 
ast  ubi  cum  zuccar,  speciebus,  aquave  rosata 
et  modico  agresti  spolverizaverat  illos, 
tres  masinatarum  libras  piat  avolanarum, 
gingiberis  mediani  et  zuccar  quibus  addidit  onzam. 
Ista  parum  buliunt  modico  sociante  botiro, 
pollastrosque  fovet  secum  de  more  guacetti, 
qui  quoque  sic  possunt  condiri  corpore  sodo. 

Doctrina  tertia 

Alter  odoriferas  pistillo  smazzolat  herbas, 
formazzumque  simili  frescum  misturat  et  ova, 
pistumenque  facit  dulcem  iungendo  canellam, 
lacteque  manduleo  coitum  distemperat  istum, 
trans  pellem  deinceps  implet  carnemque  polastros, 
qui  calida  lixantur  aqua  buliente  lavezo, 
ipsa  finatantum  pistuinina  dura  fiantur, 


3°4 


APPENDICE 


postque  boimentum  speto  ficcantur  acuto 
et  iuxta  brasas  lardo  sguazzante  coquuntur. 

Doctrina  quarta 

Alter  cervellas  ubi  coxit  honeste  vedelli 
separat  ovorum  de  chiaris  rossola  tota, 
quae  cum  pignolis  passaque  incorporat  uva, 
postea  stamegnam  facit  haec  transire  per  unatn, 
inque  pignatellam  grasso  brottamine  plenam 
lixat  abelasium,  ne  vadant  cnncta  brodetto. 

Si  cupis  hanc  epulani  dulcem,  dat  zuccara  secum, 
si  garbain,  garbae  succimi  distillat  agrestis. 

Doctrina  quinta 

Alter  arostitum  fegatuni  cum  radicella 
de  speto  ducit  simili  ac  in  frusta  minuzzat, 
inque  lavezettum  cum  zuccar  aquaque  rosarum 
atque  naranzorum  musto  speciisque  guacettat. 

Doctrina  sexta 

Alter  adhuc  lixat  vel  sex  vel  octo  polastros, 
inque  duos  quartos  per  mezum  dividit  omnes, 
quos  teggetta  coquit  sleguati  comoda  lardi, 
post  haec  acetosum  vinum,  tollitque  marinas 
uvas,  agrestum  et  gialdum  grassedine  brodum, 
atque  remordacem  sgussat  spartitque  cipollam. 
boienta  consumit  aqua,  totamque  disasprat, 
quatti  simul  et  reliquas  res  in  mortaria  pistat. 

Mox  frixat  iunctis  speciis  pluraque  galanga, 
sic  et  acetoso  modicum  venit  esca  brodetto. 

Doctrina  septima 

Sed  pistinacas  alter  brovat,  inde  farinat 
ac  oleo  frixat,  sed  aqua  mox  dextriter  atque 
concoquit  agresto,  spetiis  et  gingere  iunctis. 

Doctrina  octava 

Alter  crispinos,  grassum  brottamen,  et  herbas 
summit  odoriferas,  lixat,  passatque  per  unam 
stamegnam,  redditque  foco,  quibus  addit  et  ovos 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


305 


optime  sbattutos  et  agresti  granula  crudi, 
uviculam  passam,  zaffranum,  ginger  acutum. 

Doctrina  nona 

Alter  lixatos  trat  de  caldare  capones, 
quos  parat  in  terrae  lato  cum  ventre  piattum, 
fundit  aquam  roseam,  inox  zuccar  abunde  tridatum, 
desuper  imponit  caricum  brasamine  testum, 
ista  cosinandi  pulcherrima  foggia  capones. 

Doctrina  decima 

Alter  poma  capit,  discorticat  intus  et  extra, 
mollit  aqua  rammique  scolat  cum  vase  forati, 
quae  mox  ut  brodio  rossis  quoque  mescolat  ovi, 
cumque  bonis  speciis  fìt  digna  manestra  Milano. 

Doctrina  undecima 

Alter  lampredas  toltas  de  fonte  comasco 
frixat,  et  inde  capit  mollamen  panis  adusti, 
manduleasque  nuces  moscatas,  ac  avelanas, 
gingiber  et  longum  peverum,  fortesque  garoflos, 
passiculas  uvas,  zaffranum,  denique  paulum 
de  gardainomo,  cinamomum  sive  canellam, 
omnia  cum  bianco  masinans  distemprat  aceto, 
lampredasque  super  prius  igne  boita  respergit. 

Doctrina  duodecima 

Alter  smenuzzat  ravas  in  mille  bocones, 
inde  boire  facit,  passatque  foramina  rammi, 
pistat  et  in  bronzum  lixat  cum  lacte  recenti, 
ova  sbatuta  quibus  zaffranum  zuccar  et  altras 
adiungit  speties,  per  quas  bona  quaeque  fiuntur. 

Doctrina  tertiadecima 

Alter  caprettum  crudum  taiando  minutum, 
desuper  agrestum  guazzat,  lardumque,  canellam, 
pastellumque  facit,  quem  postquam  coxerit  ova 
cum  brodio  vel  aqua  rosea  sbattuta  superdat. 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


20 


306 


APPENDICE 


Doctrina  quartadecima 

Alter  cervinam  cameni  coquit,  inde  strinatum 
cum  crusta  panem  in  forti  demergit  aceto, 
post  haec  formazzi  gratat  instar  quinque  cepollas, 
smenuzzat  cameni,  lardo  quam  rostit  in  albo, 
figatunique  suum  coctum  cum  pane  moiato 
mescolat  et  masinat,  nec  non  distemprat  aceto; 
mel  addit,  spetiesque  bonas,  traditque  boiendum, 
hancve  zelatiani  caldani  frigescere  lassat. 

Doctrina  quintadecima 

Alter  gambaricuni  mira  facit  arte  saporem, 
gambara  disgussat,  quibus  ante  cavaverat  ova, 
pistat  aquam,  stillans  colat  inde,  capitque  bonherbam 
rossolaque  ovorum,  panis  mollamen,  et  ista 
conterit,  agresto  quae  mollit,  aquaque  pusilla. 

Post  haec  acetosat  fortis  speciebus  et  ova 
quae  prius  abstulerat  guacettum  ficcat  in  ipsum. 

Doctrina  sextadecima 

Alter  mandulibus  flores  immiscet  aneti, 
gingiber  atque  nuces  muscatas,  zuccar  et  ista 
pistillo  masinat,  nec  acetum  spargere  cessat, 
supra  castronis  carnes  haec  optima  broda  est. 


Doctrina  decimaseptima 

Alter  at  anguillas  vel  tencas  maxime  grassas 
lixat  et  expolpat,  quas  in  mortaria  smiccat 
cum  petresemolo,  datilis,  uvaque  marina, 
dulcibus  et  speciis,  oleo,  tortamque  per  illos 
condit,  nulla  quibus  carnetn  mangiare  voluntas. 

Doctrina  decimoctava 

Alter  quin  etiam  fungos  in  frusta  minutos 
frLxat  aqua  et  lardo  fresco,  quos  inde  cavatos 
e pignatello  formazzuiti  miscet  et  ova, 
zaffranum,  species,  quibus  optima  torta  creatur. 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


307 


Doctrina  decimanona 

Alter  acerbosas  marrascas  absque  medullis 
pistatas  passat  stamegnam,  caseus  et  lac 
additur,  ova,  bonae  speeies  curri  zuccare  fino, 
tettaque  smiccatur  iuvenis  bene  coctae  vitellae, 
non  sparagnat  aquam  roseam  frescumque  botirum, 
torta  fit,  ovorum  chiarae  sint  crusta  dabassunr, 
at  super  effundit  pignolos  atque  canellam. 

Doctrina  ultima  de  nectare 

Sed  quid  ego  longis  parto  fastidia  verbis? 
lllìc  divinimi  facitur  solummodo  nectar. 

Multi  bugiardi  dicunt  hoc  esse  bevandam, 
id  nego,  sed  cibus  est  quo  morti  surgere  possent, 
Gambonique  coco,  sguataro  qui  praesidet  omni, 
hoc  datur  officium  componere  nectaris  escam. 

Gambo  caponazzos  largos  in  tergore,  gialdos, 
accipit  et  porci  panzam  prius  optime  coctam, 
ginger  et  integrum,  speeies,  frescumque  casettum, 
mox  petresemolum,  mentam,  calidosque  garoflos, 
postea  dismembrat  medicoctos  ante  capones, 
frixat  et  inspergit  speeies,  capit  inde  nosettas 
manduleas,  quas  non  tellus  sed  fecit  Olympus, 
his  quoque  frixat,  aquam  modicam,  iungendo  polastros. 
Dumque  id  fervet  apus,  medias  quas  diximus  ante 
assummit  speeies,  his  salvia,  mentaque  iuncta  est. 
Pistumem  fabricat,  tortellos  inde  refrictos 
inter  delecum,  quem  pezza  tenella  scolarat, 
spolvirìcatque  super  speties  dulces  et  acerbas, 
post  liaec  exossat  datiles,  et  gingere  volvit, 
cumque  sminuzzato  cinamomo,  cumque  garoflis, 
inde  locat  speties,  rafiolos,  ipsaque  cocta 
frusta  caponorum,  datiles,  uvamque  marinam, 
pignolos  mundos,  in  unam  cuncta  padellam, 
fecerat  in  fundo  crustam,  mediani  quoque  iungit, 
quas  super  apponit  praedictas  quasque  facendas, 
mox  aliam  crustam  super  addit  zuccare  plenam, 
torret  abelasium  testi  scaldante  coperto, 
atque  frequentcr  aquis  bagnatur  crusta  rosatis. 

Dicitur  hoc  nectar,  satis  est  narrasse  coquinam. 


3°8 


APPENDICE 


Libro  xx,  l’enumerazione  de’  musicisti  famosi  (cfr.  Sludi  folenghiani, 
p.  146): 

O ventura  bonis  felicia  seda  diebus, 
florida  monstrabit  cum  musica  sacra  Leonis 
sub  spe  pontificis  quantum  sit  grata  Tonanti. 

Nascere  phoebei  decus,  o Iosquine,  senatus, 
nascere  qui  primos  in  hac  arte  merebis  honores. 

O felix  Bido,  Carpentras,  Silvaque,  Broier, 
vosque  Leoninae  cantorum  squadra  capellae, 

Iosquini  quoniam  cantus  frifolabitis  illos, 

quos  Deus  auscultans  coelum  monstrabit  apertum. 

Missa  super  voces  musarum,  lassaque  far  mi, 
missa  super  sextum,  Fortunam,  missaque  musquae, 
missaque  de  Domina,  sine  nomine,  duxque  Ferarae. 
Partibus  in  senis  cantabitur  illa  Beata, 
huc  me  sidereo,  se  conge,  Preter,  et  illud 
compositum  Miserere  duca  rogitante  Ferarae. 

Nascere  phoebeae  laus  ergo  prima  cohortis, 
o Iosquine,  Deo  gratissime,  nascere  mundo 
compositure  diu,  quem  damet  musica  patrem. 

Magnus  adorabit  tua  tunc  vestigia  Brumel, 

Iannus  Motonus,  Petrus  de  Robore,  Festa 
Constans,  Iosquinus  qui  saepe  putabitur  esse, 
tuque  pater  Franchine  novas  componere  normas 
incipe  et  antiquas  remove  squallore  sepultas. 

Lib.  xxii,  l’ interrogatorio  di  Baldo  e compagni  dinanzi  a Culfora  (cfr. 
lib.  xxiv,  v.  144  sgg.): 

Culphora  contremuit  corpus  tam  grande  Fracassi. 
Interpellat  eum:  qui  sit,  quo  sanguine  natus. 

Fracassus  secum  rodens  in  corde  cathenam 
respondit  curvans  laccam  sermone  trementi  : 

— Nomine  Sturlonus  dicor,  sum  natus  ab  uno 
nomine  Burdacho  nato  de  stirpe  gigantum, 
qui  schazzare  Iovem  voluerunt  de  paradiso.  — 

Culphora  plus  tremuit  talem  sentendo  parolam. 

Postea  fatezzas  Baldi  vultumque  galantum 
mirabat,  latosque  humeros,  strictumque  fiancum. 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA  3<>9 

Cui  brancata  quasi  sub  rete  Cupidinis  inquit: 

— Tu  quoque  qui  sensum  te  prodis  habere  superbum 
da  prolem  nomenque  tuum  genus  atque  tuorum.  — 
Baldus  respondet:  — Calicuttus  nomine  dicor, 
natus  adulterio  inonachae  fratrisque  Stopini. 

Me  conceperunt  gesiae  devote  sub  ara, 
postea  Plutoni  de  me  fecere  sigillum. 

Sum  devotus  ei,  donavi  corpus  et  almam. 

Ergo  meum  regem  dominumque  catare  procazzo, 
me  mare,  me  tellus,  quanto  magis  astra  refudant. 

Si  non  esse  dei  poterò,  volo,  sumque  diabli.  — 

Has  desperati  stupuit  regina  parolas. 

Mox  qui  sint  alii  semper  magis  aspra  dimandat. 

Cingar  ait:  — Postquam  scire  optas,  o alta  Maèstas(i), 
qui  sumus  et  qualis  nostra  est  generatio,  dicam. 

Sum  scarpacinus,  scio  repezzare  zavattas. 

Sed  quia  disfaciunt  dates,  tavoleria,  cartae, 
ac  reliqui  ludi  poveros,  mea  cuncta  zugavi  : 
martellum,  gucchias,  lisnam,  sparamenta,  didalum, 
formas  et  secchiain,  spaghi  quoque  fila,  tacones, 
post  haec  ammisi  ludendo  sponte  cerebrum. 

Quapropter  stygias  eo  desperatus  ad  oras. 

Falchettus 

At  me  sub  muc  lech  fecit  Garaminga  Ribagam 
nec  bra  convaluit,  nec  bru,  nec  zonzia  moschae, 
hoc  aenigma  cupis  dissolvere?  funde  stranudum. 

Hircanus 

Sum  cui  tres  charites  coelo  deinisit  ab  alto 
Iuppiter,  ut  redeat  mea  patria  candida,  quae  nunc 
nigra  fuit,  turpis,  Cifautti  squallida  morbo  (1 2). 

Hippol 

Sum  qui  squarzo  lupos  cum  dentibus,  inque  menestram 
illorum  carnes  comedo  non  absque  cuchiaro. 


(1)  Maestas,  surripit  « i » causa  galantariae. 

(2)  Declarationein  horum  carminum  cras  dicam. 


APPENDICE 


310 


Liro 

Est  mihi  leno  domi  pater,  est  in  vista  noverca, 
est  uxor  meretrix,  bastardus  filius  unus. 

Vinmazzus 

Qui  sim  scit  eoelum,  quid  ero  scit  filius  Heli, 
qui  cum  furcinula  trat  carnes  extra  lavezzum. 

Boccalus 

Qui  sis  scit  eoelum?  quid  eris  scit  filius  Heli? 
deh  cancar  veniat  robbantibus  extra  lavezzum. 

Nuper  ego  vestras,  o Culfora  magna,  coquinas 
intraram  furtirn  invitatus  odore  camini. 

Dumque  ego  semilatens  stabam  post  limina  portae, 
ecce  virum  (magis  imo  bovem  volo  dicere)  grassum, 
inspicio  lecti  sub  cavezzale  latenter 
condere  testonem  coctum  cum  pelle  vedelli. 

Postea  gustigolis  boccalum  implere  busecchis, 
namque  suum  studium  nihil  est  nisi  pacchia,  brotamen. 

Culphora 

Numquid  es  ille  latro  quem  feci  nuper  asellum? 

Eya  cito,  famuli,  solitas  incendite  flammas,  ecc. 

Lib.  xxv,  le  fazioni  d’Italia  enumerate  oscuramente  da  Aletto,  nel  con 
gresso  delle  furie  infernali,  come  effetto  del  contrasto  tra  guelfi  e ghibellini 

His  tanta  Italiae  divisi  regna  superbae, 
his  magnas  urbes,  medias,  parvasque  prophano, 
his  castelluzzos,  villas,  paiaeque  casottos, 
his  toties  semet  Millanus  sanguine  foedat, 
his  Codros  lingit,  Neutisque  Papia  rebellat, 
his  formaiatur  sub  iure  Placentia  Ringhi, 
his  niveos  asmat  catanicula  Parma  Briossos, 
his  Regium  brillat,  frullat,  spellatque  Booton, 
his  rugulat  blesos  Modenae  sapientia  Pandros, 
his  me  pinguificat  grassis  Bologna  Coandris, 
his  tenet  armigeros  sub  adrantibus  Imola  fullos, 
his  male  consentit  iocunda  Faventia  Scochis, 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


3*1 


his  male  Furlivium  Candraghis  obtumet  uncis, 
his  Cesena  riat  proprios,  hilaratque  Leones, 
his  fumentatur  Vandris  Ravenna  bioncis, 
his  raro  possum  Yenetam  schancare  Leaenam, 
his  Patavos  (nec  me  distollit  Blusa)  relinquo, 
his  saltat,  guizzat,  sed  non  Yincentia  fambrit, 
his  Verona  tuines,  spleumas,  ac  ore  gliassis, 
his  gragnit,  sed  non  piscombrat  Brixia  Mellam, 
his  Bergamaschis  praesunt  Baricondia  surdis, 
his  quondam  Manto  fuerat  vicina  Cremonae, 
his  tamen  heu  ! cur  non  seducta  est  Mantua  nobis  ? 
his  tamen  heu!  cur  non  potui  violare  Cipadam? 

Lih.  xxv,  l’enumerazione  finale  de’ poeti  contemporanei: 

Sunt  quoque  (nescio  qui  sana  sine  mente  poétae) 
qui  partiales  patriae  propriique  tyranni 
complevere  libros  follis,  verisque  bosiis. 

Sed  quales  habeant  poenas  audite,  poétae, 
ut  quoque  vos  tantas  schivetis  fingere  frappas. 

Sunt  ibi  diaboli  numero  tres  mille  vel  ultra, 
iugiter  officium  facientes  herbolatorum. 

Quaeque  suo  proprio  subiecta  est  alma  diablo, 
qui  dum  complet  opus  stat  altam  supra  cadregam. 
Undique  dant  gridos,  veluti  gridare  solemus 
quum  dentem  nobis  guastum  barberius  extrat, 
nam  cum  lancettis,  uncinis  atque  tenais 
quisque  cavat  dentes  nunquamque  cavare  rafinat. 
Quottidie  quantas  vates  fecere  bosias, 
quottidie  tantos  opus  est  ammittere  dentes. 

Sed  quo  plus  streppant  illos,  plus  illico  nascunt. 
Inter  eos  igitur  Cingar  cognoverat  unum, 
nomine  Durantum'  qui  dum  cecinisse  Leandram 
se  iactat  doctis  sbeffatur  ubique  poètis. 

Ardimentum  habuit,  quamvis  magrissime  cantet, 
magnanimo  Orlando  praeponere  gesta  Rinaldi. 
Perque  gulam  mentit,  quod  sic  scripsisse  sbaiafìat 
Turpinum,  nec  opus  Turpini  viderat  unquam. 
Composuit  quondam  (quem  nolo  dicere  librum, 
sed  scartafazzum)  nomen  ponendo  Leandram, 


312 


APPENDICE 


cui  dignum  fecit  noster  Serraffus  honorem, 
namque  sigillatus  caera  fuit  ille  culina. 

Heu  quales  streppos  misero  dabat  ipse  diavol. 
Sgretolare  suas  audiebas  longe  ganassas. 

Cingar  compatiens  fecit  restare  diablum, 
Durantumque  rogat:  quare  sic  absque  rasone 
Orlandum  biasmat,  nimium  laudando  Rinaldum. 
Ille  sed  avulsis  prò  dentibus,  oreque  balbo 
respondet:  — Quia  iam  pacueunt  futa  ialdi  — U). 
Sic  ergo  quicumque  volunt  praeferre  Rinaldum 
Orlando  dicam:  quod  amant  hi  furta  Rinaldi. 
Namque  procul  dubio  fortissimus  ille  senator 
romanus,  Bravaeque  Comes  Orlandus  et  armis 
et  sensu  et  meritis  superasset  mille  Rinaldos. 

Non  tamen  alta  quidem  condemno  facta  Rinaldi. 
Ast  veri  auctores  Orlandum  praeposuerunt, 
ac  in  venturo  praeponent  tempore  vates, 
maxime  Boiardus,  dictusque  Maria  Matheus, 
plus  sentimento,  facili  quam  carmine,  dives. 
Surget  Alovisus  tuscus,  F'ranciscus  et  Orbus, 
magnus  Ariostus,  laus,  gloria,  palma  Ferarae, 
tempore  mancus  erit  Petrarcha,  carmine  sed  non. 
Inveterata  nocet  laus  nobis  saepe  modemis. 

Mons  quoque  Carmellus  Baptistae  versibus  altis 
iam  boat,  atque  novum  Manto  fecisse  Maronem 
gaudet,  nec  primo  praefert  tamen  illa  Maroni, 
namque  vetusta  nocet  laus  nobis  saepe  modemis. 
Splendet  in  altiloquo  Pontanus  carmine,  stellas 
dum  canit  et  septem  quos  ambit  signifer  orbes, 
dum  monet  agricolam  quo  purget  tempore  citros, 
non  tamen  aequatur  vati  quem  protulit  Andes, 
namque  vetusta  nocet  laus  nobis  saepe  modemis. 
Exiet  arcadicus  per  sdruzzola  metra  libellus 
Nazzari,  quo  prata,  greges,  armenta  capellas, 
pastoresque  canet,  silvas,  magalia,  nimphas. 
Christeidan  post  haec  cantabit  dignus  Homeri 
laudibus,  at  cedet  vati  quem  protulit  Andes, 


(i)  Responsio  Duranti  balbutientis.  Sic  enitn  dicere  voluit  : — Quoniam  placue- 
runt  furta  Rinaldi. 


SAGGIO  DI  VARIANTI  DELLA  TOSCOLANA 


313 


namque  vetusta  nocet  laus  nobis  saepe  modernis. 

Tu  quoque  magniloqui  sublime  poèma  Marnili 
non  eris  aequandum  vati  quem  protulit  Andes. 
Edidit  Artneniden  nec  qui  sub  veste  cuculli  (0, 
nec  Zacharias,  nec  multi  denique  vates 
aequivalent  nostro  vati  quem  protulit  Andes, 
namque  vetusta  nocet  laus  nobis  saepe  modernis. 
Materies  Asolana  gravis  veniet  quoque  Beinbi, 
metra  Thibaldaei,  Seraphini,  Cornaque  Zani, 

Modena  Pamphilico  de  Saxo  multa  cavabit 

quos  tamen  esse  pares  Danthi,  lepidoque  Petrarchae 

seda  negant,  nani  sola  datur  laus  magna  vetustis. 

Nec  Merlinus  ego,  laus,  gloria,  fama  Cipadae 
quamvis  fautrices  habui  Tognamque  Gosamque, 
quamvis  impievi  totum  macaronibus  orbem, 
quamvis  promerui  Baldi  cantare  bataias, 
non  tamen  altiloquis  Tiphi  Caroloque  futuris 
par  ero,  nec  dignus  sibi  descalzare  stivallos. 

Non  tamen  hanc  zuccam  potui  schifare  decentem, 
in  qua  me  tantos  opus  est  nunc  perdere  dentes, 
quantos  Roma  viros  nunc  obtinet  inclita  sanctos, 
relligiosorum  mores  quot  habentur  honesti, 
quotve  forum  iusta  doctores  lege  gubernant, 
quot  divas  habitat  matronas  integra  Pallas, 
denique  quot  sanctae  gentes  urbesque  Romagnae 
aut  Lombardiae,  Toscanae  aut  totius  orbis. 


(i)|_Raphaél. 


IV 


LESSICO 


N.B.  Questo  Lessico  è basato  sui  dizionari:  mantovano  dell 'Arri  vabene  e del 
Cherubini,  bresciano  del  Melchiori  e del  Rosa,  bergamasco  del  Tiraboschi,  milanese 
del  Cherubini,  padovano-veneziano  del  Patriarchi,  parmigiano  del  Peschieri,  ve- 
neziano del  Boerio;  sugli  studi  del  D’Arco,  del  Cian  e del  Salvioni  intorno  al 
dialetto  mantovano;  sul  glossario  del  Terranza:  ma  sopratutto  sulle  note  marginali 
della  Toscolana,  che  costituiscono  l’ interpetrazione  autentica  dell’autore  ne' casi 
più  dubbi. 

Queste  glosse  ho  testualmente  riferite  nel  loro  bizzarro  latino,  e il  lettore  le 
riconoscerà  facilmente  fra  quelle  che  io  do  in  italiano.  Desideroso  che  il  Folengo 
non  presenti  difficoltà  alla  lettura,  ho  abbondato  nel  lessico,  inserendo  non  solo  tutte  le 
voci  dialettali,  ma  anche  quelle  locuzioni  di  squisita  latinità  che  potrebbero  render 
necessaria  la  consultazione  di  un  vocabolario  a chi  non  sia  fresco  di  studi  classici. 


abdccus  — àbaco 

abarrare  — barare,  ingannare,  tra- 
dire 

abdila  (Per)  — per  luoghi  nascosti 
abelasium  — a bell’agio 
abotinare  — far  bottino 
abrasare  — farsi  di  bragia 
abrasatus  — rovente 
abscentus  — assente 
acasatn  (esse)  — star  attento,  star  in 
cervello 

acascare  — succedere 
accattare  — trovare 
acconzus  Ornale)  — malconcio 
acoiare  — « idem  est  quod  osello, 
abarro,  atrapolare  » 
addasium  — adagio 
adunca  — dunque 
afogare  — infuocare 
agabbare  e aggabbare  — gabbare 
agaso — asinaio,  mulattiere 
aggerare  — accumulare 
aggriffare  — acciuffare 
aghiazzare  — agghiacciare 
agiadiatum — « dicimus  qui  niinio 
dolore  plorare  nequit  » 
agnusdeos  (facere)  — « est  retro 
aspicere,  sicut  Agnus  dei  depin- 
gitur  » 


agresto — sugo  d’uva  acerba 
agre  zar  e — molestare,  spingere 
aguaitus  — agguato,  insidia 
aiada  — agliata:  aglio  e prezzemolo 
triturati  insieme  per  condir  vi- 
vande 

aieronus  — airone,  uccello  acqua- 
tico 

aìiim  — aglio 

albi  — « est  vas  sordidissimus  in  quo 
porcelli  saginantur»,  truogolo 
Alcorano  — Corano  di  Maometto 
alebarderus  — alabardiere 
allatus  — portato 

alorzam  (ire)  — andar  a orza,  a 
male 

Alovisus  tuscus  — il  Pulci 
alo  zar  e — alloggiare 
aiphatar  — c argentum  vivum  » 
alpherus  — alfiere 
altandem  — « denique  » 
altanus  — alto 
alioriare  — aiutare 
altorium  — aiuto 
altidel  — storta  d’alchimista 
amachiare  — « latere  in  machione  » , 
nascondersi  in  una  selva 
ambassata  — ambasciata 
amblantem  — ambiatura  [«  franzo- 


313 


APPENDICE 


siter  » ha  l’annotazione  margi- 
nale della  T.]. 
ambracanum  — ambracane 
an  an  — « familiariter  pronuntiatur 
quando  aliquem  ex  improviso 
cemimus  amicum  » 
c indagando  — * saepe  eitndo  » 
anedrottus  — anitrino 
anela  ri  — scappare 
anetus  — finocchio 
angonaia  — inguinaglia,  v.  caca- 
sangui 

an  ha  ay  tnen  — « Zucconus,  grama- 
ticus  hebreus,  haec  verba  pienis- 
sime interpretavit  » 
anna  (fiva)  — greco,  ciascuna:  ter- 
mine usato  ancor  oggi,  quando 
parecchi  medicamenti  entrano 
nella  stessa  dose 

antrattum  — di  botto:  oppure,  ma 
« raro  invenitur,  significat  pari- 
ter  » 

aposta  — « ad  tuuin  comandum,  ali- 
ter  significat  sponte;  unde  Go- 
dianus:  Pyramus  et  Tisbe  se  se 
scanavit  aposta» 
apostare  — poggiare 
appi z zar  e — accendere 
aprinus  { lardus ) — grasso  di  cin- 
ghiale 

acquanampha  — acqua  nanfa  o di 
fior  d’aranci 
aqua  scaldata  — lacrime 
aquaius  — adacquato 
Arae. — dicevansi  nell’antico  lin- 
guaggio latino  quegli  isolotti  che 
sono  nelle  vicinanze  della  costa 
d’Aflrica 

arancare  — « trottare,  properare; 
spadaio  e gladio  arancare  », 
sguainarla 

arascare  — espettorare 
arcare  — inarcare 
archibuse  ria  — il  complesso  degli 
archibugieri 


archibusum  — archibugio 
arena  — « postribulum  » 
arengus — lizza  o campo  chiuso  per 
giostre 

arentuni  — vicino,  « prope  » 
ari  sgare  — osare:  « arisgat  prò  au- 
det.Sic  Homerus:  Adversis  nun- 
quain  rebus  arisgat  Ulisses  » 
arisgum  — « periculum  » 
a rista  — spiga 

arizzare  caputo s — rizzare  (i  ca- 
pelli) 

Arlotti  {ponte) — Ponte  Arlotto  tut- 
tora esistente  a Mantova 
armus  — braccio 
arogna  — rogna 
arzones  — arcioni 
asbaccum  — « abundanter  et  super- 
flue » 

Ascensa  — la  Madonna  Assunta 
ascorlus  — accorto 
asnus  — asino 

asogare  — « est  cum  auxilio  soghae 
callare  » (v.  soga) 
aspergine  — aspersorio 
asperti  — « rustice  »,  per  esperti 
asinaster  — * cavalcans  asinum  » 
asprezare  — esser  irto,  aspro 
assare  — friggere 
assentare  — sedersi 
assolvestus  — assolto 
assomiare  — somigliare 
atalach  — « idest  sai  » 
ateso  — € prò  attento  » 
atezare  — atteggiare 
atezatrix  {gens) — saltimbanca,  chi 
fa  giochi  di  destrezza  o di  forza 
atlrigare  — fermarsi 
avancius  — avanzato,  « superfluus  » 
avantare  — esaltare,  vantare 
avantezatus  — avvantaggiato,  mi- 
gliorato 

avolana  — avellana,  nocciola 
avolium  — « prò  ebore  positum  » 
avorio 


LESSICO 


319 


ay  ay  — « arabicura,  est  vox  quae 
fit  ad  expellendos  milvos  » 
azalum  — acciaio 
az zaffar e — (v.  zaffare) 

bachettae  ( signores ) — signori  che 
comandano  a bacchetta 
bachioccare  — il  sonar  della  cam- 
pana; « prò  castronare  aliquando 
ponimus  » 

bachioccus  — battaglio 
bachiochcries  — sciocchezza 
baciochus  — sciocco 
badarti  (stare  ad)  — « ociositer  »,  in- 
dugiare 

badare  — indugiar  neghittosi 
badilus  — « est  penna  villani,  sicut 
remus  est  penna  navaroli  » 
daga  — otre 
bagaium  — bagaglio 
baganaius  — (v.  patarinus) 
bagarotlus — « et  dovina  sunt  num- 
mi viles  » 

bagarus  — mezzo  baiocco  bolognese 
bagassa  — bagascia 
bagatella  — uomo  leggero 
bagateUare  — far  giochi  di  presti- 
gio 

bagatinus  — moneta  veneta,  «genus 
nummi  vilissimi  » 
bagordus — « ut  ait  Quintilianus,  est 
illa  tumultuizatio  quae  fit  gio- 
strando »;  ed  anche  il  luogo  do- 
ve si  armeggiava  e giostrava 
baiaffare  — (v.  sbaiaffare) 
baiana  — baggianata 
baiare  — abbaiare,  sbraitare 
baila  — balia 
baiulare  — portare 
balanza  — bilancia 
balanzare  — bilanciare 
baletta  — pallottola 
balordimentus  — intontimento 
balotia  — patla 


balottatio  — votazione,  squittinio 
baltegare  — (v.  transbaltigare) 
baltresca  — bertesca,  impalcatura 
balzus  — « et  balzamen  est  equi  sal- 
tus  » 

banderalus  — portastendardo 
bandisonis  — imbandigione 
barba  — zio,  « cium  » 
barbachieppus  — barbacheppo,  uo- 
mo dappoco  e ridicolo 
barbaiare  — abbarbagliare 
barbassorus  — barbassoro 
barbazannus  — barbagianni 
barbazza  — barbaccia 
bar  ber  us  — barbiere 
barbottare  — borbottare 
barbozzus  — mento 
barca  — « vox  quam  gondolantes 
per  Venetiam  proferunt  causa 
se  vitandi  » 

Bardella  — «est  apud  Padum  » (vil- 
la in  quel  di  S.  Benedetto-Po) 
baricoli  e baricocoli  — testicoli 
Bariletta  — Gabriele  da  Barletta, 
celebre  predicatore 
barillus  — dicevasi  « barile  » una 
moneta,  detta  poi  « giulio  »,  che 
si  pagava  per  ogni  barile  di  vino 
introdotto  in  città 
barisellus  — bargello:  « inter  cava- 
lerum  et  barisellum  nihil  distare 
tnagister  Cornacchia  dixit,  tamen 
Fasanellus  contradicit  » 
baronia  Francar  — mal  francese 
barozzus  — biroccio,  carro 
barrili  a — barile 

barro  e baro  — « paladinus,  guer- 
rerus,  heros,  barro,  idem  a Quin- 
tiliano reputantur  » 

Bartola  — Bartolo  da  Sassoferrato 
bar  za — nave  (dall’inglese  «barge») 
basalicoiurn  — « herba  de  qua  gi- 
gnitur  scorpio  »,  basilico 
basare  — baciare 


320 


APPENDICE 


basarottus  — baciozzo 
basecchia — basilico  (pianta  odorosa) 
basta  — vasi  di  legno  su  cui  si  mon- 
dano riso,  legumi  (tafferia) 
basiliscus  — bombarda  di  grossa  por- 
tata 

basiotus  — conca,  catino,  piatto 
grande  concavo 
bassa  re  — abbassare 
bastardus  — nel  senso  di  scaltro: 
« non  quod  esset  bastardus  Cin- 
gar,  sed  quia  bastardi  sunt  ma- 
iori  ex  parte  accorti  » 
bataia  — il  corpo  centrale  destinato 
a sostenere  il  maggior  urto  della 
mischia 

bataium  — battaglio  (v.  batoclum) 
batoclum  — * prò  batoculo,  instru- 
mentum ferreum  quo  percutiun- 
tur  fores» 

bautus  — « genus  elmi  » 
bavalus  e baviger  — « gerens  ba- 
vam  » , che  ha  la  bocca  bavosa 
per  rabbia 
bavèrus  — bavarese 
bebeum  — « vox  ovina  » 
becarus  — beccaio 
becca  — « est  banda  doctorum, 
quam  ferunt  in  humeris  » 
beccazzus  — cornutaccio 
beccum  (in)  — « in  praesentiam  » 
beccus  — montone 
becherus  — bicchiere 
begattus  — baco  da  seta 
Berghem  — Bergamo 
bertezare  — beffare 
bertinus  — bigio 
bertuzza  — scimmia 
besazza  — bisaccia 
beverare  — abbeverare 
beverazzum  — mancia 
bezzus  — denaro 

bianoreus  — mantovano  (da  Bia- 
nore,  fondatore  della  città) 


biassare  — biascicare,  masticare, 
mordere 
biava  — biada 
bibones  — beoni 
bibum  — bevanda 

bighignolus  — « est  illud  rostrum 
per  quod  lambiccantur  herbae  » 
bigolus  — « est  umbilicus  » 
bigunzus  — bigoncio 
bilzare  — (v.  sbilzare ) sprizzar  fuo- 
ri con  violenza 
bindamen  — benda 
biolca — « mantuanice;  tornitura  ro- 
magnice,  pious  bressanice,  moza 
ferariace  »:  bubulca,  misura  li- 
neare dei  terreni,  mq.  3138.60 
biolcus  — bifolco 

birlo  — « intelligentia  » « mentem 
cavare  de  birlo  »,  tirar  giù  di 
senno 

biscurare  — « oblivisci  » 
bisellus  — « genus  leguminis  quem 
graeci  vocant  roveiam  vel  ro- 
vionem  »,  piselli 

bisellus  — bigello,  panno  grossola- 
no villanesco 
bissa  — biscia 
bissolus  — vasetto 
bissonis  — biscione 
bislottes  — traci 

blabla,  chiz.felchena,  gozca — « lin- 
gua calmaca,  quae  interpretatur: 
vade,  nec  meum  praepedias 
iter»:  va’,  né  intralciare  il  mio 
cammino 

blanchezans  — biancheggiante 
blanchiludo  — candidezza 
blastemare  — bestemmiare 
blottus  — nudo,  semplice 
boaxare  — rintronare,  rimbombare 
boazza  — sterco  di  bue 
boazzare  — insudiciare  (applicato 
a’  buoi) 

boazzus  — bove  ingrassato,  buaccio 


LESSICO 


321 


bocalus  — bocale;  « non  dico  boca- 
los»,  non  dico  fandonie 
bocazza  — boccaccia 
boccare  — * quasi  bucca  sorbere: 

alii  dicunt  dentegare  » 
bodaravi  — barbabietola 
bodega  — c vas  alchimiae  » 
boètia  — (v.  boa  zza) 
bofare — ronfare,  soffiare 
boffamen  — soffio 
boffare  — sbuffare 
bo/onus  — buffone 
boghae  — ceppi,  « genus  laquei  fer- 
rei, quo  pedes  incatenantur  » 
bognonus  — bubbone,  patema  d’a- 
nimo 

boientare  — sboglientare,  sparger 
sopra  acqua  bollente 
boimentus  — calore 
boire  — bollire 
boitus  — bollito 
botare  — bollare,  battere 
boletta  — « a bulla  derivatur  bolet- 
ta  quae  dupliciter  sigillatur  » 
bolsare  — tossire 
bolza  — fucile 

bolzoniger  — « gerens  bolzones, 
idest  sagittas  » 
bombarderà  — cannone 
bombasina  — tela  bambagina 
bombasum  — « bombicem  » 
Bonaquecorsi  — Bonacolsi 
bonavita  — (v.  itichinus) 
bonazzare  — rabbonire 
borasca  — burrasca 
B or  aso  — « Borea  » 
bordelliacus  — roba  e costumi  da 
postribolo 

borella  — pallottoletta  adoperata 
per  un  gioco  infantile:  « ludus 
borellarum  Mantuae  repertus». 
Metaforicamente  per  testa 
borghesanus  — borghigiano 
boriolus  — « colericus  » 


boronus  — tappo,  turacciolo  infe- 
riore delle  botti 
borra  — vento  furioso 
borrire  — saltare,  correre  addosso 
come  cane  che  scova  la  preda 
borsettae  — ingredienti  per  il  ser- 
vizi ale 

Borsus  — duca  di  Ferrara 
bosardus  — bugiardo 
boschicolae  — * habitantes  boscos  » 
bosia  — bugia:  « nota  quod  Cingar 
non  mentitur,  sed  differt  inter 
bosiam  et  barreriam  » 
botazzus  — barilotto:  metaforica- 
mente gobba 

botecchia  — < prò  parvo  botazzo  » 
bolonus  — « metaphorice  prò  mor- 
su  »,  allusione  frizzante 
botrus  — grappolo 
bottilius  — il  bouteillon  francese, 
briacone 

botyrum  — burro 
boza  — boccia 

bozzola  — « vas  ligneum  » misura 
pel  latte 

brachetta  — piccolo  bracco 
bragalia  — « magalia,  mapalia  plu- 
raliter  solum  reperiuntur  »,  bra- 
che 

bragas  ( trare  via)  — « proverbium 
desperantis  est  » 
braghessae  — brache 
brancare  — afferrare,  capire 
brasa  — bragia 

brasatus  — ardente  come  bragia 
brasidus  — acceso 
brasilius  — legno  di  cui  si  servono 
i tintori  per  tingere  i panni  di 
rosso 

brasilius  — arginello  fatto  per  im- 
pedire il  trabocco  delle  acque 
nelle  piene 

brasola  — braciuola:  calze  brasola, 
calze  aperte  o « schiappate  » 


T.  Folengo,  Le  maccheronee,  II. 


21 


322 


APPENDICE 


braura  — audacia 
bravara  — braveria,  millanteria 
braviarium  — breviario,  storpia- 
tura rusticana 

bravosus  — arrogante.  « Proprius 
actus  giotonis  est  verbis  bravo- 
sis  gentem  convenire,  quo  cre- 
ditum  fidei  detur  » 
brazzus  — braccio 
bre,  bre  — esclamazione  albanese: 
su,  via 

Rreda  medii  — Breda  di  mezzo,  con- 
trada tuttora  esistente  a Mantova 
brena  — briglia:  « brena  molini  », 
paratoia 

Brenta — « chaldaice,  zerla  hebraice, 
mastellus  arabice,  soium  latine  » 
B ressa  — Brescia 
bressanus  — bresciano 
bretarolus  — (v.  brettarus) 
bretinus  — (v.  bertinus) 
breionare  — « Dare  bertain  est  de- 
ridere. Bretonare  est  more  bre- 
toni tosare,  bretoni  namque  po- 
puli  sicut  etiam  francesi  cavia- 
tas  circum  tosatas  ferunt.  Inde 
tosare  et  bretonare  prò  sbefìare 
usurpantur  » 

bretta  — berretta;  * bretta  scarlat- 
ta »,  cappello  cardinalizio 
brettarus  e bretarolus  — berrettaio 
bria  — briglia:  « brena  et  bria  sunt 
rena  cavallorum,  poetae  abutun- 
tur  habenis  » 
briagare  — ubbriacare 
bricola  — luogo  selvaggio  e scosceso 
brigada  e brigala  — « nota,  ut  ait 
Servius,  quod  gens  difert  a bri- 
gata, nam  gens  intelligitur  de 
maribus  et  feminis  simul:  bri- 
gata vero  tantum  de  masculis, 
quasi  gens  bragata,  quae  portai 
bragas.  ‘ A ’ in  ‘ i ’ vertitur:  testa- 
tur  etiam  Diodorus  » 


brigatae  — persone 
br ilare  — « nimia  aviditate  cupere  » 
brindes  — brindisi 
brio  ss  us  — briglia  grande  (donde 
il  nome  dato  al  notaio  imbro- 
glione Briosso) 

Brisighelli  — soldati  romagnoli  di 
ventura 

brocherum  — brocchiere 
brodeccus  e brodicus  — c bressa- 
nice,  brodicus  mantuatiice,  fedus 
latine,  malnettus  vulgariter  » 
brodetto  — « Ne  vadant  cuncta  bro- 
detto, proverbium est  »,  significa 
andare  a male 
brodicus  — (v.  brodeccus ) 
brodium  — brodo 
broè'ttum  — brodetto 
brofolae  — vescichette  che  si  for- 
mano sulla  pelle  per  cause  mor- 
bose 

brogna  — prugna,  bussa 
brolo  — frutteto,  pomerio 
bronza  — bragia 
brottalia  — brodaglia 
broltamen  — unto 
brovare  — bollire,  scottare 
bruis  — brodo 

brusamina  — « calorem  excessivum . 
Columella:  Ponite  frescadas  ne 
sol  brusamine  laedat  » 
brusare  — bruciare 
brusefactus  — cotto  (d’amore) 
brusor  — ardore 

bubae  — « latine,  upupae:  avis  est  » 
bubinus  — (v.  ubinus) 
bu/aliacius  — bufalaccio 
bufare  — sbuffare 
bufeltus  — « idest  alapa  » 

— {panis)  — pane  fine  e spugnoso 
bugada  — bucato 

bugaferrum  ( ad)  — * affatim  » ab- 
bondantemente 

bugno  — piccolo  ma  profondo  sta- 
gno 


LESSICO 


323 


hulbar  — carpa  (pesce) 

Burbassus  o Barbassus  — paesello 
del  Mantovano,  attiguo  alla  città 
burina  — « vas  vitreum  » 
burlare  — spingere  (v.  sburlare) 
busa  metallo.  — « prò  artelaria  po- 
sita  sunt  » 

busamen  aparttm  — sedere  (il  buco 
delle  api) 
busa  re  — bucare 
busca  — festuca 
busecchae  — budelle 
busolum  — piccolo  buco 
bussones  — bussoni,  antico  strumen- 
to musicale 
busum  — buco 
butta  — botte 

buttae  — « mensura  navium  » 

cacabus  — paiuolo,  la  veggio 
cacasanguis  (commestibile)  — * ve- 
roniace,  beroldus  mantuanice, 
zamborgninus  bressanice,  san- 
guanazzus  comuniter  » 

— (bestemmia  o malattia)  — « ango- 
naia,  giandussa,  codesella,  sunt 
rusticorum  blasphemiae  » 
cadeleltus  — cataletto 
cadetta  — catena 
cadenare  — incatenare 
cadenazzus  — catenaccio 
cadinus  — catino 
cadrega  — sedia,  cattedra 
cadus  — caratello 
cagacimbli  — « cavacimbali  » 
cagalocchius — (v.  cacasanguis  be- 
stemmia) 

caganiellis  e caganiellus  — il  re 
de’  pulci,  cosi  detto  dal  cane,  che 
è ricco  ospite  di  pulci 
cagarola  — « per  timorem  provo- 
cata, interdum  prò  ipso  timore 
accipitur.  linde  Avicenna:  inor- 
tis  ab  infirmo  debet  cagarola 
vetari  » 


cagiada  — giuncata,  latte  rappreso 
cagna zzus  — cagnaccio:  «facere  ca- 
gnazzum»,  far  il  bravaccio 
cagnezatus  — irritato  come  cane 
cagnones  — cannoni 
cagola  — escremento,  detrito 
calamare — calamaio,  lividura 
calai  hus  — canestro 
calca  — c angusta  caterv  a est  » 
calcatim  — in  calca 
calcinelli  — sorta  di  nicchio 
cale ff are  — beffare 
calzina  — calcina 
calzus  — calcio 
cambrossen  — ligustro 
corninola  — « maxima  camera,  qua 
possit  caminari,  vel  carainata 
quia  secundum  Vetruvium  plu- 
res  habet  caminos  » 
camisa  — camicia 
camora  — gamurra,  gonna 
camozza  — « animai  velocissi- 
mum  » 

campanellos  audire (diCingare  per 
cosso)  — « non  quod  audisset, 
veruni  sonantibus  orecchis  audi- 
re videbatur  » 

canalem  {per  utrumque)  — « ante 
et  retro  » 

cattaruzzum  — « bestiae,  iugulum 
hominis  » , strozza 
cancar  — e modus  loquendi  rusti 
ce  hoc  vocabulum  poscit  »,  can- 
chero ! 

cancar  — cardine 
cancri  — cancelli 
candelerus  — candeliere 
canegiare  — assalire  come  cani, 
accanare 

canella  — bastone  (piccola  canna); 
matterello 

canellus  — canna  da  palude,  can- 
neto 

caneva  — cantina 


324 


APPENDICE 


canevarus  — canapaio 
Canevazzus  — « latine,  castigalatro 
macaronice,  ex  ipso  nani  fiunt 
soghetti,  quibus  ladri  castigan- 
tur  » 

canevus  — canapo 
canones — « instrumenta  lignea,  qui- 
bus filum  disvolvitur  » 
cantarellae  — « mantuanice  pam- 
pognae  dicuntur»,  maggiolini 
cantarum  — orinale,  càntero 
cantiribus  (e  scala  in  c.  ire)  — 
* proverbium  cum  quis  vacillan- 
do loquitur  et  confuse  » 
cantonem  (dare)  — « vel  piantare, 
metaphorice  significat  aliquem 
fastidiosum  tergiversando  dimit- 
tere  » 

cantonus  — « canto,  parte,  hinc  de- 
rivat  cantonus  » 

canzantus  — cangiante:  stoffa  che 
veduta  sotto  diversi  angoli  si 
mostra  diversamente  colorita 
caodesi  — capi  del  Consiglio  dei 
Dieci  a Venezia 

capelazzi  — « mantuanice  dicuntur 
viles  et  codardi  » 
capellazzus  — bravaccio 
capelletti  — albanesi  assoldati  dalla 
repubblica  veneta,  militi  a ca- 
vallo 

capetta  e capinus  — piccola  cappa 
capisteria  (plur.)  — ilTerranza  spie- 
ga: * quod  rerum  cuiuscumque 
capiti  affigitur  » , pomello 
cafntanius  — capitano 
cappa  — conchiglia 
cappare  — incappare,  imbattersi 
cappatus  (male) — malcapitato 
capsa  — cassa  da  morto 
capuzzare  — inciampare,  e metafo- 
ricamente errare 
capuzzus  — cappuccio 
caracca  — grossa  nave  di  lungo 
corso 


carbasa  - le  vele  della  nave 
carbones  — carbonchio 
carcassus  — « ossamen  » 
cardineus  — cardinalizio 
Careltarum  claustra  — monastero 
di  San  Giovanni  delle  Carrette  a 
Mantova 

caretlonus  — carrettone 
careza  — « et  carezza  differunt, 
nam  carezza  est  recoligentia, 
careza  est  herba»:  palustre,  ca- 
rice 

carina  — nave 

carnerum  — carniere:  carneria 
portare,  o tollera,  scampare, 
darsela  a gambe;  trare  via  car- 
nerum, darsi  disperato 
carognare  — puzzare  come  caro- 
gna 

carolentus  — tarlato 
caroles  — « sunt  verrnes  rodentes 
lignum  » 

carrarus  — caratello,  botte  lunga 
e stretta 

carrobium  — quadrivio,  piazzale  di- 
nanzi alla  chiesa;  il  F.  annota 
anche:  « trivium  » 
cartellum  (dare)  — mandare  la  sfida 
casalengus  — « domesticus  » 
casazza  — casaccia 
casettum  — « formazzum  parvum  » 
casia  — cassia 

casoncelli  — « tortelli  graece,  cason- 
celli  latine,  rafiol  hebraice  » 
casone  — cagione 

casotti — «in quibus  uruntur  stryae » 
Castelluzzus  — Castellucchio,  paese 
mantovano 
castiga  — pena 

castronare  — uccellare,  beffare 
caslronazzus  — gocciolone 
castrones  aequoris  — cavalloni  del 
mare 

casum  ( menazzare ) — minacciar  di 
cadere 


LESSICO 


325 


casuzza  — casipola 
catare  — « saepius  accipitur  prò  pa- 
rere, ut:  Uxor  mea  catavit  filium 
maschium  » 

— trovare 

catatio  — ritrovamento 
catervazza  — grossa  schiera 
cativeria  — cpro  astutia  usurpatur, 
nani,  teste  Plinio,  est  proprietas 
barreriae  » 

catriiiae  — quattrini:  « catrinas  pia- 
montense  dixit  » 
cattare  — questuare,  accattare 
cantata  — cavoiata,  zuppa  di  cavoli 
cavafossator  — cavafossi 
cavagnum  — « sporta  » , « corba  » se- 
condo la  Toscolana:  meglio,  ca- 
nestro 

cavalerus  — (v.  òarisel/us):  questi 
era  il  custode  delle  carceri 
cavallaster  — a cavallo 
cavare  de  pane  — « est  proverbi um 
usitatum  prò  erripere  vitam  ali- 
cui  » 

cavecchia  — caviglia 
cavecchius  — cavicchio,  piuolo 
cavedagna  — ciglione  de’  campi 
cavei  — capelli 

cavester,  cavestretlus  — biricchino 
« contra  Vallam,  qui  ponit  inter 
giotonem,  ribaldum  et  cavestrum 
nil  differre  » 

cavezzus  — « genus  mensurae, 
constansf  ut  penso,  tribus  ex 
cubitis  » 

— * prò  colaro  circa  gulam  ponitur  » 
caviata  — capigliatura 

cazza  — caccia:  nel  gioco  della  pal- 
la, il  luogo  dove  il  pallone  o la 
palla  si  ferma 
cazza/rustus  — fromba 
cazzare  — cacciare 
cazzator  — cacciatore 
cechinus  e cichinus  — zecchino 


cedivit  — « parum  defuit  » 
cegnare  — ammiccare 
celeta  — piccola  cella 
celiatila  (ree  te:  Ce  Italica)  — paese 
bresciano  celebre  pel  suo  vino 
a’  tempi  del  F. 
ceratanus  — cerretano 
cerchitare  — frequentativo  di  cer- 
care 

ceresa  — ciliegia,  botta,  percossa 
Ceresi  ( vasa ) — il  vaso  di  Cerese 
presso  Mantova 

— (porta)  Porta  Cerese:  denomina- 
zione tuttora  esistente  a Mantova 
cermisone  — pazzo 
cermisonem  (r ampere)  — rompersi 
il  capo 

cerudellos  — * cincinnos  » , riccioli 
cervicosus  — testardo 
cesendilo  — lampadina  accesa  da- 
vanti a immagini  sacre 
ceserchia  — cicerchia 
cetta  — accetta 

chetus  — « fiorentine  dicitur  quie- 
tus  » 

chiaberlare  — « chiachiarare,  prò 
nugari  » 

chiapinus  — diavoletto,  da  chiappi- 
no, che  acciuffa  (anche  birro) 
chiappa  (piatellì)  — coccio  di  piat- 
tino 

chiapputa  dare  — dar  di  piglio 
Chiari  bos  — i buoi  di  Chiari  (pres- 
so Brescia)  erano  grassissimi 
chiera  — « est  illa  superfìcies  vultus 
qua  laetus  aut  tristis  animus 
palesatur.  Homerus  : Monstrat 
alegrezzain  cordis  sua  chiera 
galanta  » 

chiloiurn  — « bergamaschiter  prò 
hic  » 

chilunga  — « bergamaschi  dicunt 
prò  ibi  » 

chinum  facet  e — far  inchini 


326 


APPENDICE 


chioccare  — percuotere,  battere;  in- 
transitivo, scrosciare 
chioccatus  (sost.)  — l’atto  del  battere 
chioppa  — coppia 
chiozottus  — chioggiotto 
chiozza  — chioccia:  le  gallinelle,  le 
Pleiadi 

chitarinus — «habet  novem  cordas, 
teste  Boetio,  leuttus  undecim  » 
chiucchia  — ciuca,  asinella 
Chiusa  — « locus  angustus  Mintii  » 
(a  Governolo) 

Chyni  (arce)  — Rocca  di  cane 
cicigare  — « vox  cicadae  vel  ciga- 
lae  » o anche  « stigare  canes 
quia  facimus  ci  ci  » o anche 
« susurrare  » 

cifilare — «melius  quam  sibilare  vel 
subiare  » 

cifro  — « scripsit  sibilum,  quod  scri- 
bi non  potest  » 
rifai  (pi.  di  cifolus)  — zufolo 
cighignola  — carrucola 
cighilinum  — un  tantino 
cigliare  — ammiccare,  far  cenno 
cimare  — toccar  la  cima,  sormon- 
tare 

cimba  — barca 
rimeria  — cimieri 
cimigare — «tommare,  fugere,  ca- 
dere »,  « cimigavit  prò  cecidit, 
unde  versus:  ad  terram  satius 
poterit  cimigare  stravoltus  Iup- 
piter  » 

cimigatta  — caduta,  salto 
cimigus  — cimice 
cimiola  — punta 
cimossa  — orlo 
cingialis  — cinghiale 
cingia/us  — cinghiato 
Cinosura  — Orsa  minore 
cirella  — carrucola 
ciroitus  — cerusico  « medicus  no- 
bilior  ceroito  putatur,  tamen 


scientiain  suam  mecum  premu- 
tarem  minime  » 
citare  — muovere  fortemente 
— « tninus  est  quam  loqui  » , star 
zitti 

citellus  — fanciullo 
Citta  (sancla)  — santa  Zita,  silenzio 
civetare  — « a civeta,  quae  bubo 
vocatur,  derivat;  nam  civetta 
volgit  caput  frequenter,  hinc 
civetare  volgere  » 
civolla  — cipolla 
c lassù  — flotta 
clozza  — chioccia 
co  — capo 

eoa  — « mantuanice,  a cauda  » 
coattus  — il  covo  in  cui  si  acquatta 
la  lepre 

coazza  — « dicimus  caudam  et  per 
acressationem  caudazzain,  et  co- 
dazzam  et  coazzam  » 
cocochia  — zucca 

coconus  — turacciolo:  « cocainen  et 
cocaius  et  coconus  » e anche 
« coclen  ! » 

coda  — « et  cauda  diferunt  : vide 
Solinum  » 

codaium  — « caput  allii  » (aglio) 
codega  — cotica 

codegonus  — coticone,  dappoco; 
« qui  libenter  codegas  mangiat, 
ut  etiam  lasagnonus  qui  liben- 
ter mangiat  lasagnas,  macaronus 
qui  comedit  macarones:  vide 
plenius  Aulum  Gellium,  De  no- 
minibus  derivatoriis  » 

Codegora  — Codigoro,  in  quel  di 
Ferrara 

codesella  — malanno  (v.  cacasan- 
guis) 

coèllum  — qualcosa,  covelle 
cogus  — cuoco 

Coionis  ( Dartholomeus ) — Bartolo- 
meo Colleoni 


LESSICO 


327 


colegare  (se)  — coricarsi 
colegatus  — sdraiato,  coricato 
colengum  — collo 
colici  ( dolores ) — dolori  intestinali 
Colicultum  — Calicut 
coliquintida  — amarezza,  acerbità 
d’animo 

collettum  — c genus  vestimenti  mi- 
litaris  » 

colmegna  — comignolo 
colpi: are  — frequentativo  di  col- 
pire 

colus  — conocchia 
Comasna  (porta)  — Comasina 
combiatus  — commiato 
contentare  — cominciare 
coment  us  — cominciato 
compadrus  — compare 
compagneros  — « spagnolice,  com- 
pagnos  lombardice,  lanz  tode- 
schiter  » 

compagniler  — da  buon  compagno 
compedes  — ceppi 
concile  — con  impeto 
conseiare  — consigliare 
conseium  — consiglio 
consitus  — piantato 
contrarus  — contrario 
conzalavezi  — « qui  itisi  lombardi- 
ce possunt  intelligere  »:  castra- 
porci, conciastoviglie 
contare  — conciare 
contus  — acconciato 
copellatum  — testa  pelata 
cophinum  — cesta,  forziere 
coracina  — corazzina 
coradella  — coratella 
coralus  e corralus  — corallo 
corammus  — cuoio 
coredorus  — corridore 
coreria  — scorreria 
coreta  — correggia  (cintura)  e peto 
cor  lare  — (v.  scortare ) 
cornalis  — corniolo 


cornare  — far  le  coma  (al  marito) 
cor  ne  tt  us  — strumento  a foggia  di 
coppetta  per  cavar  sangue 
cornisia  — comici 
corottus  — abito  di  lutto 
cor oz tare  e corroztari  — corruc- 
ciarsi 

corporalis  — pannicello  di  lino  su 
cui,  dicendo  messa,  il  prete  posa 
l’ostia  consacrata 

corserus  — « destrerus,  palafrenus 
sunt  cavalli  nobiliores  » 
corsus  — vino  di  Corsica 
cor  te  zar  e — corteggiare 
cortivum  — cortile 
cosidura  — cucitura:  saldare  cosi- 
duras,  bastonare  di  santa  ra- 
gione 

cosina  e cosinatorium  — e coquina 
et  culina  » 

cosinus  — * zenzala  » ; cosinum  di- 
cere, il  ronzio  della  zanzara 
cosizdt  — cosse,  da  un  cervellotico 
verbo  cosire  o cosere,  cuocere 
cossalia  — cosciali,  armatura  e di- 
fesa delle  coscie 
costare  — accostarsi 
costionare  — questionare 
costiones  — questioni 
colala  — fiaba:  è pure  adoperata  per 
sostituire  una  parola  che  al  mo- 
mento non  si  ricorda 
colorus  — facile  a cucinarsi  : appli- 
cato a busse,  vale  busse  salate; 
« cotoris  — maturis  * annota  pure 
la  Toscolana 
covertare  — coprire 
cozzonus  — « domitor  equorum  » 
crappa  — cranio 

cravas  — « zenovese,  capras  latine  » 
credenza  — « creditum,  vel  capar- 
ram  quamvis  aliquantisper  dif- 
ferant  »;  credenzoni  facet  e,  dar 
malleveria 


328 


APPENDICE 


cressulus  — cresciuto 
cretus  — cresciuto 
crez’atus  — (di  vecchio)  acciaccoso, 
decrepito;  (di  carne)  screpolata 
crevellare  — cribrare,  mulinare 
crevellum  — crivello 
erica  — cricca  (gioco) 
cridae  — gride,  bandi 
cridor  — gridio 

crispinus  — pianta  erbacea  da  man- 
giarsi in  insalata 
crislalus  — che  porta  cimiero 
cristeria  — clistere 
crocodillus  — coccodrillo 
crodare  — « prò  cascare  ut  : Poma 
ex  arbore  crodant,  ait  Lucretius» 
crollimi  — « est  ingens  et  subita 
commotio,  inde  crollare  prò 
squassare.  Tiphis:  Hinc  scapate 
viri,  nam  campanilia  crollant  » 
crosarum  ugnimi  — segno  della 
croce 

crosetta  — crocetta  \/ar  crocette : di- 
giunare, far  penitenza 
cr  urne  na  — borsa 
cubba  — vòlta,  cupola 
cuchinus  — il  coquin  francese 
cadere  — foggiare  (armi) 
cagnaia  — cognata 
cugola  — palla  grossa  di  legno 
culada  — caduta  fatta  battendo  il 
sedere 

cutter  cultri  — coltello 
carsi  Madonne  — andare  in  corso 
dicevasi,  dal  popolo  rozzo,  delle 
streghe  e de’  maliardi  i quali 
credevasi  facessero  di  notte  le 
loro  corse  ai  conciliaboli  diabo- 
lici 

curlallus  — cavallo  dalla  coda  e le 
orecchie  mozze,  cortaldo 
cusire  — cucire 
cusinus  — cugino 
catica  — cute  del  capo 


dabenilas  — probità 
dacaliuni  — « sapienter:  alii  dicunt 
dacattum  more  Catonis  sapien- 
ti » : anche  tener  da  conto 
daccium,  doccia  — dazio 
daciarus  — daziere 
daga  — « genus  spadae,  quam  pe- 
gorari  portare  solent  » 
damalina  — di  mattino 
damisellus  — donzello,  giovinetto 
darnnasium  — « damnum,  sicut  pa 
nis  et  panada  » 

daneros  — « rustici  dicunt  » per 
denari 

dapossa  — poscia,  « deinceps  » 
dasennum  — « veraciter  » 
dates  — dadi 
dalilus  — dattero 

deboltum  — di  botto  ed  anche  da 
qui  a poco 
dedretum  — di  dietro 
Defecerunt  — cosi  s’intitolava  an- 
che e più  comunemente  un  ma- 
nuale del  vescovo  sant’Antoni- 
no: Con/e s sor um  refugium 
delecum  — strutto,  grasso  liquefatto 
de  legnar  e e de  slega  re  — liquefarsi, 
intenerire,  stemperare 
delilere  — nascondersi 
denantior  — più  innanzi 
de  netto  — « adverbium  est,  signi - 
ficans  absumatim  et  atìatim  » 
dentare  — guastare  un’arma  con 
ì’uso 

denlegare  — « terenum , melius 
quam  oppetere  »;  addentare, 
mordere 

denteus  — dentato 
derdanus,  derderus  — « bergama- 
sca ponitur  prò  ultimo:  hineder- 
derior,  derdanior  » 
desasium  — disagio 
descalzare  — scalzare 
desconcius  — incommodo 


LESSICO 


329 


desdentatus  — sdentato 
desertare  — rovinare 
desesettum  — diciassette 
desfantare  — scomparire 
desina  — diecina 
deslazzare  — slacciare 
desligare  — slegare 
destra  nius  — strano 
destringare  — slacciare 
de  sviare  — frastornare 
De  tous  ( biens  piaine ) — capoverso 
di  canzone  francese  popolare  nel 
Cinquecento 

det ribus  — specie  di  pillole  cosi  det- 
te perchè  de  tribus  magistris 
diagredi  — diagrydium  sulphura- 
tum,  drastico  energico 
diaquirono  — diaquilonne,  cerotto 
per  posteme 
diavoi  — dèmoni 
didalum  — ditale 

didellis  {ire  in)  — andar  sulla  pun- 
ta de’  piedi 
didellus  — diterello 
didini  — « parvi  digiti  » 
dinarn  — « bergamaschi  dicunt  sa- 
tis  » 

discalcinata  — scalcinata 
discolare  — liquefarsi 
discolor  — di  diversi  colori 
discopare  — frustare,  scopare 
discorsa  — rincorsa 
discossare  — scuotere,  scacciare  sco- 
tendo 

disdocto  — diciotto:  « butare  des- 
dottum  est  de  aliquo  periculo 
difficulter  evadere  > 
disfangare  — nettare  dal  fango 
disfantare  {se) — scomparire 
disfrenare  — togliere  i freni 
disgardinare  — sveller  da’  cardini 
dismanicare  — togliere  il  manico 
disnembolare  — « sine  nembolo  ma- 
nere » , dilombarsi 


dispaiare  — toglier  la  paglia  al 
grano 

dispartare  {se)  — partirsi 
dispregi!  m — dispregio 
dispresiare  — disprezzare 
disquistellare,  disquistilare — t dis- 
temperare, dispaginare  » 
distiticare  — « liquidare  » 
distorchiare  e distorthiare  — di- 
stricare, disviluppare 
disvulvare  — partorire 
doana  — dogana 
dobare  — addobbare 
dobatus  — addobbato,  fornito 
dolatus  — levigato,  polito 
do  tentar  e — dolersi 
dolzor  e doleura  — dolcezza 
dolzus  — dolce 
domenticare  — dimenticare 
Dominum  nostrum  {per) — cosi  bel 
bello,  come  nulla  fosse 
dongella  — donzella 
doniare  — « vaghezare  » « mirando 
voluptari  » 
donolina  — donnola 
dopiona  — doppioni  (moneta  d’oro) 
dormentatus  — addormentato 
dosenli  — duecento 
doto  dotonis  — « etiain  oto  ototiis, 
sed  melius  doto»,  d’ottone 
dover um  — « debitum  »,  il  giusto 
prezzo 

dovina  — moneta  vile  (v.  bagarot- 
tus) 

dovinare  — spiegare,  interpetrare 
dovisa  — divisa 

draganles  — gomma  di  una  pianta 
detta  tragacante 

dragma  — dramma,  l’ottava  parte 
dell’oncia 
drelum  — dietro 

drovare  — « inquit  Servius  est  dis- 
simulando operari  »;  adoperare 
drussus  — ruvido,  calloso 


330 


APPENDICE 


dulcigulus  — dolce  alla  gola 
dunare  — adunare 
Dung  altre  mer...  ( D’ung  altre 
amer)  — capoverso  di  canzone 
francese  popolare  nel  Cinque- 
cento 

dyapenter  — intervallo  di  quinta 

echisonis  — « resonantibus  echo  » 
echydna  — idra 

eechat  — « borabat  et  eechat  idem 
sunt,  nam  resonatio  est  quae  di- 
citur  echo,  hinc  eecho,  eechas  » 
Eous  — Apollo  (dal  nome  d’uno  dei 
suoi  cavalli) 
eunichizare  — castrare 
examen  apum  — sciame  d’api 
exerere  — tirar  fuori 
ex  trias  — più  infuori 

facendae  — « iura  pertinent  procu- 
ratoribus,  facendae  piadezanti- 
bus  » 

fachinum  — pugnale 
facier  — * fieri  » 
fada  — fata,  e rospo 
fadatus  — fatato 
fadiga  — fatica 
fadigare  — faticare 
faldonis  — armatura  a scaglia  che 
difendeva  le  reni 
faloium  — falò 
famatus  — affamato 
fameia  — famiglia 
fameius  — domestico,  servo 
fammis  — fame 
fan/ ugola  — inezia 
fantinus  — bambino 
fasanus  — fagiano 
fi 'asella  — piccola  face 
fasolus  — fagiuolo 
fossa  — fascia 
fassum  — fascio 
f azza  — faccia 


fededium  (in)  — afledidio 
feltriculus  — piccolo  gabbano  di 
feltro 

/emina,  femna,  fomna  — « mulier 
femina,  quasi  mulier  mala  » 
fenocchium  — « fraudem,  hinc  in- 
fenocchiare  prò  aggabare  » 
ferculo  — vivande 
feridazzae  — brutte  ferite 
fersae  — morbillo 
fessulus  — un  po’  stanco 
festucus  — pagliuzza 
fevra  e freva  — « reginice  prò  fe- 
bre  » 

fezza  — feccia 

fia  — « venetianiter  prò  filia  » 
fibiare  — affibbiare 
ficare  se  ibi  — incaponirsi 
ficas  ostendere  — « ficatribus  digi- 
tis  prò  contemptu  antiqui  fin- 
gebant:  vide  Plutarcum  »:  far  le 
fiche 

figatus  — fegato 
figus  — fico 
filatus  — affilato 
filistocchae  — filastrocche 
filozzum  — « vadunt  rustici  quando 
reperiunt  et  alloquuntur  suas 
morosas  » 
filzare  — infilzare 
finare  — affinare  e anche  cessare 
finatantum — «donec»,  fintanto  che 
fiolare  — figliare,  partorire 
fiozza  — figlioccia 
Pira  — Fiera,  quartiere  di  Mantova 
tuttora  esistente 

fladonus  — paste  dolci  tirate  in  fal- 
de, ridotte  a forma  di  ravioli  e 
piene  di  dolciumi 
flamengus  — fiammingo 
fiegma  — umore  collerico,  bilioso 
flep,  chelp,  cocozina,  booster — «sta, 
sta,  praedator  viarum  » 
focile  — piccolo  strumento  d’acciaio 


LESSICO 


331 


col  quale  si  batteva  la  pietra  fo- 
caia per  trarne  scintille  e dar 
fuoco  all’esca 

fodrati  oculi  de  carne  salata  — 
« proverbium  quum  quis  ocu- 
los  rubeos  habet  propter  iram  » 
fogare  — soffocare 
fogatus  — infuocato 
foiada  — * est  picolinior  lasagna  » 
foiadas  vela  /aduni  — * prover- 
bium Scaramellae,  quando  in- 
certus  et  instabilis  ventus  gon- 
fiat  velum  » 
fo  tenga  — folaga 
folla  — fola 

follare — «calcare»,  pigiare  l’uva 
follatur  — « colliditur  » 
fomna  — (v.  /emina),  voce  rusticana 
fonzus  — « macaronice,  fungus  la- 
tine » 

foppae  — buche  sepolcrali,  pozzi  ne- 
ri, anche  rughe:  * inter  busum 
et  foppam  diflerentiam,  vide  Au- 
lum  gellium  » 

foracchiare  — « plus  quam  forare  » 
forcada  — colpo  di  forca 
/orda  — forza 

forcinus  — spago  sforsin  chiamasi 
in  mantovano  lo  spago  rinfor- 
zato, o funicella  con  cui  si  fa 
girare  la  trottola 
forciria  — forzieri 
forf esina  — bacherozzolo  di  coda 
biforcuta  a guisa  di  forbice 
f or  mentimi  — frumento 
formigarc  — andar  cercando  con 
industria  di  formica 
Forselamenl  ( Forseulemenl ) — ca- 
poverso d’una  canzone  francese 
popolare  nel  Cinquecento 
fortescere  — saper  di  forte 
fosina  — fucina 
fradellus  — fratello 
fraina  — freni 


frangerti  — mal  francese 
franguellus  — fringuello 
franzosus  — mal  francese 
/rapare  — listare 
frapatus  — lacero 
frappae  — « zanze,  baiane,  nugae  a 
Macrobio  idem  reputantur  » 
fralazzus  — frataccio 
fratones  — grandi  siepi 
freghezare  — rasentare 
/rende ns  — digrignante  i denti 
frenticus  — frenetico 
frequentare  — ripetere  spesso  una 
determinata  azione  espressa  dal 
sostantivo  che  segue 
/ rescada  — copertura  di  frasche, 
pergola,  frascato 
/retare  — affrettarsi 
frezzositas  — fretta 
frezzosus  — frettoloso 
frifolare  — trillare,  « velocitate  di- 
gitorum  et  linguae  sonare  » 
fri/olus  — trillante,  canoro 
frisonus  — cavallo  di  Frisia 
frisorus  — padella  per  friggere 
frisus  — fregio  architettonico 
fritaia  — frittata 
frixare  — friggere 
frizere  — friggere,  « vox  padellae  » 
frizza  — freccia 
frondari  — diventar  fronzuto 
frustare  — sciupare,  logorare 
fugazza  — focaccia 
fumana  — nebbia 
fumeniosus  — affumicato 
fumus  albus  — « non  reperitur  al- 
bus  fumus,  nisi  argentura  vi- 
vum  » 

fundaia  — fondo  di  botte 
fundellum  — fondello 
furfa  — forfora  dei  capelli 
fusara  — reggifusi  : specie  di  trian- 
golo su  cui  le  donne  infilzano  i 
fusi;  il  F.  l’adopera  nel  senso 
di  baie,  sciocchezze 


332 


APPENDICE 


fuscatio  — oscurità 
f usta  — piccola  nave  veloce 
fusturn  — * prò  trunco,  nani  pro- 
prie fustum  est  lignum  qui  su- 
stinet  pavaionem  » 

gabanus  — « est  vestis  rusticana  » 
gabia  — il  marinaio  di  guardia  sul- 
la gabbia  o coffa 
gabiazzus  — scemo 
gabiottus  — serrata  di  tavole 
Cada  — « Agathen  » 
gaiarda  — nome  di  ballo 
Gainus  — Gano  di  Maganza,  tradi- 
tore 

gaioffa  — bisaccia  fratesca 
gaioffazzus  — gaglioffaccio 
galabronus  — calabrone 
galano,  — testuggine 
galanga  — radice  di  sapore  aroma- 
tico, con  qualche  mordacità  ed 
amarezza:  i ciarlatani  la  spac- 
ciano per  guarire  la  carie  dei 
denti 

galanlare  — illeggiadrire 
galeazza  — grossa  nave  a remi 
Galenus  — metaforicamente  per  me- 
dicina 

galla  — « est  fructus  illicis  multum 
levis  » 

galonem  ( voltare ) — mutar  discorso 
galonus  — fianco,  coscia 
galoppus  — t est  cursus  qui  saltis 
fitur  » 

galosus  — detto  a vecchi  ingalluz- 
ziti 

galozza  — scarpa  a suole  di  legno 
galla  — c maxilla  » 
galtones  — orecchioni  (malattia) 
galzopare  — giocare  a piè  zoppo, 
saltando  cioè  con  un  solo  piede, 
mentre  l’altro  rimane  sospeso 
gambar  — « latine,  cancer  graece, 
graim  teutonice» 


gambarola  — gambetto 
gamutti  — gammautte,  lo  stesso 
che  gamma:  detto  cosi  dal  pri- 
mo grado  di  essa:  ut  (do) 
ganassa  — ganascia 
ganassicula  — guancetta 
garavella  — caravella,  nave 
garboius  — « est  quaedam  confu - 
sio  vocum  discrepanti um,  unde 
Cicero:  Nec  parvus  inter  sena- 
tores  garboius  inolevit  » 
garbum  — moda,  foggia  di  vestire 
garbus  — « acerbus  » 
garillus  — « enuclea  maculantia 
manus  »,  gheriglio  di  noci  fre- 
sche 

garlalonus  — accrescitivo  di  gar- 
lettus 

garlettus  — garretto:  « qui  fugit 
monstrat  garlettos,  idest  calca- 
gnos  » 

garofol  — garofano  « prò  vulne- 
re,  quasi  per  contrarium,  posi- 
tum  est,  verbi  gratia  si  acquan- 
do etcetera  » 

Garolda  — piccolo  paese  mantova- 
no 

garratola  — carrubba,  ludibrio  (in 
senso  figurato) 

gasones  — zolle,  « glebas  solidatas  » 
galamorta  — « indeclinatur,  simula- 
tio  est  vel  malitiosa  fictio  » 
gathiare  — avviluppare 
gattae  cavallerius  — « ludus  gat- 
tae,  quam  si  quis  vel  capite  vel 
et  caetera  interficit,  cavallerius 
gattae  appellatur» 
gal/am  (pillare)  — prender  la  gat- 
ta: « carpere  gattam,  contrasta- 
re, proverbium  est  » 
gavardina  — antica  veste  da  ca- 
mera 

gavine  Ili  — * sunt  aves  quae  pisci - 
bus  vescuntur  » 


LESSICO 


333 


gazae  — « picae  que  humaniter  ca- 
liere studentes  dicunt  puta,  por- 
ca, vaccato.  » 

gazanus  — gocciolone,  barbagianni 
gazolus  — glauco 
Geber  — « auctor  alchimiae  praeci- 
puus  » 

gensdarma  — « compositum  est  », 
gente  d’arme 
gesa  e gesta  — chiesa 
ghebbus  — rigagnolo,  piccolo  cana- 
le che  porta  acqua  alla  laguna 
gheda  — grembo:  « illa  sinuatio 
quae  fìt  cum  aliquid  in  gremia- 
te suscipere  volumus  » 
ghelfice  — alla  guelfa,  da  buon  guel- 
fo, da  partigiano  scaltro 
ghiazza  — ghiaccio 
ghisellus  — « fraudolentus  et  bar- 
ro » 

Ghisi  — Chigi 
giadiaius  — agghiadato 
gialdedo  — giallezza 
gialdus  — ■ giallo 
gianda  — ghianda 
giandussa  — glandola  (v.  cacasan- 
guis) 

gianetta  — lancia  corta 
giaronus  — ciottolo,  « est  lapis  so- 
lidus  et  ritundus  » 
giavarina  — chiaverina:  sorte  d’ar- 
me in  asta,  lunga  e sottile,  da 
lanciare  con  la  mano 
giazza  — ghiaccio 
Ginebra  — Ginevra 
ginger  — zenzero 
Ginus — Hyginus,  celebre  astrologo 
giocola  — girandola,  banderuola 
giotonia  — ribalderia 
giotonus  — ribaldo  (v.  bravosus) 
giovenaster  — giovinastro 
giuparellus  — farsetto 
giupo  — giubbone 
glomerus  — gomitolo 


gnaolare  — miagolare 
gnacara  — ciancia 
gnacara  (plurale)  — nacchere 
gnarus  — pratico,  conscio 
g natone s — sornioni:  Gnato  è astu- 
to personaggio  in  una  commedia 
di  Terenzio 

gnecca  — stizzosetta,  cattivacela 
gnecosam  — « omnem  rem  rustici 
dicunt  » 

Gnesina  — Agnesina 
godius  — da  Goito  (v.  Mentius) 
Godus  — Goito 

goffus  — « idem  est  quod  pugnus  » 
goiolare  — pungere,  stimolare  (ve- 
di goiolus) 

goiolus  — * est  stimulus  bubulci  » 
gotta  — gota 

Gonella  — il  celebre  buffone  Gon- 
nella 

gorga  — canna  della  gola 
gorgada  — un  gran  sorso  (di  vino) 
gorgata  — « gulula  » 
gorzarinum  — gorgierina,  armatu- 
ra che  difendeva  il  collo 
gosa  — gozzuta 

gosus  — «latine,  gavozzus  graece,  et 
est  quaedam  inflatio  camis  ner- 
vosae  circa  collum,  nunquam  in 
pedibus  accidunt  » 

Governolis  chiusa  — la  chiusa  di 
Governolo,  presso  cui  il  Mincio 
sfocia  in  Po 
gozzare  — gocciolare 
gradare  — aggradare 
gradire  — far  cosa  grata  ad  alcuno 
gramegna  — gramigna 
gramezza  — tristezza 
grami  re  — rammaricarsi 
grana  — tessuto  di  color  rosso 
granar  a — « idest  scopa  » 
granazzum  — frumentone  pei  polli 
grancis  — granchio 
G ra  nestor  — forse  da  « grani  estor  » , 
mangiagrano 


334 


APPENDICE 


granfiger — munito  di  granfie,  di 
artiglio 

granfus — crampo,  «contractio  ner- 
vi, qui  saepe  fit  natando  » 
grappa  — testa 

graspa  — « est  racemus  iam  expi- 

latus  » vinaccia 
» 

grassa  — grasso:  iti  grassa  ponere, 
ingrassare  un  bue,  un  porco,  ecc. 
grataculi  — le  coccole  rosse  dello 
spino  bianco 

gratare  — grattare,  star  inoperoso 
gratarola,  gratula,  gratucchia  — 
grattugia 

greghettus  — « graeculus  »,  nome 
spregiativo  de’  greci 
gregnapolae — « vespertiliones »,  pi- 
pistrelli 

gregnare  e grignare  — ridere 
gregus  — vin  bianco  dolce,  fatto 
con  vitigni  un  tempo  venuti  di 
Grecia 

gremiate  — « a gremio  dictum  et 
est  pezza  linea  qua  utimur  in 
coquina;  linde  Godianus:  Pin- 
guifico  semper  lardo  gremialia 
pendent  » 

gremire — ghermire:  «gremit,  bran- 
cat  » 

grezare  — premere,  sollecitare,  in- 
fastidire 

griffum  dare  — dar  di  piglio 
grignare  denles  — digrignare  i denti 
grignus  — riso 

gringa  — cembalo (?),  essere  in  grin- 
goli,  in  cimberli 
grippus  — brigantino  da  corsari 
grisa  cavalla  — « numerum  singu- 
larem  prò  plurali,  ut  multa  mu- 
sca  erat  in  Aegypto  » 
grisantus  — « pedocchius  » 
grisus  — grigio:  grisos,  sottintendi 
capelli  o anche  pidocchi 
grizzatus  — aggrezzato,  con  la  pelle 


cioè  grezza  per  effetto  del  fred- 
do, d’un  sentimento  di  vergogna, 
paura  ecc. 

gropellus  — uva  piccola  nera  di  aci- 
ni fìtti 

gr  opera  — groppa 
gropolosus  — nodoso 
groppare  — raggruppare,  racco- 
gliere 

groppatus  — annodato,  chiuso 
groppus  — gruppo 
grosse  do  — grevezza,  ottusità 
grosserus  — grossolano 
grosseltus  — moneta  veneziana  di 
quattro  soldi 

grossus  — moneta,  1/24  del  ducato 
grostas  reportare  — ricevere  rab- 
buffi o percosse 
guacettus  — guazzetto 
guanza  — guancia 
guanzalis  — quella  parte  dell’elmo 
che  difende  la  guancia 
guanzata  — schiaffo 
guarda  — guardia 
guardia  campi  — « piccatus  est 
guardia  camporum,  quia  nun- 
quam  discedit  » 
guarenlare  — garantire 
guassare  — versare,  spruzzare 
gucchiapirolus  — spillo  che  serviva 
da  fermaglio 

gucchiare  — far  calzette,  maglie, 
berrette 

gucchiarolus  — agoraio,  o anche 
legnetto  che  usano  aver  a fianco 
le  donne  per  sostegno  dei  ferri 
nel  lavoro  delle  calzette 
guindalus  — arcolaio 
gumerus  — « est  vomer  » 
gussa  — buccia,  guscio 
gussus  — guscio 

heminare  — minare 
herbolatus  — venditore  di  erbe  me- 
dicinali, dentista 


LESSICO 


335 


hiniare  — inneggiare,  cantare 
homonits — « Lucretius  ait:  mise- 
rum  mandebat  homonem  » 
honorior  — più  onorando 
hormaium  — ormai 
horula  — orettina 
Hosthya  — Ostiglia 

iacom  iacom  ( facere ) — si  dice 
delle  gambe  o piedi  che  si  pie- 
gano per  la  stanchezza,  per  la 
paura,  ecc. 
iada — (v.  aiada) 

Iasones  — Giason  del  Maino 
iera  — hiera,  nome  di  un  antidoto 
misterioso 
ilia  — i fianchi 
illecebrae  — allettamenti 
illisus  — affranto 
imboazzanter  — sudiciamente 
imboldire  — render  animosi,  spro- 
nare con  ardite  parole 
imbrazzare  — mettere  al  braccio 
imbriagare  — ubbriacare 
imbriagus  — ubbriaco 
Imolas  — Giovanni  da  Imola,  giu- 
rista 

impazzus  — impaccio 
impazzatus  — impacciato 
impegolatili  — impeciato 
impei  — voce  arcaica  per  impeliti 
impressa  — in  furia 
inania  (in  o per)  — nel  vuoto 
incagare  — « parum  curare,  unde 
de  Socrate  dicitur:  Morti  nemo 
tam  gaiarditer  incagavit  quam 
Socrates»;  e altrove:  * incagare 
et  petezare  prò  nil  curare  > 
incastellatus  — si  dice  del  piè  del 
cavallo  mal  conformato  in  guisa 
da  zoppicare 
incasiratus  — castrato 
incercum  — intorno 
inchinai  — « reverenda  latine,  in- 


chinus  grece,  cortesia  caldee,  bo- 
na vita  hebraice,  bombracton 
diabolice  » 

indusiare  — indugiare 
infassatus  — fasciato,  in  fasce 
inficatm  — conficcato 
infreddatus  — freddato,  ucciso 
infucatus  — imbellettato 
ingarboiari  — « valde  misceri  » 
ingiovare  — « a giova  derivat,  quae 
genus  est  uncini  » 
ingordisia  — c aviditas  nimia  » 
ingramitus  — dolente 
ingurare  — augurare,  desiderare 
innaspare  — « circum  iactare  » 
inscontrus  — scontro,  urto  di  due 
persone 

insemmam  — insieme:  insemmam 
piare,  raccogliere  insieme 
insognare  — sognare 
insognum  — sogno 
inspedare  — metter  allo  spiedo,  in- 
schidionare 

integrus  e intregus  — intiero 
intenerare  — intenerire 
inter lag  liatus  — traforato 
intorchiare  — «mescolat  vel  misce- 
tur  » 

intramen  — ingresso 
intravaiatus  — lavorato 
invedriatus  — smaltato  di  vernice: 
faccia  invedriata,  faccia  di  bron- 
zo . 

invergognosus  — svergognato 
invernatus  — svernato 
invia  (per)  — luogo  impervio 
imridare  — sfidare  al  gioco 
invilabilis  — inevitabile 
inzappellare  se  — impigliarsi,  im- 
pastoiarsi 

ispienare  — dilucidare 

iurare  diablos  — evocare  i demoni 

instare  — aggiustare,  equiparare 

iutare  — aiutare 

iulentus  — aitante,  robusto 


336 


APPENDICE 


Labruzzum  — Abruzzo 
lacca  — « est  posterior  pars  zenoc- 
chi  quae  plicatur  » 
ladiniter  — facilmente 
ladinus  — « bergamasche,  facilis  la- 
tine dicitur  » 

lamina  — « prò  lamina  » , lama  (di 
spada) 

lancili  (ad  corpus)  — imprecazione 
derivante  dal  mantovano:  ch’ai 
gnes  al  lantcoer,  che  ti  venga 
l’anticuore,  possa  tu  cader  mor- 
to. « Laintcur  morbus  est  » 
lancus  — malanno 
langor  — languore 
lama  — lancia 

Lanzani  (fera)  — fiera  di  Lanciano 
lanzare  — lanciare 
lanzata  — colpo  di  lancia 
lanzonus  — grossa  lancia 
lanzum  — « todeschi  vocant  com- 
pagnum,  sed  nos  saltuin,  bine 
lanzare  dardum  prò  iaculari  » 
lappare  — « proprium  est  canis 
cum  bibit  » 
laqueamina  — agguati 
largare  — protendere 
lasena  — « mantuanice,  siea  bres- 
sanice  »,  ascella 
lassare  — lasciare 
lassivus  — lascivo 
lassulus  — un  po’  stanco 
lassum  — guinzaglio 
latesini  — animelle 
lalonum  — latta  grossa 
lauratus  — laureato 
laultus  — liuto 
lavacchiare  — insudiciare 
lavacchium  — melma 
lavezzus  — laveggio,  vaso  di  terra 
per  cuocer  vivande 
lazzum — laccio,  capestro 
leanza  — alleanza,  amicizia,  patti 
lecarda  — ghiottona 


lecardia  — ghiottoneria 
ledammare  — concimare 
ledammus — letame,  concime 
legrezzas  (sepiem)  — « prò  allegrez- 
zas,  quas  pitocchi  canunt  causa 
guadagnando  Has  didicerat  Ciri 
gar  causa  abarandi,  nani  sub 
pretextu  vel  relligiosi  vel  paupe- 
ris  fiunt  barreriae  » 
lemosina  sancta  (esse)  — esser  buo- 
ne lane 

lentare  — allentare 
Leonae  (porta)  — Porta  Leona:  tut- 
tora n’è  vivo  il  nome  a Mantova 
leporattus  e leporetla  — leprotto 
lergna  — ernia 
lesca  — esca 
letra  — lettera 
lettira  e lettiria  — lettiera 
leuca  — lega  (misura  itineraria) 
leuttus  — liuto  (v.  chitarrinus) 
levare  — lievitare 

levasusum  facere  — levarsi,  rial- 
zarsi 

lezerus  — leggero 
libare — sgravare,  esonerare 
libraea  — « quid  differant  divesa 
et  librea,  vide  Solinum  » 
librazzus  — libro 
ligare  — legare 
ligazzus  — legaccio 
lilili  blirum  — « est  vox  pivae  » 
limaga  — lumaca 
lintea  ragni  — ragnateli 
lime  — lince 
lisna  — lesina 

lissus  — « levigatus  » , liscio 
livrerum  — levriere 
locchus  — allocco 

lodrium  — specie  di  rete  per  uccelli 
log  are  — collocare 
loginus  — alloggio 
lonardistae  — abitanti  del  quar- 
tiere di  San  Leonardo,  tuttora 
esistente  a Mantova 


LESSICO 


337 


longones  — assai  lunghi 
longum  {ad)  — lunghesso 
lorettum  — piccolo  imbuto 
losenga  e losinga  — lusinga 
lovagiia  — « turba  luporum;  canaia, 
turba  canum;  porcinaia,  turba 
porcorum  » 

lovertisius  — luppolo:  « fabula  lo- 
vertisii  reperitur  in  Metamor- 
phosion  Scaramellae  » 

I^oysus  — Luigi  Pulci  autore  del 
Morgante 

Luscar  — anagramma  di  Carlus : 

certamente  Carlo  quinto 
luscina  — usignolo 
lusentare  — illuminare 
Inserta  — lucertola 
lusimentum  — (v.  lusor) 
lusor  — lume 
luzzus  — luccio 
lympirides  — lucciole 
lypitop  — onomatopea  del  suono 
del  tamburo 

macagnus  — « grece,  barbellus  la- 
tine, et  est  sputum  vischiosum  » 
macaronus  — (v.  codegonus) 
macca  t us  — ammaccato 
macchiare  {se)  — nascondersi  in  una 
macchia 

maccus  — * est  pulmentum  ex  se- 
mola et  botiro  contra  hydropim, 
teste  Hippocrate  » ; e altrove 
annota:  « macco,  pistumine,  pul- 
mentario  » 

Macerae  (polis)  — Ponte  della  Mas- 
sera,  delle  immondizie 
mac ometta  n us  — maomettano 
Macorbi  — Macrobio 
maderus  — magliuolo 
mae  strare  — ammaestrare  , inse- 
gnare 

magagna  — « est  macula  ligni  vel 
cuiuscumque  rei  peccatio;  acci- 
pitur  etiam  prò  dolo  » 

T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


magattellare  — (v.  bagattellare) 
magonus  — accoramento 
Magundat  — « qui  postea  dictus  est 
Anastasius  » 
moia  — maglia 

maimones  (galtus)  — gatto  mam- 
mone 

mattinare  — « agere  matinadas  » 
maium  — maggio,  albero  di  mag- 
gio 

Malamocchi  portum  — « metapho- 
rice  ponit  Malamocchi  portum, 
quasi  reputans  mortis  periculum 
evitare  non  posse  » 
malgarus  e malgherus  — « et  ca- 
sarus  sunt  magistri  vaccarum 
et  stampatores  povinarum  » 
malne  tiare  — imbrattare 
matus  — albero  della  nave 
matvasus  — malvagio 
marno  tr et tus  — è il  mammotrectus 
o mammothreptus  che  il  Ducan- 
ge  spiega  « aviae  atumnus,  a nu- 
trice educatus  » ? Dal  passo  fo- 
lenghiano  parrebbe  piuttosto  una 
scimmia;  se  pure  non  sta  forse 
per  marmotettus 

manacordum  — manicordo,  stru- 
mento musicale  in  forma  di  spi- 
netta 

manarinus  — piccola  accetta 
manegare  — fare  il  manico 
manestra  — minestra 
mangiaguerra  — sorta  di  vino  ca- 
ro ai  soldati,  specialmente  tede- 
schi 

Mangiavacca  — in  quel  di  Ferrara 
manicae  — manette 
manigiare  — maneggiare 
mansi/are  — restare 
manzola  — giovenca,  « iuvencula  » 
marangones  — falegnami 
maranazzus  — brutto  marrano  (in- 
giuria) 

22 


33» 


APPENDICE 


maranus — «navis»,  barca  da  ca- 
rico 

marassare  — spaventare 
marassus  — • gocciolone,  vile,  pol- 
trone; e anche  vipera 
mar av eia  e maravilia  — maraviglia 
marazzus  — ronca 
marcellus  — moneta  d’argento 
marchescus  — veneziano 
marchetti  — « genera  nummorum 
venetum  » 

marellus  — « parvum  mare  »;  e an- 
che acquerello,  vinello 
mariconda  — zuppa  fatta  con  pane 
grattugiato,  uova  e formaggio 
marezare  — « idest  ruminare  » 
marisellus  — maretta 
maroèila  — emorroide 
maronem  — * fallum,  erro  rem  » 

— facere  — commettere  uno  spro- 
posito 

ma  rones  — testicoli 
martellimi  habere  — aver  dispetto, 
gelosia 

martinulus  — martinello,  strumento 
con  che  si  caricavano  le  grandi 
balestre 

maruffus  — citrullo 
mar z am  — il  marcio 
marzoccus  — « grossolanus  dicitur; 
at  sunt  qui  dicunt  marzoccum 
idest  florentinum,  qui  fiorentini 
suuin  leonem  vocant  marzoc- 
cum; si  sic  est,  ergo  florentinum 
grossolanum  » 
marzus  — marcio 
mascherpae  — « recottae  » 
maschii  — « experti,  prò  tempore  »; 
« homines  maschi,  homines  sa- 
pientes  » 

maserare  — macerare 
masinare  — macinare 
masonem  — « monasterium  »,  casa 
mas  sani  — molto 


massaia  — massaia,  la  Perpetua 
de’  preti 

massaricia  — masserizia 
massella  e massilla  — mascella 
mastellus  — « arabice,  soium  lati- 
ne», tinozza 

masticare  — c per  metaphoram  se- 
penumero  ponimus  prò  diligen- 
ter  considerare,  unde  Salustius: 
Omnia  fantasticabiliter  masti- 
canda  sunt  » 

matarellus  — canzone  a ballo 
matazzus  — mattacchione 
matellum  {/ormaium)  — formaggio 
da  contadini  {matei,  bresciano, 
significa  rusticano) 
malinata  — mattinata,  « cantilena 
quae  mane  fiebat  antiquitus 
amatis  » 

mattescere  — insanire 
maltezza  — follia 

matturlus  — scioccone  strambo, 
pazzarellone 

mazatichus  — maggengo,  maggese 
(fieno  segato  in  maggio) 
mazurana  — maggiorana,  pianta 
aromatica 

mazzacrocca  — canzone  a ballo 
mazzare  — ammazzare 
mazzadas  cechi  — botte  da  orbo 
ntazzuccus  — agg.  imbecille;  sost. 

mal  di  testa 
mearus  — miglio 
medaia  — medaglia 
medda  — zia 

medeccus  — medico,  storpiatura 
contadinesca 
medegare  — medicare 
mede  m us  — medesimo 
mede  sina  — medicina 
medius  — il  Folengo  suole  aggiun- 
gerlo a sostantivi  e aggettivi  col 
significato  di  * semi  » {medius- 
mortus,  semivivo,  media-sora, 
mezza  monaca,  ecc.) 


LESSICO 


339 


meio  — miglio  (pianta) 
me  lana  z a — malannaggia 
mclegazzus — «harundo  meleghae», 
stelo  del  granturco 
Membrottus  — Nembrotto 
menada  {fava.')  — fava  mestata 
menazza  — minaccia 
menazzare  — minacciare 
menola  — pesce  argentino,  sfirena 
Menlius  — Mincio.  « Est  quaestio 
quare  habitantes  Godium  dican- 
tur  menchiones.Salvanellushanc 
solvit,  dicens  quod  menchiones 
non  deberent  dici,  at  mintiones, 
a Mintio  flumine  suo  » 
mentozzus  — grosso  mento 
mentus  — cinto 
menuzzus  — minuzzolo 
menzonare  — far  menzione,  ricor- 
dare, nominare 
Menzus  — Mincio 
merda  — « stercus  hominis,  cuius 
derivata  quaere  in  Catholicon  ». 
« Nota  quod  poeta  hoc  vocabulo 
non  utitur  nisi  in  personam  Zam- 
belli,  qui  rustice  loquitur  » 
merla  {J>assavit  Padum)  — modo 
proverbiale  analogo  a quello  te- 
desco sulla  cicogna,  che  porta  i 
neonati 

Merlinus  — « iste  Merlinus  est  pre- 
sens  poeta  et  auctor  huius  vo- 
luminis  ».  « Merlinus  in  adole- 
scenza sua  macaronicus  » 
mermoria  — « villanice  prò  memo- 
ria » 

merscalcus  — maniscalco 
tnerscallica  (ars)  — mascalcia 
Merzaria  — Mercerie  di  Venezia 
mescadizzi  — cuoio  concio  in  allu- 
me per  far  palle  da  gioco,  staf- 
fili : loreus  o lorus  mescadizzi, 
correggia  di  cuoio 
Meschinus  — sottinteso  Guerino 


messedanza  — miscuglio 
messerus  — messere,  podestà 
mestralus  — usciere,  cursore  (il 
* ministerialis  » degli  Statuti 
mantovani) 

Mesue  — celebre  medico  arabo 
metallicius  — fatto  di  metallo 
mezarola  — misura  da  vino  di  due 
barili 

mezenos  — pacche  di  porco,  pezzi  di 
lardo  bislunghi,  che  si  traggono 
dal  dorso  del  maiale  bipartito 
miarus  — migliaio 
micida  — • prò  homicida  » 
migola  e migolina  — briciola 
minutus  — scemato,  svigorito 
mioramenti  — grosse  anguille  di 
Comacchio 
miorus  — migliore 
mi  sa  farinae  — madia 
missaltibus  — Che  cosa  saranno  gli 
« occhis  missaltibus  » di  cui  era 
pieno  1’  « urzum  » rubato  da  Cin- 
gar  a’  frati  (iv,  1 17) ? — chiederà 
il  lettore.  Rettifico  anzitutto: 
deve  leggersi  ochis  ; e intendere 
perciò  una  bella  provvista  d. 
oche  salate  che  i frati  buon- 
gustai conservavano  nella  di- 
spensa. La  voce  « misalta  » esi- 
ste ancora  in  italiano 
mistatem  — amicizia 
misterum  facere  — far  mestieri 
mistura  — mischia 
mitas  mitadis  — metà 
mius  — miglio 

mò  — « particula  conveniens  elo- 
quio rusticano  » 

mocare  — « nasum  est  purgare,  di- 
cimus  etiam  mocare  lucernam, 
idest  forfice  obmuncare,  unde 
Strabo:  Monemus  studiosos  ad 
vistam  conservandam  stopinum 
lucernae  frequenter  mocare  » 


340 


APPENDICE 


moccus  — moccolo 
mocchetlus  — moccolino  di  candela 
mocenighi  — moneta  veneziana 
niocinus  — moccichino,  fazzoletto 
moera  — moglie 

moia  — « non  declinatur,  est  quic- 
quid  bagnat  »;  in  moiam,  in  mol- 
le, nell’acqua 

moiatus  {pane)  — pan  molle 
moiolus  — bicchiere 
molar es  — grandi  sassi 
mole  svita  — tenerella,  benigna;  in 
alcuni  casi  * molesinos  humiles 
intellige  » 

mollamen  — mollica 
molzinare  — * molliter  ungere  » 
montarla  — rappresentazione 
mona  — scimmia,  bertuccia 
mortesi  — « prò  monachi  villanice  » 
montanus  — montante:  colpo  di  spa- 
da, tirato  di  sotto  in  su 
Monzoiam  — « Monjoje  »,  grido  di 
guerra  francese 

moraiae  — morse  pei  cavalli  : stru- 
mento con  cui  si  stringe  loro  il 
labbro  superiore  perché  stian 
fermi 

Moraiga  — Morea 
moram  {ad)  — alla  mora,  gioco 
morbezzare — « a morbiezza  descen- 
dit,  prò  luxuriare  »;  ruzzare,  gal- 
lonare 

morco  — « est  muffa  nasi  » 
morena  — emorroide 
morfa  — smorfia 

moria  — «est  contagium  carnisquo 
moritur  animai  » 
morosus  — amoroso 
morsellala  — pinocchiata 
mortarus  — mortaio 
morzare  — spegnere 
moschinus  — « si  moschinus  habeat 
nasum,  inter  accademicos  longa 
fuit  disputatio  » 


moscones  — « Carpitur  hic  poèta 
posuisse  tavanos  et  moschones 
divisim,  cum  idem  sint:  respon 
deo  quod  non,  quia,  teste  Aiche- 
demach,  De  orto  Hesperidum, 
moscones  sunt  minores  tavanis 
et  habitant  in  Lombardiae  par- 
tibus  > 

mostazzonis  — ceffone 
moslazzus  — mostaccio 
moteggiare  — far  motto,  accennare 
mottellicola  — frate  della  Motella 
(paese  attiguo  a Mantova) 
moz’esta  — mossa 
movestus  — mosso,  sconnesso 
mucchiachias  — « morosas  spagno- 
lice»:  è voce  illirica 
mudando  — mutanda 
mufolentus  — ammuffito 
muganzae  — geloni 
mulacchia  — cornacchia  bigia 
mulazzus  — mulaccio 
mulli/acendas  — molt’altre  cose 
multifores  — con  molti  fori 
muluc  — anagramma  di  culti m 
muratore  — ostruire 
musaroles  — « sunt  ex  stropis  con- 
textae,  quibus  ora  bovum  man- 
giare inhibentur,  unde  Columel- 
la:  Stroppiferas  vaccis  musarolas 
portat  arator  » 
muschifur  — rubamosche 
mussare  — parlar  sotto  voce 
mussattus  — zanzara 
mustibibax  — bevi  mosto 
mustolentus  — ammostato 
mozzare  — « scapare  vel  fugere  » 
myrmicoleones  — formiche  alate 
myrnuca  — formica  che  sta  nella 
noce 

myrpraedo  — « qui  formicarum 
praedam  facit  »,  annota  il  Ter- 
ranza 


LESSICO 


341 


natidi  — gerundio  di  nare 
na  ranci  — aranci 
nare  — nuotare,  navigare 
narisa  — narice 
nasare  — annusare 
naspare  — muovere  le  zampe  di- 
nanzi 

nassutus  — nato 
na  usare  — aver  a nausea 
navarolus  — navicellaio,  marinaio 
navone  — rapa  lunga  e sottile,  « ge- 
li us  rapae  » 

necessari  — esser  costretto 
nedrottus  — anitrotto 
Ne  fissa  — santa  Nafissa  (allusione 
oscena) 

negare  — annegare 
negottam  — * quasi  neque  guttam 
intellige  » 

negunus  — nessuno 
nentboi  — lombi 
nemigus  — nemico 
nesflutn  (plur.  ne  spoi),  — nespola, 
bussa 

nettare  (paesttm)  — «est  fugere  » 
nettezare  — forbire 
nevolae  — « de  farina  et  croco  com- 
positae  » , ostie 
nezza  — nipote 
nibius  — nibbio 
nidor  — odore  dei  cibi 
nierus  — uovo  che  si  lascia  per  se- 
gno nel  nido  delle  galline 
ninari  — esser  cullato 
nivolus  — nuvolo 
noctua  — civetta 
nodare  — nuotare 
nodarus  — notaio  (scherzosamente 
detto  anche  dei  galeotti  alla  ca- 
tena) 

nogara  — noce 
nomanza  — nominanza 
nonanta  — novanta 
Norma  — Sacra  scrittura 


nosella  — nocella,  quella  parte  che 
collega  i due  bracci  d’un  ordigno 
novella  — « substantivaliter  dieta. 

significat  rem  et  imbassiatam  » 
nummi  — danari,  adoperato  per  ge- 
nitali 

obnili  — resistere,  ricalcitrare 
ocarum  paradisa s — detto  anche 
paradiso  degli  ebrei 
oedipodenscis  — di  Edipo 
ofella  — offella,  « genus  pulmenti 
Mediolani  repertum  » 
oldire  — « audire  » 
ongia  — unghia 
ongiata  — unghiata 
ongiones  — unghioni 
ongiutus  — onghiuto 
onizzus  — ontano 
onza  — oncia 

onziola  — diminutivo  di  oncia 
opilalus  — oppilato,  chiuso 
optalamius  — vedi  scondificus 
oque  — et  o 
orbello  — orpello 
orbescam  ( ad ) — « sine  luce  » 
orbisinus  — orbetto  (attribuito  al 
cieco  Cupido) 

ordellum  — « orlum  a quo  ordet- 
lum,  prò  plica* 
orloius  — oriuolo 
ortiga  — ortica 
oselinus  — uccellino 
osella  — uccello  femmina 
ose  Ilare  — uccellare,  cacciare 
osellator  — uccellatore,  cacciatore 
osellazzus  — uccellaccio 
osel/us  — uccello.  « Quaestio  hic  non 
parva  coortaestan  musca  sitosel- 
lus.  Averrois  diffinire  nonaudet» 
oybo  — « spuzzantis  est,  aliquando 
est  nomen  indeclinabile,  ut  illud: 
nasum  defendit  ab  oybo  » 
oyde  — « quasi  oyme  Deus  » 


342 


APPENDICE 


pacchia  — « dicitur  mangiamentum 
stomachiter  assumptum  » 
pacchiarina  — mota,  feccia 
pacchiones  — « mandones  » man- 
gioni 

Pacia  — pazzia 
padimma  — « prò  cessa  » 
padire  — patire,  digerire 
Paditus  — patito 

padronus  — « infirmitas  » (affezio- 
ne ipocondrica  cosi  chiamata  dai 
contadini  : tra  cui  una  consimile 
malattia  nelle  donne  è detta  ma- 
drazzà) 

paffi  — i lardelli  della  gola,  donde 
paffuto 

pagni  — panni 
pagnoca  — pagnotta,  paffuto 
Paiae  lagus  — valle  di  Paiolo,  pres- 
so Mantova 
paiarus  — pagliaio 
paiolata  — puerpera 
palearia  — la  pelle  pendente  dal 
collo  dei  buoi  invecchiati 
Panierate  — (vedi  solvere') 
pampardae  — tagliatelle 
pampognae  — (vedi  cantarellae) 
panada  — pan  cotto,  pappa 
panadam  sofiare  — « proverbium 
cum  quis  sibimet  malum  facit, 
statini  sofìat  ut  alevietur  dolor  » ; 
far  panada , dicesi  da’  fanciulli 
quando  il  paleo  percosso  non 
gira 

panara  — paniere 
panarottus  — piattolone,  scarafag- 
gio 

pandemeins  — « genus  panis  melia- 
cei  » 

panescum  ( cortellum ) — coltello 
per  tagliare  il  pane 
panizza  — panico 
ponza  — pancia 
panzonicam  — « folam  » 


paramoscas  — detto  per  ischerzo  di 
una  specie  di  moschetto 
parangonus  — paragone 
parecchiare  — apparecchiarsi 
parecchium  — apparecchio 
Par  e rum  — parere 
Parisus — Paride  daCeresara,  astro- 
logo; e Parigi  città 
pariamoti  — discorso 
parolum  — « vas  aereum  »,  paiuolo 
paronus  — padron  di  barca 
parpaionis  — farfallone 
partesana  — lunga  asta 
passamina  — passaggio 
passutus  — pasciuto 
palarinus  — « latine,  hebreus  he- 
braice,  baganai  caldee,  maranus 
arabice  » 

paternostri  — le  pallottoline  più 
grandi  della  corona  del  rosario 
Para  (a)  — « Adverbium  gridantis, 
quam  vocem  proferunt  barcaro- 
les,  cum  versus  Paduam  naviga- 
re volunt  » 

pavaionus  e painonus  — tenda,  pa- 
diglione 

pavana  — ballo  (padovano) 
pecenles  — pezzenti 
pedagnus  — « est  trabes  attingens 
de  ripa  ad  ripam  fluminis»,  pas- 
satoio, ponticello  mobile 
pedana  — « genus  morbi,  qui  venit 
in  pedibus  senum»,  podagra 
pedantrices  — maestre 
pedantum  — * differre  a pedagogo 
Platina  negat  contraDiomedem» 
pedester  — a piedi 
pedestrare  — andar  a piedi 
pedezonto  — a piè  pari 
pedrina  — poliedro,  usato  dagli  stra- 
diotti 

peduzzi  — peducci 
pegola  — pece 
pegolare  — impeciare 


LESSICO 


343 


pegora  — pecora 

pegoras — « fluctus  » (v.  castrone s) 
Pelando  — palandrano,  zimarra  (v. 
sguarnazza) 

pellera  — pelarina,  conseguenza 
della  sifìlide 

pellibovo  — pelle  di  bue 
pellizza  e pelizza  — pelliccia:  fa- 
cere  pellizzas,  far  delle  pelli  (del- 
le gran  spanciate  a tavola);  of 
ficium  pellizzae  gerere , scaldare 
pellizzarus  — pellicciaio 
pellumen  — pelo 

Pelucca  — « melius  villanis  conve- 
nir quam  caviata,  nam  caviata 
citadinis,  caesaries  regibus  et  si- 
gnoris  tribuitur» 
penazzus  — pennacchio 
penserum  (plurale  pensiria)  — pen- 
siero 

pensorosus  — pensieroso 
pentacula  — il  pentagono. 
Peponessa  — popone 
percitus  — furioso 
Perforzum  — sforzo 
perfnmus  — profumo 
pergol  — pulpito 
perita  — coscia  o piè  di  porco 
Pernicones  — pernici 
Perosinus  — perugino 
persuttum  — prosciutto 
pertusus  — pertugio 
pesenlus  — pesante 
pesium  — « idest  pondus  » 
pesocchus  — pesante 
petenatus  — pettinato 
peterlenga  — coccola  rossa  del  ro- 
saio salvatico 

petezatio  — «fit  dupliciter,  ait  Aver- 
rois:  altera  causa  bertezandi,  al- 
tera causa  sanitatis;  prima  ore, 
secunda  et  caetera  » 
petola  — imbarazzo,  imbroglio 
petlus  — * est  ventositas  tundior  co- 
reza,  testatur  Averois  » 


Petulcus  — cozzante,  ruzzante 
peverazza  — conchiglia  marina  bi- 
valve 

peverata  — salsa  fatta  con  brodo, 
pan  grattato,  spezie  e formaggio 
peverum  — pepe 
pharmapotecha  — farmacia 
philosef  — filosofo 
Piamonlus  — Piemonte 
piantare  animum  — « est  ostinati  » 
piare  — pigliare:  anche  apprendere 
pialonada  — piattonata 
Piatone  — scherzosamente  per  Pla- 
tone, facendo  un  bisticcio  con 
piattone,  piattola 

picaias  — « cordiculas,  quibus  nec- 
tebat  femoralia  » 
picare  — appiccare 
Picatrix  — anche  il  Rabelais  ram- 
menta il  « reverend  pére  en 
dyable  Picatris,  recteur  de  la  fa- 
culté  dyabologique  » 

Piccardiam  (pergere  in)  — star 
per  essere  impiccato 
piccus  — appiccato,  appeso 
picigare  — pizzicare 
piga  — piega,  orlo  « prò  plica.  Hoc 
usque  in  hodiemum  diem  serva- 
tur:  idest  revolvere  alam  man- 
telli super  spallam  sinistram  » 
pigare  — piegare,  indurre 
pigatio  — l’atto  del  piegare 
pignocada  — confettura  di  pinocchi 
e zucchero 
pignoli  — pinocchi 
pigrazzus  — poltrone 
pilerus  — pilastro 
pillameli  — pelo 

piliferi  — canchero  ! « Blasphemia 
rusticana  » 

pinza  — « summitas,  est  vox  cremo- 
nesa  » 

pioppo  — « est  arbor  quae  latine  di- 
citur  populus»,  pioppo 


344 


APPENDICE 


piotta  — pilota,  marinaio 
pirlare  — girare:  « pirlat,  girat  et 
rotat,  idem  » 
pirli  — trottola,  paleo 
Pisanella  — la  Summa  di  casi  di  co- 
scienza composta  da  fra  Bartolo- 
meo da  S.  Concordio  o da  Pisa 
pisonare  — dare  a pigione 
pissacara  — pisciata 
pissamen  e pisstim  — orina 
pislinaca  — pastinaca,  pianta  dalla 
radice  carnosa 
pistonus  — pestello 
pistor  — fornaio 

pistorisius  — pistoiese,  coltello  di 
lama  corta  e larga 
pii  pii  — « caldeum  est  et  vox  quae 
invitat  gallinam  ad  pitandum, 
idest  beccandum  granum,  nam 
piton  becus  dicitur  » 
pitanza  — pietanza 
pizzaguerra  — attaccaguerra 
pizzocara  — pinzochera 
placerus  — piacere,  favore 
piaustrum  — carro 
piazza  — piazza 

Poazzus  — « est  alveus  vetustus  per 
quera  alias  Padus  fluebat  » 
poff — sedere  (nome  dato  anche  al 
diavolo) 

poiana  — uccello  di  rapina  che  fa 
guerra  ai  pulcini:  « poianae,  tre- 
pidi, viles  » 
poiesus  — pugliese 
potar  um  — pollaio 
polcella  — pulzella 
Pale  II  us  — paese  del  Mantovano 
pollronisia  — poltroneria 
poltronizare  — poltrire 
polvinus  — piuma  minuta 
polzinus  — « bresanice,  pullos  lati- 
ne, polesinos  mantuanice  » 
pomgranatus  — melograno 
pomrancium  — arancio 


pone  — poscia 

pontada  — « quatuordecim  pontadis 
asinus  cantat,  Valla  quintam  de- 
cimam  iungit  » 
popoza  — pupattola 
populazzus  — marmaglia 
porcida — « pertinens  ad  porcum, 
idest  foeda  » 

Porcos  — Gian  Cristoforo  Porco, 
giureconsulto 

portantinus  — ambio:  quel  passo 
affrettato  di  cavalli,  asini,  che 
non  è ancora  trotto 
posada  — adoperata  dal  F.  come 
equivalente  a stagione 
pospodo  — « gospodo  » , signori 
possada  — clausura 
Possare  — riposare,  fidarsi 
postam  currere  — correr  le  poste 
postis  — stipite 
potentus  — potente 
povina  — ricotta 

povinatus  — cisposo  (da  povina) 
pradaria  — prateria 
pradessum  — or  ora 
praestare  — presiedere 
pransare  — pranzare,  mangiare 
pratighus  — pratico 
predare  — apprezzare 
precium  — prezzo,  premio 
Predella  — quartiere  di  Mantova 
tuttora  esistente 
Pregaius  — Pregadi  di  Venezia 
premi  — andate  a sinistra  (v.  sta- 
lium) 

praesone  — prigione 
pressam  (in)  — in  furia 
pressus  — pressato,  circondato,  pre- 
muto 

Pretianes  — dev’essere  il  prete  Ianni 
prevenda  — prebenda,  profenda,  ci- 
bo 

prigolare  — pericolare 
prigolus  — pericolo 


LESSICO 


345 


prigolosior  — più  pericoloso 
primarus  — primo,  capo 
procazzare  — procacciare 
prodere  — mostrare 
prolecco  — prologo  (storpiatura  con- 
tadinesca) 

proverbol  — proverbio,  storpiatura 
contadinesca 
proi'islus  — deliberato 
pruna  — brace 

pru  sla  — « vox  quae  fit  cum  si- 
stimus  soraarum,  idest  asinum 
vel  mullum  » 

pudicinus  — pudichetto  (in  senso 
ironico:  «ironia»  trovasi  infatti 
annotato  nella  Toscolana) 
pugnada  — « percussio  pugni  » 
l*uia  — Puglia  « est  provincia  mu- 
schis  abundans» 
puleccus  — pulce 
pulicheltus  — piccola  pulce 
punclo  ( habere  in)  — aver  pronto 
puntada  — puntata 
pupio  — « est  parvus  columbus,  no- 
men  fictitium,  quia  velut  inquit 
Ausonius:  Cum  pupio  cantat, 
consonat  ore  pi  pi  » 
pnrare  — « pigritare  » 
purificatorius  — pannicello  con  cui 
il  sacerdote  netta  il  calice 
pulellus  — ragazzo 
putriffa  e pulrifola  — fetente 
puvialis  — piviale 
puvidae  — pipita 
puvonus  — fantoccio 
puzzor  — fetore 

qnacchius  — quatto 
quadernum  — sedere 
quadrelluni  — « inter  matonem  et 
quadrellum  differentiam  alias  di- 
cemus  ».  « Matones  diflferunt  a 
quadrellis:  lege  Vitruvium  » 
quaerosilas  — l’atto  del  cercare 


quaiae  lombardae  — « ut  apertius 
intelligas,  stronci  » 
quaresma  — quaresima 
quallus  — « occultus  ac  si  vellet  ca- 
pere quaiam  » 
querza  — quercia 
quistare  — acquistare 

racenlus  — frizzante  (vino),  piccan- 
te 

rapinare  — smettere 
rafioli  — (vedi  cas  once  Ili) 
rafrontare  — affrontare 
ragiamen  — raglio 
ragnifuga  — debellator  di  ragni 
ragunare  — adunarsi 
raines  — fiorini  del  Reno 
Ramai  ina  — canzone  popolare  ita- 
liana del  Cinquecento 
ramazzare  — percuotere  in  furia, 
all’impazzata 

— « precipitare,  unde  ramazzonus 
precipitium  » 

ramezantes  — « falsos  de  ramo  su- 
pra  rientatos  » 

ramina  — « forata,  genus  vasi  » 
rammescolare  — rimescolare,  con- 
fondere insieme,  girare  a caso 
rammus  — rame 
rampare  — arrampicarsi 
rampai  us  — arrampicato 
rampegare  — arrampicate:  « ràm- 
pegat  et  rampègat  dicitur,  media 
sillaba  comuni  » 

ramponare  — guernire  di  ferro 
scarpe,  zoccoli,  per  meglio  cam- 
minare sul  ghiaccio 
ranabotolus  — l’embrione  nato  dal- 
l’uovo della  rana 

ranisonus  — echeggiante  del  graci- 
dar delle  rane 

ranochius  — « est  ranaruin  mas  » 
rama  — « est  maior  falce  » 
ranzus  — rancio 


346 


APPENDICE 


rapati  — corrugarsi,  aggrinzarsi 
rapai  us  — grinzoso 
rappae  — rughe,  grinze 
rasa  — acqua  ragia 
— « inter  fraudein  et  rasam  hic  no- 
tescit  » (nessuna  differenza) 
rascare  — raschiare 
raschus  — forca  da  bifolchi,  « fur- 
catus  fereus  est  » 
rasega  — sega 

r asonar  e — ragionare;  c rasonare 
dente,  comedere» 
rasone  — ragione 
rasorus  — rasoio 

raspare  — il  percuoter  che  fanno  i 
cavalli  il  terreno,  quasi  zappan- 
dolo 

raspus  — unghia  aguzza,  artiglio 
rastellare  — raccogliere 
rastellera  — rastrelliera 
rastilium  — rastrello 
rava  — rapa 

ravaiosus  — rabbioso,  fastidioso 
ravanellus  — « est  radix  apreciata 
nobilium  dapibus,  non  est  di- 
minutivum  ravae,  ut  Donatus 
inquit;  sed  ravulus  diceretur, 
unde  Godianus:  Mingere  vesi- 
cam  raula  sepe  facit  » 
razinus — «racemus»  racchio,  ra- 
cimolo 

razza  — « proprie  est  equorum,  hic 
prò  stirpe  ponitur.  Unde  Godia- 
nus poeta:  Villani  semper  perfi- 
da razza  fuit  > 

rebruscare  se  — picchiarsi,  spazzo- 
larsi 

rebruscari  — divenir  più  brusco 
recamare  — ricamare 
Recanatae  o Racanatae  {fera)  — 
fiera  di  Recanati 
recetare  — accogliere,  ospitare 
recocta  — ricotta 
recressere  — rincrescere 


vedetta  — * est  corigia  freni  » 
rcdicella  e redesella  — quel  panni- 
colo grasso  che  copre  le  viscere 
redosso  — in  furia,  confusamente 
reficere  — raggiustare 
refudare  — rifiutare 
regailatti  ( facere ) — far  a gara 
reghignare  — digrignare 
rettu ex  — rematore 
remolazzi  — ramolacci 
remordace  — pizzicante 
remucare  — rendere  ottuso:  • retnu- 
catur,  obtunditur  » 
rensi  camisa  — camicia  di  tela  bian- 
ca (cosi  detta  da  Rens,  in  Fran- 
cia) 

repelare  — calcitrare 
repiare  — rattenere,  riprendere 
repossamen  — riposo 
remossus  — remoto 
reputare  — far  calcolo 
requislare  — racquistare 
Resanus  — Reggiano 
resigna  — rassegna  militare 
restitus  — restio 

Reverum  — Revere,  paese  manto- 
vano 

revidare  — controsfidare  al  gioco 
revitum — aumento  di  scommessa 
al  gioco 

revollare  seti  su  — riflettere,  medi- 
tare 

revoltellus  — giri  obliqui  a salti 
rezola  — viuzza,  vicolo 
ribaldellus  — mariolo 
ribombi  — rimbombi 
ribula  — uva  dolce  friulana  che  fa 
un  vino  spumante  generosissimo 
ricola  — ruchetta  (erba) 
ricolare  — ributtar  indietro 
rictus  — bocca 
rididulus  — ridente 
rigolare  — rotolar  giù 
Rigus  e Rigazzus  — Enrico 


LESSICO 


347 


ringere  — digrignare 
risaia  — * est  risus  qui  fit  cachin- 
nando  » 

risarola  — * risus,  risa,  risaia,  ri- 
sarola  » 

risigos  — « pericula  » 
rivare  — arrivare 
rivera  — riviera 
rivolti  — cantina 
rizzus  — riccio 
rodare  e robbare  — rubare 
Robertus  frater  — fra  Roberto  da 
Lecce,  celebre  predicatore 
roche ttus  — cotta  di  canonici  ed  alti 
dignitari  ecclesiastici 
rode  Uà  — rotella,  scudo  di  forma 
rotonda 

rofoanus  — ruffiano 
rognire  — nitrire,  « hinnire  » 
romerus  — pellegrino 
romi/lus  — € prò  heremita  » 
rosada  — rugiada 
Rosaria  ( sutnma ) — il  Folengo  per 
commodo  del  verso  adoperò  Ro- 
saria invece  di  Rosella:  cioè  una 
summa  di  casi  di  coscienza  (Ro- 
sella casuum)  composta  dal  mi- 
norità fra  Battista  da  Salò  nel 
sec.  XV 

rosegare  — rodere 
Rosina  — « est  cantilena  rusticana  » 
rossezza  — vergogna 
rossola  — rossi  d'uovo 
roltus  — « est  ventositas  procedens 
aut  crapula  aut  ab  inflatione  mil- 
zae  quae  dicitur  mirach  » 
rotundare  — arrotondare 
riversare  — rovesciare 
roverso  — alla  rovescia 
roversum  — colpo  di  traverso 
rovida  — (vedi  ruidae) 
rubigo  — ruggine 
ruf-raf  (de)  — di  riffe  o di  raffe 
rufioli  — ravioli  (v.  casoncelli) 


rugare  — « quaerere  diligenter  », 
* vestigare  »,  frugare,  perquisire 
ruginenlus  — rugginoso 
ruidae  — spine,  pruni,  rovi 
ruinazzum  — rovinio 
ruta  — immondizia,  letame 
ruzare  — « rugavit  impulit,  berga- 
mascum  est  » 

sabionus  — sabbia,  arena 
saccus  — « est  depopulatio  urbium 
quam  chaldei  vocant  saccaman  » 
sacentus  — saccente,  dotto 
sachozza  — saccoccia 
sadocchus — significa  in  parmigiano 
ebreo 

safranus  — zafferano 
sagatare  — * idest  sacrificare  »:  lo 
si  dice  del  modo  particolare  che 
hanno  gli  ebrei  di  ammazzare 
buoi,  oche,  polli 
sagina  — grasso 

sagra  — sorta  di  pezzo  d’artiglieria, 
come  il  falcone 
saguratus  — sciagurato 
saiotia  — « est  locusta,  quae  prò  er- 
rore frequenter  posita  est  » 
saiatta  — insalata 
Salei  — San  Leo 

saliclum  — saliceto,  luogo  pieno  di 
salci 

saliga/a  — selciato 
salire  — assalire 
sai  liei  — « tartarum  » 
sallarium  — salario,  stipendio 
Saloium  — Salò 
Samarchi  — San  Marco 
samitarra  — scimitarra 
samilus  — sciamito,  drappo  di  seta 
sanglollus  — singhiozzo 
Sanguileo  — re  delle  mosche,  cosi 
forte  da  pungere  a sangue  i leoni 
saorna  — zavorra,  polvere 
saperum  — sapere,  intelletto 


34» 


APPENDICE 


sarasinus  — saraceno 
sardena  — sardella 
sassinare  — assassinare 
sassinus  — assassino 
sausare  — scovare,  braccheggiare 
savonus  — sapone 
saxum  rodere  — « more  canis,  qui 
non  valens  offendere  hominem 
rodit  petram  » 
sbaccum  — (v.  asbaccum) 
sbadacchiare  e sbadaiare  — sbadi- 
gliare 

sbadacchiare  — porre  il  bavaglio, 
imbavagliare 
sbaiaffare  — sbraitare 
sbaiaffus  — ciarlone  pettegolo 
sbalanzare — sbilanciare,  sballottare 
sbarainus  — gioco  di  dadi  (sbara- 
glino) 

sbaratare  — sbaragliare 
sbarraiam  (ad)  — allo  sbaraglio 
sbercia  — cispa 

sbercijluus  e sbercigerus  — cisposo 
sber g us  — usbergo 
sberlare  (oculos)  — stralunare  gli 
occhi 

sberlatus  — bieco 
sber  lucere  — risplendere 
sberlusenlus  — rifulgente 
sbilzare  — « prò  valde  fluere  » 
sbendare  — toglier  la  benda 
sbisao  — bravaccio  stolido  e vile 
sbizerire  — sbizzarrire 
sboi  sare  e sbolsegare — tossire  come 
un  cavallo  bolso 
sbolzonada  — ferita 
sboronare  — stappare,  svelare,  spa- 
rare: « Tuf  taf  schioppetti  est; 
boni  bom  artellariae  grossae,  un- 
de  versus:  Schioppettus  tuf  taf, 
bom  bom  colubrina  sboronat  » 
sborrare  — c melius  quam  manife- 
stare » 

sbotazzatus  — sboccato,  sguaiato 


sbraiare  — sbraitare,  urlare 
sbraior  — urlio 
sbravezare  — « se  iactare  » 
sbrellat  e — sberettare,  salutare 
sbricchetlus  e sbriccus  — uomo  di 
vile  condizione,  sgherro 
sbroccare  — sbrancare,  tagliar  via 
i rami  ad  una  pianta;  sbrocare 
risimi,  scoppiare  in  una  risata 
sbroffare  — spruzzare,  sbruffare 
sbroiare  — scottare 
sburlare  — urtare,  sospingere;  sbur- 
latus,  « impulsus  » 
sbusamen  — fóro 
sbusare  — bucare 

scagaita  — « plus  quam  timor,  nani 
timor  potest  esse  sine  cagarola  » 
scagarare — « proprie  est  amalatis  » 
scaia  — « teste  Servio,  est  fragmen- 
tum  saxorum,  cupporum,  vel 
cuiuslibet  vasis  fragilis  » 
scoiare  — « disquamare  pisces  gla- 
dio » 

scalogna — allium  ascalonicum,  una 
specie  di  cipolla 

scalvare — « idest  amputare»;  po- 
tar (alberi),  tagliarne  la  cima,  i 
rami 

scambietius  — « est  genus  salti  si- 
cut  capriola,  tamen  accipitur  prò 
qualibet  saltatione  » 
scamonea  — pianta  asiatica,  il  cui 
succo  è adoperato  come  purga- 
tivo potente 

scampasoga  — scampaforca 
scanacorus  — disperazione,  accora- 
mento, « scanatio  cordis  » 
scartare — « scannamus  panzam,  iu- 
gulamus  collum  » 

scanellus  — tamburello  per  giocare 
alla  palla:  « scanus  et  scanellus 
quo  percutitur  balla  » 
scan/arda  — « scarteram,  meretri- 
cem  » 


LESSICO 


349 


Scannacavalla  — cosi  chiamato  il 
re  de’  tafani,  perché  molestis- 
simo a’  cavalli 

scantonare  — evitare,  scansare;  ed 
anche  snidare 
scapinare  — * fugere  » 
scappinus  — pedule;  netare  scapi- 
nos,  andarsene 
scapolas  {vertere)  — fuggire 
scapìizsare  — (v.  capuzzare) 
scaravazzus  — scarafaggio 
scarcossus  — « dicitur  qui  macer, 
undique  promulgat  ossa,  ut  vec- 
chiae  » 

scardovella  — piccola  scardova, 
pesce  d’acqua  dolce  con  molte 
scaglie 

scarpare  — strappare,  infrangere 
scarpacinus  e scarpazinus  — cia- 
battino 

scartozzus  — cartoccio 
scattare  — riscattare 
scavedagnare  — fare  le  cavedagne 
(v.  cavedagne ) 
scaviata  — capigliatura,  crine 
scazzare  — cacciare 
schema-tis  — schema,  seme,  lignag- 
gio 

sempietas  — scempiezza 
schegnire  — « antiqui  dicebant  ne- 
cesse  est  » 

schelentia — identico,  credo,  asche- 
ranzia,  angina 

schenada  — un  colpo  ricevuto,  ca- 
dendo, nella  schiena 
sche  nera  — schiniera 
schiappare  — spaccare,  rintronare 
le  orecchie 

schiazzare  — schiacciare 
schiavina  — veste  lunga  e rozza, 
portata  da  schiavi,  pellegrini, 
romiti 

schifare  — evitare 

schifeltus  — barchetta,  palischermo 


schifones  — « villanice,  calzas  ur- 
banice».  * Netare  schifones  est 
fugere  » 

schi  tua  — stinco 

schionfare  — gonfiare,  ingravidare 
schiappa  re  — scoppiare 
schioppezare  — scoppiettare 
schirallus  — scoiattolo 
schirazzus  — nave  veneziana  e le- 
vantina 

schittare  — spruzzare,  insudiciare, 
far  sterco;  « lavacchio  schitata, 
imo  foedata  » 

schitarinos  — « villanice,  chitarinos 
urbanice  » 

schizzare  — schiacciare 
scintinella  — sentinella 
scocesus  — scozzese 
scocia  — zucca,  molto  matura  e 
pressoché  guasta 
scodere  — riscattare 
scollare  — gocciolare,  liquefarsi 
scottare  — ascoltare 
scoiulere  — nascondere 
sconderola  — nascondiglio 
scondijicus — che  rende  invisibili, 
nasconde  agli  occhi  altrui.  « La- 
pis optalamius,  invisibilem  red- 
dens  » 

sconire  — scemare  bollendo,  svapo- 
rare, deperire 

sconlrum  {per)  — dirimpetto 
scoraiare  — portar  via  il  cuore 
scorcia  — scorza 
scoriada  — sferza 
scortare  — scuotere,  crollare 
scorozzatns  — scorrucciato 
scortegare  — scorticare 
scorlegatio  — l’atto  dello  scorticare 
scorzare  — scortecciare,  sguainare 
scossare — scuotere,  dibattersi 
scossus  — riscattato,  liberato 
scosus  — nascosto 
scotius  — « est  debitum  tavernae, 


350 


APPENDICE 


metaphorice  prò  quolibet  debito 
positus  » 

scotumare  — costumare 
scovare  — scopare,  frustare 
scovertare  e scovertere  — scoprire 
scovinus  — piccola  scopa 
scragna  — sedia 

screpantia  — « melius  quam  diffe- 
rentia  » 

scrima  — scherma 
scrimire  e scrimmare  — tirar  di 
scherma 

scrizzare  — scherzare 
scrizzum  — scherzo 
scroa  e scroia  — scrofa 
scroffa  — scrofola 
scropulum  o scrupulum  — la  ven- 
tiquattresima parte  di  un’oncia 
scufiotus  — scuffiotto 
scuitare  — « memorare  » 
sculazzala  — sculacciata 
scurare  — oscurare 
scurrere  — correre 
scurzus  — scorcio,  che  appare  in 
iscorcio 

scusare  — servire  da,  supplire  a 

scusire  — scucire 

secritudo  — segretezza 

seda  — seta 

sedacia  — staccio 

seda  zzar  e — burattare 

sefus  — sego 

segurare  — assicurare,  garantire 
seguris  — scure 
segursellus  — piccola  scure 
segurus  — sicuro 
Semiphora  — « dei  nomen  » 
semprus  — eterno 
semustus  — mezzo  bruciato 
senapra  — senape 
Senna  — Siena 
sensarus  — sensale 
sentare  — « sento  a sedeo  » 
sentirla  — sentieri 


Seraffus — « maximus  in  quibus  li- 
bet  liberalibus  artibus  fuit  » 
seraia  — serratura 
serraium  — asserragliamento 
setis  — setole 

Sextum — liber  sextus  Decretalium 
di  Bonifacio  Vili 
sfalsare  — falsificare 
sfodrare  — sguainare 
sfodro  — guaina 

sfoggiatum  — « dicimus  variatum 
et  diversicoloritum  » 
sfondrata  — sfondata,  rovinata,  ap- 
plicato a donna:  Messalina 
sforacchiare  — * prò  sbudellare  » 
sfronzanles  — che  escono  dalla 
sfronsa  (fionda) 

sgagnare  — addentare,  mordere 
sgallinare  — « gallinis  privare;  sic 
Columella:  Per  eminentia  fiant 
pollaria  ne  vulpe  sgallinentur  » 
sgamaitus  — scamato,  verga  per 
battere  le  lane 

sgambare  — toglier  di  gamba,  slac- 
ciare 

sgambiettus  — * est  genus  salti,  si- 
cut  capriola;  tamen  accipitur  prò 
qualibet  saltatione  » 
sganzerla  — « et  alphana  sunt  ani- 
malia  longas  habentia  schincas  ». 
Si  dice  di  uomini  dalle  gambe 
lunghe 

sgaraboldelli  — grimaldelli 
sgarbellatus  — arrovesciato,  scer- 
pellino 

sgarlatatus  — « dicitur  qui  sine 
garletto  zopegat.  Garlettus  est 
pars  superior  calcagni  » 
sgathiare  — divincolarsi,  disvilup- 
pare 

sgiuntus  — disgiunto 
sgollaia  — scolatura 
sgonfius  — gonfio 
sgozzo  lare  — gocciolare 


LESSICO 


351 


sgraffignare  — « est  viri,  graffiare 
est  gattae,  azzaffare  est  leonis  » 
sgregnare  — ridere 
sguaitare  — « videndo  notare  et 
sindicare  » 

sgualdraccha  — sgualdrina 
sguardadura  — sguardo 
sguatarus  — guattero 
sguazzare  — menar  bestie  nell’ac- 
qua corrente  e farvele  abbeve- 
rare 

sguazzum  — allagamento 
sguarnazza  — guamaccia,  zimarra 
sguerzus  — guercio:  sguerzus  A- 
fricae,  Annibaie 
Sguizzerà  — Svizzera 
sguizzer  — svizzero 
sgognare  — fare  sberleffi 
sgurare  — lavare 

sgurentus — «atritus»,  ferro  luci- 
do dal  grand’uso 
sgussare  — sgusciare 
stare  — sciare 

Siccaboronus  — asciugatappi 
sicurare  — assicurare 
sifiare  — « est  proprium  spadarum 
quando  velociter  manegiantur  » 
sigillata  facere  — votare 
signa  (dare)  — il  segnale  della  bat- 
taglia 

signentus  — segnante  o segnato: 
signenta  corona , la  corona  che 
segna  il  rosario;  scodella  signen- 
ta, colma  sino  al  segno  dell’or- 
lo; petra  signenta,  improntata 
con  un  segno 

silacchum  cinquinum  — contusione, 
impronta  delle  cinque  dita  dopo 
uno  schiaffo 
simiotta  — scimmiotto 
Simona  ( madonna ) — la  simonia 
simultates  — inimicizie 
singenlus — percosso  con  la  cinghia 
singiarus  — cinghiale 


sinona  — astuta  (da  Sinone  che  in- 
gannò i troiani) 
siroccus  — scirocco 
siroppus  — sciroppo 
sisinus  — « genus  nummi  »,  moneta 
di  mezzo  soldo 
sizza  — mammella 
slancatus  — sciancato 
stanza  foiada  — propriamente  lan- 
cia lasagne,  uomo  dappoco 
slamare  — lanciare 
sledammare  — nettare 
sleguaius  — sciolto,  strutto 
slongare  — allungare 
smacare  — smaccare,  scornare,  am- 
maccare 

smacchiare  — scovar  dalla  macchia 
smagazzare  — stritolare  « smagaz- 
zat  plusquam  friat  » 
smagonare — «extra  magonem  el- 
licere  »,  sfogarsi 

smaraviliare  — maravigliare  « ru- 
stice  » 

smazzolare  — « tartassare,  tambu- 
sare,  bastonare,  tartufolare,  tra- 
cagnare » 

smenticare  — obliare 
smenuzzare  — « prò  boconatim  in- 
cidere, unde  Columella:  Ocha- 
rum  pavaris  herbam  mangian- 
dain  smenuzzare  bisognat  » 
smerdolare  — « idest  purgare  » 
smergolare — « idest  vociferare  », 
« gridando,  cantate  »,  « valde 
clamare  » 

smesiare  — svegliare,  chiamare 
smiccare  — ammaccare,  ficcare  per 
forza 

smiollare  — * cavare  medullas  » 
smoiare  — lavare 

Smorbia — località  mantovana  pres- 
so Ponte  Arlotto,  ove  si  accumu- 
lavano immondezze  e vivevano 
le  meretrici 


352 


APPENDICE 


snembolare  — levare  il  fiato,  slom- 
bare, sfibrare 
socca  — gonnella 

sochinus  e sochinellus  — guarnel- 
luccio 

socida  — « est  mandra  » 
sofiamen  — respiro  affannoso 
sofinus  — scià  di  Persia 
soga  — corda  (diminutivo  sog hello), 
capestro 

soia  — beffa,  burla 
soiare  — deridere 
soium  — i genus  vasi  vinarii  » 
solarum  — volta,  soffitto 
solazzus  — c fuit  philosophus  epi- 
cureus:  vide  Diogenem  » 
soldus  — « est  precium  militare, 
hinc  derivat  soldatus  » 
solegismus  — sillogismo 
solimalus  — sublimato  (veleno) 
Solpharinus  — Solferino  paese,  e 
solfanello 
soltus  — sciolto 

solvere  — « lombardice  dicitur  ma- 
ne comedere,  pambrare  roma- 
gnice  » 

someiare  e somiare  — simigliare 
s omeri  za  — « propaginem  » 
sonzia  boschi  — unto  di  bosco  (ba- 
stonata): « sonzia,  grassa,  idest 
lignum».  « Unguentum  boschi, 
trambaius  est  » 

soperchiare  — avanzare,  restare 
soporari  — addormirsi 
sorare  — * exhalare  » 
soratutlum  — « super  omnia  » 
sorbollum  — un  gran  sorso  (di  vino) 
sordina  — « parva  piva  » 
sores  mediae  — mezze  suore,  mezze 
monache 

sorex,  sorices,  sorighetlus,  sori- 
ghinus  — topolino 
sornachiare — * ronfare,  ronchizare 
nil  differunt  » 


sorramen  — apertura,  sfiatatoio 
sotanella  — la  quarta  corda  della 
chitarra 

sothiezza  — sottigliezza 
solilus  — sottile  (voce  di  tenore) 
sotosora  — sossopra 
soverottus — scarpe,  o pianelle  con 
suole  di  sughero 
spacatus  — arredato  con  pompa 
spacianter  — « quando  derivat  a 
spacior  significai  tarde,  quum 
vere  derivat  a spacio-as  signi- 
ficai cito  » 

spadolare  — « ut  fit  cum  linum  eru- 
dì unt  disgrossantque  »,  battere 
con  la  scotola  il  lino 
Spagna  — nome  di  ballo 
spallazzum  — spallaccio  : la  parte 
dell’armatura,  fatta  a scaglie,  che 
copriva  la  spalla 

spalleria  — paramenti  delle  spal- 
liere 

spallezare  — detto  di  cavallo:  an- 
dare con  leggiadria,  agitando 
con  eleganza  le  spalle 
spanlegare  — spandere,  diffondere, 
spalancare 

sparantenla  — fodere  delle  scarpe: 
« quid  sunt  sparamenta  lege  Ni- 
colatn  Zavatinum  » 
sparare  — risparmiare 
sparaverus  — sparviero;  ire  spara- 
vero,  andar  in  bocca  al  lupo;  ad 
sparaverum,  in  rovina 
sparpagnare  — spargere,  dissemi- 
nare, sparpagliare 
sparpagnatio — profusione 
spazzare  — disbrigare 
spazzalamenler  — subito 
speciarus  — farmacista 
spedus  — spiedo 

spegazzare — imbrattare,  scaraboc- 
chiare 

spelizzare  — « ex  pi  lare  » 


LESSICO 


353 


spelorzus  — spilorcio,  briccone 
spergol  — aspersorio 
spernazzare  — sparnazzare 
sperzurare  — giurare 
spesa  — salario 
spessiter  — c frequenter  » 
spetia  — spezie,  droga 
spica  ( aietti ) — spicchio  d’aglio 
spigare  — spiegare 
spinare  — spillare,  metter  a mano 
una  botte  di  vino 
spinazza  — spinaci 
spinbozzus  — probabilmente  è il 
frutto  del  pugnitopo,  dalla  coc- 
cola rossa  subsferica 
spinelle  — tumoretti  linfatici  nelle 
gambe  de’  cavalli 
spinettum  — zipolo 
spingar della  — « est  genus  artela- 
riae» 

spingar doium  — canzone  a ballo 
spirameli  — respiro 
spizzare  — zampillare 
spiumatus  — sprimacciato 
sponsonare  — stimolare,  pungere 
spontonis  — ferro  conico  appuntito: 
spuntone 

spresiare  — sprezzare 
spronus  — sperone 
sprovedutus  e sprovistus  — impre- 
veduto 

spudare  — sputare 
spudazzus  — sputacchio 
spulicare  — spulciare 
squadernare  — sconquassare  (oggi 
dicesi  in  dialetto  mantovano 
squinternare) 

squadernari  — dividersi  in  quattro 
squadronus  — « quam  bataionem 
fiorentini  vocant  » 
squaiare  — scuotere,  far  trasalire 
squaquarare  — gozzovigliare,  « prò 
bene  vivere  usurpatur  ab  epicu- 
reis  » ; « frui  » 


squaquarinus  — * est  factus  cum 
duobus  digitis,  toccans  barboz- 
zum  alterius.  Poeta  Godianus: 
Teranite  foemineos  squaquari- 
nos,  temnite  basos  » 
squarcino  — coltellaccio 
squarzare  — squarciare 
squarzone  — grosso  squarcio 
squilla  — specie  di  pianta  a bulbo 
o cipolla,  detta  più  comunemente 
scilla 

stafezare  — correre  come  stafietta 
stagnus  — resistente,  sodo 
staiezare  — tagliuzzare 
staladizzus  — svernato 
stalium — stali,  andate  a destra:  ter- 
mine tecnico  adoperato  anche 
oggi  da’  barcaioli  veneziani  per 
evitare  gli  urti 

stambussada  — « mantuanice  acci- 
pitur  prò  bastonata  » 
stamegna  — stamigna,  tela  rude  che 
si  adopera  per  colare  liquidi 
star  us  — staio 

Siephanus  — nel  senso  di  pietra,  la- 
pidazione 

stigare  — eccitare,  aizzare 
si  ini  mar  e — tener  alto 
stipula  — stoppia 

stipulator  — armeggione  scaltro  e 
disonesto 

stirpare  — estirpare 
stivallus  — stivale 
stiverius  — sorta  di  cane 
stizza  — carogna 
s lizzar  e — aizzare 
stizzus,  stizzones  — tizzoni 
stopìnare — « dicitur  tremare,  quia, 
deficiente  oleo  in  lucerna,  stopi- 
nus  languens  trepidat  » 
stopinos  ( cagare ) — aver  gran  paura 
stoppare  — turare 
storta  — « est  genus  spadae,  quae 
latine  dicitur  samitarra  » 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - n. 


23 


354 


APPENDICE 


storthiare — tirar  un  colpo  di  spada 
storax — balsamo  asiatico 
strabucconem  ( ire  ad) — traballante 
stracchedo  — stanchezza 
slradarolus — aggressore  da  strada, 
grassatore 

s tradivi lus — soldati  slavi  o albanesi 
a cavallo,  armati  alla  leggera 
strafozate — superbamente,  magni- 
ficamente 

stralli  seni  us  — sfolgorante 
strangozzare  — languire,  basire 
stranudare  — starnutire 
strapiuviare  — il  gocciolar  della 
pioggia  in  locali  mal  riparati 
strapazzare  — tuffarsi 
strassinare  — trascinare 
stravaccare  — atterrare 
stravaccatus  — sdraiato 
straviare  — disperdere 
straviatus  — fuor  di  sé,  fuor  di 
strada,  badalone,  perdigiorno 
strazza  — straccio:  anche  nome  di 
un  ballo 

strazzolenlus  — cencioso 
streggius  — lasca 
streppare  — strappare,  svellere 
streppone  — straccione 
streppus  — strappo 
striccare  — stringere , premere , 
strizzare  (l’occhio) 
striccus  — premuto,  stretto 
slriggia  — striglia 
striggiare  — strigliare 
strinare  — abbruciacchiare,  arsic- 
ciare 

strinalos  ( campos ) — « dixit,  quia 
stipulas  incendunt  » 
stringa — cordella,  staffile;  stringas 
tirare,  morire.  Nella  Toscolana 
al  verso  stringas  cum  totis  quin- 
que  feretis  è apposta  la  nota: 
c sunt  aliae  stringae,  quae  ha- 
bent  ferrettum  unum  » 


stringatus  — attillato 
strionis  — stregone 
strissare  — strisciare,  passar  rasente 
con  impeto 

strolecchus  — astrologo 
slrollogus  — astrologo 
stropellus  — ramoscello 
stroppa  — virgulto  adoperato  per 
legare  ed  anche  per  battere;  in 
stroppa  stare,  stare  a segno,  in 
freno 

strozzerus  — l’addestratore  di  uc- 
celli di  rapina  per  la  caccia 
strues  — mucchio 
strya  — strega 
stryatus  — stregato 
stryanismus  — stregonesimo 
stua  — stufa 
stuare  — spegnere 
stuffus  — coperto 
stupidus  — che  fa  istupidire 
sfuriare  — urtare,  cozzare,  spingere 
slurlonus  — spinta,  urto 
stuva — stufa;  mandare  ad  stuvam, 
mandare  a male,  all’inferno 
suadela  — arte  di  persuasione 
subiare  — (vedi  sifiare) 
subius  — « et  sibilus  » 
subitanus  — subitaneo 
submaginare  — riflettere  su  qualche 
cosa,  ricercandone  le  cause  e 
ricostruendosela  in  mente 
substizzare  — attizzare 
suffimigium  — « quasi  sacrificium 
diabolo  » 

sugare  — asciugare 
summata  — gelatina  (?) 
supposta  — « quid  sit  vadeet  quaere; 
venetianiter  la  cura,  lombarditer 
una  spera  » , serviziale 
supressada  — sorta  di  salame  o ga- 
lantina 

suttus  — asciutto;  pan  sultus,  pane 
solo,  senza  pietanza 


LESSICO 


355 


tabachinare  — far  il  mezzano 
tabachinus  — « est  mediator,  nun- 
tius,  amantium  » 

tacagnus  — « fuit  homo  sceleratis- 
simus  omnium  » (v.  spelorzus ) 
t acare  — attaccare 
tacuinus  — almanacco 
tacola  — gazza 

incoiare  — lo  stridere  delle  gazze 
taconatus  — rattoppato 
taconus  (v.  gazanti s)  — maltagliato 
taerus  — tagliere 
taiola  — tagliola 
talentum  — * appetitum  » 
talqualiter  — in  modo  che 
lamagnam  — « tam  magnam  » 
tampellare  — picchiare  romorosa- 
mente 

tantonus  — a tentoni 
lupare  — fare;  ben  tapd,  ben  fatto, 
bella  tacca  d’uomo;  mal  tapd, 
male  in  arnese 

Taprobano  — l’antico  nome  san- 
scrito di  Ceylon 
lararare  — « trombezare  » 
tarma  — tignola 

tartuffa  e tartufola  — tartufo,  per- 
cossa 

tasentare  — racchetare  con  modi 
amorevoli 

taulazzus  — tavolaccio,  targa  di  le- 
gno per  bersaglio 
tavanus  — tafano,  assillo.  « Seneca 
inquit:  Philosophiae  murum  sic 
Plato  trapassavit,  velut  tavanus 
ragni  telam  » 
tavernarus  — oste 
tavoleria  — la  scacchiera,  i giochi 
di  tavole 

teggetta  — « vas  coquinarium  » 
tegnaris  — tigna 
lemma  — paura 

tenconus  — postema  nell’ inguina- 
glia,  causata  da  mal  venereo 


tenerire  — ammollire 
lenlus  — rattenuto 
teserà  — « virga  est  supra  quam 
villani  numerum  signant  » 
testazza  — grossa  testa 
testum  — vaso  di  terra  o di  ferro 
che,  coperto  di  bragie,  serve  a 
sua  volta  a coprire  tegami  e piatti 
per  meglio  cuocere  le  vivande 
telare  — poppare 
te  za  — capanna 
tezottum  — capanna,  casalone 
Thebiltus  — l’astronomo  Harrani 
Abul  Assan  Tabit 
tibiare  — trebbiare 
tichitare  — « percutere  cum  tich 
toch  » 

Hiatus  — attillato 
tinazzus  — grosso  tino 
Tiphis  — Tifi  Odassi,  precursore 
del  Folengo 

lira — serqua,  lunga  sfilata 
tiriaca  — triaca,  noto  medicinale 
tirintana  — processione 
tilalora  — capoverso  di  canzone  po- 
polare 

tocheltum,  tochus,  tochellus — «fru- 
stum  et  frustillum  »,  tozzo 
todannum  — « tuum  dannum,  est 
collisio  indriotonicea  » 
Tognazzus  — Toniaccio  (da  Anto- 
nio) 

loia — tavola  (abbecedario),  «tabella 
supra  quam  alphabetum  a pue- 
ris  discitur  » 
tomaca  — pomodoro 
tomachae  — polpette  con  zucchero 
e uova 

tomboare  — rintronare,  « fictitium 
verbum  » 

tominus  (casus)  — cacio  casalingo 
di  qualità  scadente 
tommus  — salto  col  capo  in  giù, 
capitombolo 


356 


APPENDICE 


tommare  — cadere 

Tonellus  e Tonnellus  — Antonello 

torno  — tornio 

torrazzo  — « magna  turris  » 

torus  — letto 

torzes  — torcie 

tosonos  e tosottos  — i capelli  tosati 
tosus  — tosato 

iotanto,  quotanto  — tanto,  quanto 
tozzare  e tozzolare  — battere  di 
santa  ragione 

trabaccas  levare  — andarsene 
trabaccolae  — padiglioni,  tribune 
per  spettacoli,  tenda,  baracca 
traboccare  — incespicare,  cadere: 
scudos  trabuccantes  vorrà  dire 
scudi  che  eran  di  giusto  peso,  e 
facevano  perciò  traboccar  la  bi- 
lancia 

tracagnare  — bastonare 
tracagnus  — bastone:  « tracagnum 
mantuanice,  trusum  bressanice, 
trambaium  graece,  truncum  la- 
tine » 

trafegare  — trafficare 
tragicus  — doloroso,  soggetto  di  tra- 
gedia 

traina  — « genus  nummi  » 

/ ramazzare  — * ruere  » 
tramazzus  — stramazzone 
trambaius  — « et  tracagnus  idem 
sunt  »,  « unguentum  boschi  » 
trammare  — tramare 
trampinare  — * caminare  » con  fa- 
tica 

transbaltigare  — traballare  : « ci- 
gat,  ninigat,  nutat  » 
transtrum  — trasto:  asse  trasver- 
sale delle  barche  per  sedervisi 
trapozzare  — il  tuffarsi  del  sole  nel- 
l’onde 

trare  (facere)  — « proverbialiter 
dicimus:  facit  trare,  idest  fallit 
et  abarrat  » 


trascocti  — « valde  ebrii  » 
travellus  — travicello 
travenire  — intervenire,  succedere 
travus  — trave 

tremolantes  — brividi,  peti,  per- 
sone cosi  dette  « quia  semper 
tremant  »,  ed  anche  ornamenti 
che  svolazzano 
tremolus  — tremarella 
trentapara  — il  diavolo,  come  a 
dire  trenta  paia  di  diavoli  : vale 
anche  per  befana  e altra  orrida 
apparizione 

trenlinam  — c est  genus  nummi, 
quam  furcifur  rex  Ripae  Trenti 
primus  signavit  » (30  centesimi) 
treppare  — ingannare,  beffare  (v. 
truffare) 

trespus  — trespolo 
tressum  (per)  — per  traverso 
trevella  — travicella  o piccola  piana 
trezza  — treccia 
tribianus — uva  bianca 
Iridare  — battere,  tritare,  pestare 
tridus  — trito,  battuto 
trigare  (se)  — arrestarsi,  rattenersi 
trigornos  — tre  giorni 
trilignifera  — la  forca  da’  tre  legni 
trilisum  e terlisum  — traliccio 
trincher,  larlofen  — trinken  e der 
Teufel  (a  proposito  dei  tedeschi 
avvinazzati):  « quid  significhent 
lege  Svetonium  » 
trinzans  — trinciante 
trinzera  — trincera 
t risaltare  — « galzopando  saltare  » 
trivUinus  — trivellino,  succhiellino 
trivilare  — succhiellare 
troare  — trovare 

truccum  — mazzapicchio  (v.  tru- 
sum) 

trucimaniter  — da  turcimanno, 
col  senso  di  mezzano 
truffare  — « decipere,  soiare,  calet- 


LESSICO 


357 


tare,  trepare,  bertegiare,  berto- 
nare,  tosare  » 

trusum  — (vedi  tracagmis) 
trutinare  — pesare  sulla  bilancia 
tufare  (nasum)  — tappare,  turare 
lumefactus  — gonfio  d’ ira,  orgoglio 
Tur  tur  u la  cavra  è mozza  — can- 
zone popolare  italiana  del  Cin- 
quecento 
luscis  — tosse 

Tyum  — * est  vallis  spaciosa  prope 
moenia  Mantuae  » ( Te) 

ubinus  — piccolo  cavallo  veloce 
ulva  — erba  palustre 
umberlicus  e umblicus  — ombelico 
(contadinesca  storpiatura) 
umbriosus  — ombroso 
uncus  — adunco 
urta  — urtone,  spinta 
urzum  — orcio 
ussum  — t ostium  »,  porta 
vaccarius  — (rustice)  « prò  vicario  » 
valenti  sia  — valore 
valisa  — valigia 

Valtropia  — Valtrompia  nel  Bre- 
sciano 

vanigare  — vangare 
vappa  — vinello  annacquato  o sva- 
nito 

varolae  — vaiuolo 
varolus  — il  branzino,  che  quando 
è giovane  ha  molte  macchie 
come  i vaiolosi 
varones  — ghiozzi 
vascones  — guasconi 
vedetta  — vitella:  « optimum  edu- 
lium  et  lecardo  congruum  testa 
cum  pelle  vedelli  » 
vederus  — vista 
vegiare  — vigilare,  vegliare 
Vegnesa  — « prò  Venetia  » 
ventessa  o z'enlissa  — « dicimus 
ventura  et  ventissam,  sicut  ab- 


batem  et  abbatissam,  papam  et 
papissam  » 

ventilare  (se)  — avventarsi 
ventrones  — ventraie,  immondezze 
ve ras us  — « est  spiritus  qui  verti- 
tur  in  lupum  et  infantes  vorat  » 
Verbitrium  — « constans  tribus  ex 
verbis  » 

ve rdugum  — spadetta  spagnola, 
stocco 

ver  e Itone  — « verettam,  stralem,  sa- 
gittam,  quadrellam  » 
verghezare  — battere  (la  lana),  sca- 
matare 

vergotinus  — qualche 
vergottam  — qualche  cosa,  il  con- 
trapposto di  negotta 
vermeius  — vermiglio 
vermer  — « vinum  valde  celebra- 
tum  »,  dice  il  Terranza  (?) 
vermocagnus  — canchero  (vermis 
caninus):  era  bestemmia  proibita 
dagli  statuti  mantovani 
vernare — rigermogliare  in  prima- 
vera 

vernazza  — vernaccia 
vertones  — (vedi  verettone) 
verzella  — «est  instrumentum  duo- 
bus  virgis  compositum  ad  dis- 
granandam  segetem  » 
verzonus  — grosso  cavolo 
veschiare  — invischiare 
vesica  — vescica 
veza  — botte 
vezza  — veccia 
vezzatus  — avvezzo 
vezzum  — costume 
vidoella  — vedovella 
vilazzus  — codardaccio 
villacaria  — codardia 
villanus  Spagnae — « optimusequus 
est  » 

villotta  — « genus  cantilenae  rusti- 
canae  » 


358 


APPENDICE 


villus  — pelo,  ciuffo  di  peli 
vinazzolus  — il  granello  interno  de- 
gli acini  d’uva 
vinessa  — vinaccia 
viras  — « ornamenta  gladii  »,  ghiera 
virdus  — verde 
znrens  — nel  fior  degli  anni 
virgulatus  — listato,  variegato 
visaggium  e visazzum  — viso 
visinus  — « vicinus  et  vicinanza  dif- 
ferunt  in  prima  sillaba:  unde 
Vergilius  de  vicino:  Nec  mala 
vicini  pecoris  contagia  laedent. 
De  visinanza  Salvanellus:  Per  to- 
tani merdae  visinanzam  span- 
tegat  oybos» 
vitia  — veccia 
vitriata  — vetrata 
vodus  — vuoto 
vogatio  — vogata 
Volta  — paese  mantovano 
voluntariter — ben  di  cuore 
vulpazza  — volpaccia,  volpone 

zacara  — condimenti  generici 
zaccara  — cosa  o persona  di  niun 
pregio 

zacchetum  — giacchetta 
zaccum — giaco,  arme  da  dosso,  fatte 
di  maglie  di  ferro 
zaffare  — « cito  prendere,  hinc 
zaffus,  idest  sbirus,  qui  sunt  ge- 
nushominum  poltronissimum  »; 
ed  altrove:  « proprie  sbirorum 
est  et  est  venetianicum  » 
zaffus  — birro 

za/ranatus  — color  di  zafferano, 
giallo 

zaghettus  — chierichetto 
zagus  — chierico,  scaccino,  sacre- 
stano 

zaina  — catinella,  quartuccio  (di 
vino) 

zainus  — bicchiere 


zais  — € vox  bubulchi  cum  sistit 
boves  nimis  frezzosos  » 
zaltronus  — cialtrone 
Zambello  — Giovanni  bello 
Zan  — Giovanni 
zancae  — ciancia 

zanchae  — « chelae  »,  branche  dello 
scorpione  (costellazione) 
zanella  — (v.  gianella)  superlati- 
vo, zanettone 

zanetlus  — ginnetto,  cavallo  spa- 
gnolo 

zanini  — vermi  che  rodon  le  fave 
e le  lenticchie 

Zannina  — Giannina,  « nunc  Zanina, 
nunc  Zoanina  scribitur  » 
zanza  — ciancia 
zanzare  — cianciare 
zapellus  — intoppo 
zaratanizzare  — ciarlatanare 
zarda  — frode,  brutto  tiro,  propria- 
mente è il  soprosso  nello  stinco 
de’  cavalli 

zarra  lavanzus  (l,  214  Moscheide) 
— il  verso  corrisp.  della  Tosco- 
lana  dice:  « quod  superem  vul- 
gus  ponite  ne  pereat  » 
zat  — c arabice,  bufo  latine,  rospus 
caldaice  » 

zavala  — « est  scarparota,  accipitur 
prò  qualibet  re  vilissima  » 
za  zar  a — zazzera 
zelatia  — gelatina 
zelatus  — gelato 
zelosus  — geloso 
zenari  — gennaio 

Zenoa  e Zenna  — « prò  Zenua  ge- 
novesi dicunt  » 
zenocchius  — ginocchi 
zenovesus  — genovese 
zentaia  — « gens  plebaea  » 
zenzala  — zanzara 
zerla  — gerla 

zellus  — getto,  stampo,  tiro;  bellus 
zetlus,  bel  colpo 


LESSICO 


359 


Zibeltarri  — Gibilterra 
zibettus  — « muschius,  zibettus 
odore  provocant  ardorem  » 
zifara  — cifra 
ziponus  — giubbone 
zobias  — t dies  Iovis  » 
zoccus  — ceppo  d’albero,  • est  arbo- 
ris  maior  radix  » 
soia  — gioia 
zoiellum  — gioiello 
zoiosus  — gioioso 
zone  are  — troncare 
Zoppinus  — celebre  cantastorie  ve- 
neziano 

zorneia  — giornea 


Zorzus  — Giorgio:  San  Giorgio,  lo- 
calità mantovana 
tosimi  — « giusum,  deorsum  » 
zovare  — giovare 
zubebus  — zibibbo 
zubiana  — strega  che  va  al  corso 
del  giovedì 

zucada  — capata,  botta  col  capo 
zuffo  — ciuffo,  culmine 
zugare  — giocare 
zugnus  — giugno 
zuppelli  — zoccoli,  pianelle 
zuralus  — giurato:  « frater  zura- 
tus  plus  quam  amicus  » 
zurma  — ciurma 


NOTA 


lì 


Delle  Maccheronee  il  Folengo  ci  ha  lasciato  quattro  redazioni 
stampate  (manoscritti  non  si  conoscono),  molto  diverse  fra  loro: 
mirabile  prova  della  serietà  artistica,  dell’amorosa  cura  con  cui 
dalla  prima  giovinezza  sino  alla  morte  egli  elaborò  i suoi  poemi, 
martellandone  quasi,  instancabile  cesellatore,  ogni  esametro. 

L’edizione  principe  del  Baldus  in  17  libri  ( Venetiis , in  aedi- 
bus  Alexandri  Paganini,  inclito  Lauredano  principe,  kal.  iati. 
MDXVII\  riprodotta  una  sola  volta,  nel  1520,  a Venezia  da  Ce- 
sare Arrivabene)  è poco  più  di  un  abbozzo  di  adolescente  pre- 
coce. Ci  dà  i canti  goliardici  sbocciati  a Bologna,  tra  la  gaia 
baraonda  universitaria;  ritoccati  dal  Folengo,  con  segreto  rim- 
pianto delle  sue  scapestrerie  studentesche,  negli  inizi  della  clau- 
sura monastica.  Benché  il  volumetto  contenga  embrionalmente  tutti 
i germi  fecondi  dell’arte  folenghiana,  può  nondimeno  esser  lasciato 
affatto  in  disparte  (come  semplice  curiosità  da  eruditi)  in  una  ri- 
stampa delle  Maccheronee. 

Ben  altro  valore  compete  alla  seconda  redazione  di  quattro  anni 
dopo:  alla  Toscolana  ( Tusculani  apud  lacum  benacensem,  Alexander 
Paganinus,  MDXXI  die  V ianuarii).  Il  frate,  ornai  pronto  alla 
ribellione,  rivela  con  audacia  sfolgorante  il  suo  genio  di  poeta 
realista  e satirico:  l’ irruente  giovanile  esuberanza  si  riversa,  ol- 
treché negli  ampliati  poemi,  nelle  bizzarre  prefazioni  appostevi  col 
fittizio  nome  di  Aquario  Lodola  (cfr.  Appendice  III),  nelle  anno- 
tazioni marginali  ond’è  come  da  perenne  commento  autentico 
assiepata  ogni  pagina.  Il  Rabelais  ebbe  indubbiamente  tra  mano 
la  Toscolana  e ne  derivò  motivi  non  pochi  di  parodia,  come  di- 
mostrai ne’  miei  Studi  folenghiani  (Firenze,  1899,  pp.  46-52)  e più 
ampiamente  ha  svolto  il  Thuasne  ( Études  sur  Rabelais , Paris, 


364 


NOTA 


1904,  pp.  159-265),  a cui  s’attiene  pedissequo  il  Plattard  {L’oeuvrc 
de  Rabelais , Paris,  1910). 

La  Toscolana  fu  riprodotta  a Milano  nel  1522  ( per  tnagistrum 
Augustinum  de  Vicomercato),  e ristampata  più  volte  a Venezia  du- 
rante il  Cinquecento  (cfr.  Portioli,  Le  opere  maccheroniche  di 
M.  C.,  Mantova,  1882,  1,  p.  xcvi).  Per  tacere  di  altre  due  ristampe 
del  Seicento,  venne  posta  a base  delle  grandi  edizioni  mantovane 
del  Settecento  (quella  Terranza,  con  la  falsa  data  di  Amsterdam, 
1768-72)  e dell’Ottocento  (la  citata  Portioli);  nelle  quali  due  ultime 
però  la  Toscolana  Cu  improvvidamente  spogliata  del  suo  massimo 
pregio,  le  prefazioni  e le  note. 

Il  successo  entusiastico  riscosso  dalla  seconda  redazione  del 
Baldus  cacciò  immeritatamente  nell’ombra  le  due  successive,  che 
racchiudono  un’espressione  più  completa  e matura  dell’arte  folen- 
ghiana:  la  Cipadense  e le  stampe  conosciute  sotto  lo  pseudonimo 
indecifrabile  di  Vigaso  Cocaio. 

Quando  la  Cipadense  fosse  pubblicata  non  è agevole  stabilire  con 
precisione:  par  certo  soltanto  che  uscisse  dalle  officine  del  Paganini, 
editore  delle  due  prime  redazioni.  Nell’avvertenza  di  Francesco 
Folengo  (cfr.  Appendice  II)  è detto  che  il  cugino  Teofilo  gli  con- 
segnò il  manoscritto  nell’ottobre  del  1530,  partendo  da  Ancona  per 
ritrarsi  col  fratello  Giovan  Battista  nell’eremo  di  Capo  Campanella; 
e nell’ Errata-corrige  finale  si  spiegano  le  molte  mende  con  la  lon- 
tananza dell’autore:  sta  però  di  fatto  che  in  più  passi  del  Baldus 
sono  chiaramente  adombrati  avvenimenti  posteriori  al  1530.  P.  es., 
nel  libro  xix  (vv.  403-5)  si  deplora  la  morte  di  Luigi  Gonzaga 
detto  Rodomonte,  ucciso  a Vicovaro  nel  dicembre  1532.  Nel 
libro  xxv  (cfr.  nell’appendice  II  le  varianti  ai  vv.  240,  243)  Me- 
gera nomina  due  volte  un  papa  Paolo  preconizzato  restauratore 
della  Chiesa  cattolica,  e non  può  non  riferirsi  a Paolo  III,  eletto 
nell’ottobre  1534.  Forse  nel  libro  xvm  (vv.  480-82)  si  accenna 
alle  gesta  africane  di  Carlo  V e di  Ferrante  Gonzaga  (luglio-ago- 
sto 1535).  Ce  n’è  quanto  basta  per  concludere  che  il  Folengo  per 
lo  meno  sino  al  1535  introdusse  modificazioni  nella  Cipadense:  la 
quale  usci  probabilmente  tra  il  1539  e il  '40,  dacché  vi  è celebrato, 
come  ancor  vivo  Federigo  Gonzaga  duca  di  Mantova  (f  giugno 
1540),  mentre  non  vi  figura  più  l’entusiastico  elogio  per  Isabella 
d’Este  (f  febbraio  1539:  cfr.  Portioli,  i,  117). 

La  Cipadense  fu  ristampata  una  sola  volta  nel  1555  ( ì/enetiis , 
apud  Petrurn  Bosellum ):  i suoi  esemplari  sono  pressoché  scom- 


NOTA 


365 


parsi;  se  ne  conoscono  solo  quattro,  esistenti  nella  Comunale  di 
Mantova,  nella  Vittorio  Emanuele  di  Roma,  nel  British  Museum , 
che  ne  ha  due  (Thuasne,  p.  173). 

A impedirne  la  diffusione  dovettero  anzitutto  contribuire  le 
scappate  poco  ortodosse  (nella  predica  di  Cingar  del  libro  ix  è 
rammentato  con  deferenza  Martin  Lutero!):  poi,  le  sorvenute  edi- 
zioni di  Vigaso  Cocaio,  la  prima  delle  quali  vide  la  luce  a Venezia, 
otto  anni  dopo  la  morte  del  Folengo  {Meri ini  Cocalii poétae  man- 
tuani  Macaronicorum  poèmata,  Venetiis,  MDLII,  cum  privilegio 
illustrissimi  senatus  venetorum).  Si  è creduto  finora  che  la  stampa 
fosse  procurata  da  Pietro  Ravani  : ma  a buon  conto  il  privilegio, 
conservato  nell’Archivio  di  Stato  di  Venezia  (Senato,  Terra , 
filza  13),  venne  chiesto  e ottenuto  da  Giovanni  Varisco. 

Serenissimo  Principe,  eccelsa  ed  illustrissima  Signoria, 

Perché  il  fedelissimo  servitor  della  Serenità  Vostra,  Zuani  de  Varisco 
desidera  far  stampar  le  Deche  di  messer  Pietro  Martire  delle  cose  del 
mondo  novo , tradotte  de  latino  nella  volgar  lingua,  e la  nova  Macaronea 
di  Merlino,  e dubita  che  della  fatica  sua  alcun  altro  non  venisse  ad  aver 
il  premio,  ristampando  quelli  ; però  a piedi  di  Vostra  Serenità  ricorre  la 
si  degni  concedergli  che  per  anni  diece  alcun  altro  non  possa  imprimere 
né  impresse  vendere,  cosi  in  questa  città  di  Venezia,  come  ancor  in  cia- 
scuna città  e luoco  suo,  le  dette  opere  senza  licenza  di  esso  supplicante. 
Con  pena  a chi  contrafacesse,  di  perder  tutte  le  opere  qual’avesse  stampato, 
e de  ducati  diece  per  una,  uno  terzo  della  qual  pena  sia  di  quello  che  darà 
la  denonzia,  l’altro  terzo  dell’arsenale  di  Vostra  Serenità  e l’altro  terzo  della 
Pietà.  Ed  alla  buona  grazia  di  Vostra  Serenità  umilmente  prostrato  si  rac- 
comanda. 


1551,  die  2 iunii  in  rogalis 

Che  per  auttorità  di  questo  Consiglio  sia  concesso  a Zuanne  de  Varisco, 
che  niuno  altro  che  lui  senza  sua  permissione  non  possi  stampar  né  far 
stampar  in  questa  città  e in  tutto  il  dominio  nostro,  né  stampate  altrove 

vendere  in  quelli 

la  nova  Macaronea  di  Merlino,  per  anni  diece;  sotto  pena  a chi  facesse 
in  contrario  di  perder  le  opere  stampate,  e ducati  io  per  cadauna  opera, 
un  terzo  de  la  qual  pena  sia  di  quello  che  darà  la  denonzia,  l’altro  terzo 
dell’arsenale  e l’altro  della  Pietà... 

De  parte...  155  — De  non...  6 — Non  syncere...  15. 


366 


NOTA 


Malgrado  queste  comminatorie,  Pietro  Ravani  ristampò  due 
volte  l’edizione  di  Vigaso  Cocaio:  nel  1554  e s.  a.;  il  Varisco  la 
reimpresse  nel  1561,  corredandola  di  rozze  xilografie  («  mine  recens 
accurate  recognita  cimi  Jiguris  locis  suis  appositis  : Venetiis , apud 
Ioannem  Variscum  et  socios,  MDLXI»). 

Queste  edizioni  di  Vigaso  Cocaio  giovarono  immensamente  alla 
fama  del  Folengo  in  Francia  e in  Italia:  l’una  di  esse  cadde  tra  mani 
dell’anonimo,  geniale  scrittore  a cui  si  deve  la  versione  francese 
del  Baldo  e della  Moscheide , comparsa  nel  1606  col  titolo:  Histoire 
macaronique  de  Merlin  Coccaie,  prototype  de  Rabelais...  Paris,  chez 
Toussaincts  du  Bray  (ristampata  dal  bibliofilo  Jacob,  Parigi,  1859, 
1876,  ed.  Garnier,  con  ommissione  della  Moscheide ).  Quel  tradut- 
tore francese  conosceva  mediocremente  P italiano  e non  era  affatto 
in  grado  di  cogliere  molte  peculiarità  dialettali  delle  Maccheronee-. 
pure  aveva  un  intuito  cosi  meraviglioso  del  carattere  poetico  del 
Folengo,  ch’egli  ne  ha  reso  in  complesso  perfettamente  lo  spi- 
rito, se  pure  ha  tradito  troppo  di  sovente  la  lettera. 

Ma  la  fortuna  maggiore  dell’edizione  di  Vigaso  Cocaio  fu  d’esser 
prescelta  da  Francesco  de  Sanctis,  che  se  ne  valse  per  dettare  il 
suo  stupendo  capitolo  decimoquarto  della  Storia  della  lett.  it .: 
insuperata  e definitiva  valutazione  dell’arte  (se  non  in  tutto,  delle 
tendenze  politico-religiose)  del  Folengo. 

Come  mai  invece  la  critica  erudita  s’ impuntò  a gabellare  per 
una  ciurmeria  l’edizione  di  Vigaso  Cocaio?  (cfr.  ciò  che  io  pure  ne 
dissi  nel  Giorn.  stor.  d.  lett.  it.,  xiv,  395).  La  spiegazione  è presto 
detta:  fu  attribuita  soverchia  importanza  a circostanze  esterne;  non 
si  penetrò  abbastanza  ne’  pregi  intrinseci  dell’opera  d’arte,  che 
portava  in  sé  il  suggello  più  luminoso  dell’autenticità. 

Vigaso  Cocaio  premise  alla  sua  stampa  una  pappolata  (cfr.  Ap- 
pendice I),  che  è davvero  un  impasto  di  inesattezze  e di  incon- 
gruenze. Si  spaccia  per  maestro  del  poeta  (un  maestro  di  longevità 
privilegiata,  che  sorvive  al  discepolo);  e narrandone  la  vita,  a farlo 
apposta,  accumula  errori  su  errori  precisamente  intorno  a quel  pe- 
riodo giovanile  in  cui  il  Folengo  l’avrebbe  avuto  ai  fianchi  per 
mentore.  Come  roba  propria  egli  ha  poi  inserito  in  quel  pasticcio 
di  prefazione  la  lettera  di  Niccolò  Costanti,  posta  in  fine  alla  Ci- 
padense,  dove  si  strombettano  esagerate  lodi  del  Folengo,  pro- 
clamato superiore  a Virgilio,  a Dante,  al  Petrarca. 

Se  a ciò  s’aggiunga  che  qua  e là  talune  modificazioni  non  paiono 
a prima  vista  plausibili;  che  nel  libro  xxii  non  si  trovano  più 


NOTA 


367 


molti  versi  importantissimi  della  digressione  autobiografica;  che 
certe  prolissità  e ridondanze  fanno  talora  desiderare  più  briosa 
sveltezza;  ognuno  comprenderà  quanto  facile  fosse,  in  un  esame 
frettoloso  e superficiale,  sentenziare  mistificatrici  le  stampe  di  Vi- 
gaso  Cocaio.come,  sull’orma  d’altri  molti,  facemmo  il  Portioli  ed  io. 

Ma  il  mio  errore  emendai  già  negli  Studi  folenghiani : ed  ora 
alla  redazione  serbataci  da  Vigaso  Cocaio  restituisco  tutta  l’autorità 
che  le  spetta,  ponendo  la  Varisco  1552  a base  di  questa  ristampa 
delle  Maccheronee. 

Dalle  varianti  della  Cipadense,  che  ho  costipato  nell’Appen- 
dice II,  scaturisce  evidente  che  solo  il  Folengo,  attardandosi  con 
industre  pazienza,  sino  agli  ultimi  istanti  della  vita,  su  questa 
creazione  prediletta  della  sua  fantasia,  poteva  avervi  apportato 
cosi  profonde,  organiche,  conseguenti  e quasi  sempre  felicissime 
modificazioni. 

Il  processo  evolutivo  dell’arte  sua  si  mantiene  sempre  costante. 
Dalla  forma  latina  corretta  passa  invariabilmente  a giri  di  frase 
più  maccheronici,  per  accrescer  la  prevalenza  degli  elementi  vol- 
gari e dialettali  : dagli  espedienti  buffoneschi,  talvolta  addirittura 
meccanici  e grossolani,  assorge  a forme  d’arte  più  cosciente  e 
riflessa,  mirando  ad  ottenere  la  comicità  con  la  riproduzione  più 
esatta  del  reale,  con  lo  studio  più  meditato  de’  caratteri,  con  lo 
svolgimento  più  ampio  degli  episodi.  Come  ha  scritto  il  Thuasne 
(p.  172):  « Il  est  certain  que  la  forme  un  peu  sèche  et  aride  de  la 
rédaction  de  la  Toscolana  fait  place  dans  la  Cipadense  et  dans  l'édi- 
tion  de  Vigaso  Cocaio  à une  richesse  vraiment  extraordinaire,  quel- 
quefois  mime  prolixe,  de  descriptions  réalistes,  qui  excellent  dans 
les  détails  intimes  et  vécus  et  dans  l’observation  exacte  et  toujours 
spirituelle  des  mille  incidente  de  la  vie;  le  tout  exprimé  dans  une 
langue  vivant  e et  colorèe,  oh  le  vers  est  d’une  facture  supérieure  à 
celle  des  anciennes  rédactions  » . 

Questo  maggior  valore  estetico  s’appalesa,  nelle  stampe  di 
Vigaso  Cocaio,  già  subito  nella  Zanitonella,  rimodellata  da  mano 
maestra.  La  Zanitonella  nella  Cipadense  era  stata  un  po’  trascu- 
rata dal  Folengo.  Non  pago  di  accodarla  al  Baldus,  ne  aveva  ad- 
dirittura sacrificata  l’ultima  parte,  sopprimendo  come  estranee  al 
quadro  ristretto  degli  amori  di  Tonello  e Zanina  le  due  egloghe 
vi  e vii  della  Toscolana.  Ma  nella  stampa  di  Vigaso  Cocaio  le  due 
egloghe  falcidiate  ricompaiono,  e con  modificazioni  « rilevantis- 
sime »,  come  ha  notato  giustamente  il  Cotronei  nel  Giorn.  si.  d. 


368 


NOTA 


lett.  it.,  xxxvi,  295.  Chi  mai  se  non  il  Folengo  avrebbe  potuto  non 
solo  rifarle  da  capo  a fondo  con  cosi  pittoresca  rappresentazione 
de’  costumi  rusticani,  ma  dar  loro  quell’intimo  legame  che  le  ran- 
noda saldamente  al  resto  della  Zanitonella ? (cfr.  l’Appendice  III). 

Un  altro  esempio  di  innovazione  artistica  squisita  abbiamo  nel- 
l’episodio di  Tognazzo,  beffato  atrocemente  da  Cingar  e Berta. 
Il  vecchio  pazzo,  nel  ricordare  l’estinta  consorte,  si  abbandona 
anche  nella  Cipadense  ad  un  elogio  grottesco,  che  richiama  le  lodi 
del  Berni  alla  sua  donna: 

Chiome  d’argento  fine,  irte  e attorte. 

La  parodia  è troppo  sbardellata  per  produrre  altro  effetto  che 
quello  d’una  sghignazzata  grossolana:  meglio  avvisato,  il  Folengo 
pone  in  bocca  a Tognazzo  encomi  appropriati,  che  riescono  molto 
più  comici  per  la  serietà  con  cui  li  pronuncia  il  solenne  console 
di  Cipada  (vv.  527-44  del  libro  vi). 

I ritocchi  fatti  dal  Folengo  all’eloquente  arringa  di  Berta  in 
difesa  del  bistrattato  bel  sesso  (libro  vi,  vv.  435-526)  dimostrano 
egualmente  il  più  fine  magistero  d’arte:  e generalmente  la  sua 
mano  fu  sempre  ben  guidata  sia  nell’aggiungere  qualche  tratto 
alla  caratteristica  dei  personaggi,  sia  nel  variare  gl’ ingredienti  di 
quel  suo  realismo  «rapido,  nutrito  di  fatti,  sobrio  di  colori»,  sia 
nel  rendere  la  dizione  più  scorrevole  e incisiva,  più  facilmente  in- 
telligibile a tutti. 

È invero  degno  di  nota  che  mentre  il  Folengo  volgarizza  e 
maccheronizza  ( sii  venia  verbo)  di  più  l’espressione,  evita  però  nel- 
l’ultima redazione,  in  confronto  della  Cipadense,  certe  locuzioni 
troppo  strettamente  dialettali,  che  anche  la  comune  de’  lettori 
italiani  del  suo  tempo  non  avrebbe  potuto  comprendere  senza  le 
note  marginali  della  Toscolana  o senza  un  apposito  lessico. 

Quali  son  dunque  le  modificazioni  della  Vigaso  Cocaio  da  lamen- 
tare ne’  rispetti  dell’arte?  — Francamente,  non  ve  ne  sono  che  di 
trascurabili,  data  la  vastità  del  rifacimento,  o di  pienamente  giu- 
stificate. 

Se  il  Folengo  ridusse  a pochi  versi  i molti  brani  di  latino 
classico  di  cui  riboccava  la  Cipadense,  lo  fece  sicuramente  e per 
serbare  alle  Maccheronee  maggior  unità  di  colorito,  e per  elimi- 
nare composizioni,  che,  nelle  more  della  stampa,  affidata  al  cugino 
Francesco,  aveva  creduto  nel  1533  di  pubblicare  co’  Pomiliones 
del  fratello  Giovan  Battista.  Questa  ripetizione  dovè  parere  scon- 


NOTA 


369 


veniente  al  Folengo,  che  diè  quindi  di  frego  alla  maggior  parte 
de’  canti  del  suo  Giuberto,  contenendoli  in  più  discreti  limiti 
(libri  xiii,  xv,  xx). 

La  soppressione  de’  versi  autobiografici,  già  ricordati,  spiegai 
ne’  miei  Studi  (p.  85)  come  dovuta  all’ovvio  riconoscimento,  da 
parte  del  Folengo,  che  quelle  scuse  apologetiche  mal  colorate 
non  reggevano  all’evidenza  de’  fatti  ; ond’era  più  savio  consiglio 
tacere. 

Rincrescevole  insomma  può  dirsi  la  sola  mutilazione  del  lungo 
discorso,  che  il  vecchio  Guido  volge  morente  al  suo  Baldo  per 
incitarlo  alla  virtù  fcfr.  le  varianti  della  Cipadense  al  libro  xvm). 
Il  Folengo  tagliò  netta  la  chiusa;  e fu  male,  non  già  perché  que’ 
versi  abbiano  pregi  peregrini  di  pensiero  e di  stile,  ma  perché 
gli  austeri  ammonimenti  del  padre  all’eroe  avrebbero  messo  meglio 
in  luce  quanto  il  Canello  ( Leti . it.  nel  sec.  XVI,  p.  175)  e il  Co- 
tronei  (/.  c.,  p.  31 1)  acutamente  intravidero:  che  la  figura  di  Baldo 
fu  concepita  dal  poeta  «con  un  gran  fondo  di  serietà»;  che  non 
son  quindi  da  accentuar  troppo,  sulla  falsariga  del  De  Sanctis, 
le  apparenze  « ciniche  » del  Folengo,  nella  cui  poesia  sotto  este- 
riorità giullaresche  vibrano  nobili  sensi,  elevati  intendimenti  morali. 

Prescindendo  da  qualche  timido  accenno  luterano  (p.  es.  quella 
malvelata  negazione  del  libero  arbitrio  che  è nella  Zanitonella, 
vv.  563-66).  è incontestabile  ch’egli  voleva  sinceramente  e fervida- 
mente una  riforma  interna  della  Chiesa  tralignata:  è del  pari  ma- 
nifesto che  nell’anima  sua  ruggivano  fiere  collere  patriottiche  contro 
il  dominio  straniero.  Pochi  connazionali  avevano  allora  cosi  ma- 
gnanimo orgoglio  di  italianità,  come  quello  che  ispira  i vv.  346-50 
del  xxv  libro. 

A più  retta  valutazione  delle  tendenze  politico -religiose  del 
Folengo  varrà  dunque  la  conoscenza  del  poema,  nella  redazione 
definitiva,  su  cui  cadde  stanca  la  sua  mano  di  correttore  incon- 
tentabile. 

Nel  ristampare  le  Maccheronee , con  quanta  più  accuratezza 
mi  è stata  possibile  tramezzo  ad  altre  occupazioni  troppo  diverse, 
ho  cercato  di  far  si  che  questa  edizione  riunisse  i pregi  delle  tre 
redazioni  di  maggior  valore.  Come  perciò  al  testo  della  Vigaso 
Cocaio  ho  fatto  seguire  complete  le  varianti  della  Cipadense,  cosi 
ho  voluto  che  delle  prefazioni  e delle  glosse  marginali  della  To- 
scolana  non  fossero  defraudati  i lettori:  quelle  ho  recato  per  intero; 
queste  ho  conglobato  nel  lessico,  al  quale  ho  dato  un’estensione, 


T.  Folengo,  Le  maccheronee  - 11. 


24 


370 


NOTA 


che  certo  non  avevano  né  il  saggio  insignificante  del  Portioli,  né 
l’altro  più  ricco  del  Terranza.  Mi  auguro  che,  mercé  queste  cure 
reso  accessibile  a tutte  le  persone  colte,  sia  pienamente  compreso, 
e gustato  quanto  vale,  il  più  grande  poeta  realista  d’ Italia  (»). 


(i)  Per  la  letteratura  critica  sul  F.,  cfr.  Gaspary,  Si.  d.  lett.  il.,  2.  ed.,  p.  315 
sgg.;  Flamini,  Il  Cinquecento , pp.  543-44;  a cui  s'aggiungano;  Continelli,  Il  Bai- 
dus,  Città  di  Castello,  1904;  Miscellanea  D'Ancona,  pp.  423-44,  603-11;  i cit.  lavori 
del  Thuasnk  e del  Plattard;  il  buon  saggio  critico  del  Biondolillo,  La  rnache- 
ronea  di  M.  C.,  Palermo,  1911  (su  cui  Giom.  si.  d.  lett.  tt.,  lviii,  389),  e un  acuto 
scritto  del  Parodi,  nel  Marzocco  del  31  maggio  1911. 


INDICE 


Continuazione  del  BALDUS 

Liber  decimus  nonus pag.  3 

» vigesimus » ai 

» » primus > 45 

» » secundus » 59 

» » tertius » 77 

» » quartus » 99 

» » quintus » 121 

111 

MOSCHEIDOS 

Liber  primus pag.  143 

» secundus : . . . . » 157 

» tertius » 171 

IV 

QUAEDAM  EPIGRAMMATA 

I.  De  primavera pag.  185 

11.  De  aestate » ivi 

IH.  De  autumno » 186 

IV.  De  inverno  » ivi 

v.  Facete  dictum » ivi 

vi.  De  quodam  parasito » 187 

vii.  De  Benaco » ivi 

vili.  De  morte  Tonelli » 188 

ix.  De  Baldracco » ivi 

x.  Ad  Briossuin » ivi 


INDICE 


372 

xi.  Ad  Falchettum pag.  189 

xii.  Ad  Baldraccum » 190 

xiii.  Ad  Boccalum » 191 

xiv.  Ad  Baldum » ivi 

xv.  De  Cingare,  facetia  » 192 

xvr.  In  obitu  episcopi  Cipadae » ivi 

APPENDICE 

I.  Prefazione  e argomento  del  Baldo  nell’edizione  di  Vigaso 
Cocaio. 

I.  Vigaso  Cocaio  alli  lettori pag.  197 

II.  Argomento  sopra  il  Baldo » 202 

II.  Le  varianti  della  Cipadense. 

I.  Francesco  Folengo  alli  lettori » 205 

II.  Zanitonella  » 207 

hi.  Baldus » 215 

Libro  primo » ivi 

» secondo » 219 

» terzo » 222 

» quarto » 226 

» quinto » 228 

» sesto  » 230 

» settimo » 234 

» ottavo » 239 

» nono » 241 

» decimo » ivi 

» undecimo • ivi 

» duodecimo  » 242 

» decimoterzo » ivi 

» deciinoquarto ^ 243 

» decimoquinto » 245 

» decimosesto » 250 

» decimosettimo  » 251 

» decimottavo » ivi 

» decimonono » 253 

» ventesimo •»  ivi 

» ventesimoprimo » 254 

» ventesimosecondo » 255 

» ventesimoterzo » 256 

» ventesimoquarto » ivi 

» ventesimoquinto » 257 

iv.  Moscheidos » 259 

v.  Kpigrammata » 261 


INDICE  373 

III.  Saggio  di  varianti  della  Toscolana. 

I.  Le  prefazioni pag.  273 

I.  Epistolium  colerici!  m magistri  Acquarii  ad  Scardaffum 

Zaratanurn,  Merlini  poèraatis  corruptorem  ....  » ivi 

li.  Laudes  Merlini » 276 

ili.  Merlini  Cocaii  Apologetica  in  sui  escusationem  ...  » 284 

iv.  Normula  raacaronica  de  sillabis » 286 

II.  Le  egloghe  finali  della  Zanitonella » 287 

Ecdoga  sexta  » ivi 

» septima » 292 

ni.  Brani  del  Baldo  non  accolti  nella  Cipadense  e nella  Vigaso 

Cocaio » 299 

IV.  Lessico » 315 

Nota > 361